NORSKE MELLOMALDERBALLADAR

Riddarballadar 1

(TSB D)

Nasjonalbiblioteket

2016

Nasjonalbiblioteket/bokselskap.no, 2016

Norske mellomalderballadar: Riddarballadar 1 (TSB D-gruppa)

Redaksjon: Velle Espeland, Børge Nordbø, Liv Kreken, Maren Dahle Lauten, Elin Prøysen, Astrid Nora Ressem, Olav Solberg, Ellen Nessheim Wiger

ISBN: 978-82-7965-292-2 (digital, bokselskap.no), 978-82-7965-293-9 (epub), 978-82-7965-294-6 (mobi)

Teksten er lastet ned fra bokselskap.no

TSB D 14 Toreliti og Skakjelokk

Innleiing

Det er jul, og riddaren Skakjelokk vil danse med greivedottera Toreliti; men når han spring over bordet for å danse med henne, glir knivane hans ut or slirene og dett ned på og skadar Torelitis hand. Toreliti blør stygt, og mor hennar vil vite kvifor. Toreliti seier at ho skar seg då ho skulle reie opp senga åt bror (var. morbror) sin, for under senga låg det sverd (var. knivar); men mor hennar veit at dette ikkje er sant. Skaden er så alvorleg at Toreliti aldri kan sy meir. Skakjelokk høyrer på denne samtala, og han blir så glad for at Toreliti vil forsvare han, at han bestemmer seg for å gifte seg med henne. Dermed drikk dei bryllaup, og Skakjelokk gjev Toreliti gullkrone og dronningnamn.

«Skakjelokk» er eit uvanleg namn. Frå mellomalderen veit vi om minst to personar med skakalokkr som tilnamn: Ondóttr skakalokkr (ondóttr betyr 'fæl, skremmeleg') var i Håkon Håkonssons teneste på 1200-talet, og Þórðr skakalokkr var ein kar i Opplanda på 1300-talet. Ordet skakjelokk kan bety noko slikt som 'flagrande hår', for verbet å skake kan bety 'å riste'. Namnet kan òg spele på konsistensen og fargen på skakjehalmen, det grove stryet som vart att etter at linet var skaka, reinsa. I så fall hadde Skakjelokk tjukt og lyst hår, slik balladeheltar gjerne har.

Sophus Bugge skreiv opp variantar av denne visa i Mo i Telemark, etter Jorunn Bjønnemyr og Hæge Årmote. Bendik Sveigdalen/Felland song også eit par strofer for han. Dessutan skreiv Johannes Skar opp fleire brotstykke i Setesdal. I eitt av Setesdals-brota dansar Skakjelokk og Toveli, som ho heiter her, men så mister ho hovudgullet sitt:

Skakilokk, Skakilokk, stidd din dans,

Toveli hev tapa sin jomfrukrans!

Eg stidder alli min dansen for di

hu tapa den gamle fekk att'e ny

(NFS Johs. Skar 15, 326)

Eit anna av Setesdals-brota byrjar med den første av dei to strofene over, men held fram med denne strofa:

Kvæ ska no sekje dit hovugull på?

di moya ska sekje dit hovugull på.

(NFS Johs. Skar I, 25)

Dette minner sterkt om strofer i ein dansk variant frå 1500-talet. Jenta gjer det klart at ho ikkje kan sy meir, og mor hennar spør:

«Huem skall nu thett røde guld giørre?

och huem daa skall dyn ermer snørre?»

«Myn søster skall myt røde guld giøre,

min moder hun skall myn ermer snøre.»

(DgF IV, 477).

Forutan varianten i det danske handskriftet frå 1500-talet, skreiv V.U. Hammerschaimb opp ein dansk variant på Færøyane i 1848. I begge desse variantane blir jenta gift med kongen. Dette finst det også spor av i den norske visa, for Toreliti får krone og dronningnamn til slutt. I den færøyske visa blir kongen merksam på henne av di ho syng så vakkert. Merkeleg nok skjer han henne i fingrane med vilje, slik at ho ikkje skal kunne sy meir, før han tek henne til dronning. I ein svensk versjon er motivet med kniven og såra heilt borte: Kongen gifter seg med henne av di ho syng så vakkert.

I DgF har Svend Grundtvig også trykt delar av ei tyskspråkleg vise, «Graf Friedrich», som har mykje til felles med den norske visa. I den tyske visa blir jenta hardt såra, og ho døyr i bryllaupet.

Utsyn 97

DgF 243 B og 244

jf. SMB 182

Oppskrift A

TSB D 14: Toreliti og Skakjelokk

Oppskrift: 1856 av Sophus Bugge etter Hæge Olsdotter Årmote, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge l, s. 97–98

Ingen oppgjeven tittelv1

*

1. Toreliti sette sine ternur i ring,

– ró tærligen1 menn –

å sjóv dansa Toreliti utta ikring.

– å den jomfru –

2. Å fyre dansa Toreliti som ei brur

å ette gjenge dansen som ei jól.

3. Å Skakjilokk ivi bóri sprang,

å syllbudde knívar ó slíro rann.

4. Å s[yllbudde] kn[ivar] ó slíro rann,

Å av ne i Torelitis kvite hånd

5. Å T[oreliti] stakk sine hendar í barm

å blói de ut igjenom ermanne rann

6. Så steig ho seg stett ó stetti,

si kjære moder ho møtte.

7. Å høyrer du Toreliti, dotte mi,

kvi renne de bloi oto ermo di?

8. Eg va meg i høge loft,

mi broders sæng si' eg reie upp.

9. Så breidde eg upp dei lakeni små

min broders svær derunde låg.

10. SåNo stende du T[oreliti] lyge fy meg,

d'æ Skakilokks knívar hev skori deg.

11. Å Sk[akjilokk] sto ikkji langer ifrå,

han sto så nere at han høyrde derpå.

12. Å takk hav du Toreliti som dulde mæ meg,

så mykje røde gull gjeve eg deg.

13. Han tok henar T[oreliti] på sitt kne,

gav henar gullkr[ona] å festarfe.

14. Han tok henar T[oreliti] på sitt fang

gav henar gullkr[ona] å dronningsnavn

*

Strofene er ikkje nummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge I, 100–101.

Trykt i DgF IV, s. 478.

Oppskrift B

TSB D 14: Toreliti og Skakjelokk

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge d, 225–227

Ingen oppgjeven tittelv2

*

1. Lí her 'kje snart ti jóleti

– du tærlege mann –

ti vokunne klæest de véne vív

– Å den jomfrú –

2. Tí vokunne klæest ho Tóre

den greivedóttere góe

3. Ti vokunne klæest env3 Skakjilokk

den ypparstev4 kjempev5 i kungens flokk

4. Skakjilokk fram ivi bóri sprang

dei syllbúdde knívanne ó sliró rann.

5. D[ei] s[yllbúdde] k[nívanne] ó sl[íro] r[ann.]

dei rann útí Tórelítes kvíte hånd

6. Tórelite gjeng ette stétti,

si sæle móere hó møtte.

7. Eg helsar deg Tórelíte eg talar ti dé

kví renne der blói ette ermó di.n2

8. Eg va no meg upp í høgjeloft moder

si' reie upp sengjiv6 fyr morbroder min.

9. Dei syllbúdde knívanne unde låg,

dei skar v7 meg í mi kvíte hånd.

10. Dei skar v8 meg útí dei finganne v9 fem,

eg sýr alli gulli oftar mæ den.

11. Dei skåre [meg úti dei finganne] ní

[eg sýr alli] oftari gulli [med] di.

12. Dú tar inkjev10 Tórelíte dylje fyr mæ,v11

dei Skakjilokks knívanne hev skori deg.

13. Skakjilokk stó kje so langt derífrå,

han stó dåv12 so nerv13 at en v14 lýdde derpå.

14. Eg ha' tenkt, dú ha silt blivi v15 mi frigda so gó,

men nó ska' dú blive mitt egtebló.

15. [Eg ha' tenkt, dú ha silt blivi] [mi frigda so] snill

[men nó ska' dú blive] mitt [egte]vív.

16. Han tók 'æ Torelíte pí sitt fang

han gav 'æ gullkrona å dronningens navn.

17. Der blei gle'i å mykje gama,

Skakjilokk å Tórelíte drakk bryllaup í sama.

18. [Der blei gle'i å] stóre gnýr

[Skakjilokk å Tórelíte drakk bryllaup] í bý

*

Strofene er ikkje nummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge V, 266–267. Strofe 15 og 18 står ikkje i reinskrifta.

Trykt i DgF IV, s. 478.

TSB D 16 Asbjørn og liti Kjersti

Innleiing

Kongen og riddaren Asbjørn drikk jul saman, og kongen spør om herr Asbjørn vil bli svigersonen hans. I så fall vil kongen gje han dotter si, liti Kjersti, til ekte. Herr Asbjørn er ikkje interessert i det, for liti Kjersti kan verken saume eller skjere tøyet til, seier han. Kongen meiner derimot at liti Kjersti kan sine ting. Herr Asbjørn bestemmer seg for å setje liti Kjersti på prøve. Han rir til nærmaste by der han kjøper tøy av finaste sort, og sender det til henne. Liti Kjersti mottek sendinga og set i gang med å skjere og saume ei vakker brudgomsskjorte med utsøkt brodering, der Asbjørn sjølv er hovudmotivet. Så sender ho smådrengen sin med den ferdigsauma skjorta til herr Asbjørn, og han forstår med det same at han har teke grundig feil. Deretter feirar Asbjørn og liti Kjersti bryllaup:

Der blei gle'i å mykjen gama

herr Asbjønn å lite Kjerstei drakk bryllaup mæ sama

(DgF X: 277).

Både Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr (1791–1866) frå Mo og dottera Hæge Vetlesdotter (1832–1905) kunne balladen. Varianten etter Jorunn, som Bugge skreiv opp i 1863, er trykt i Danmarks gamle Folkeviser (DgF X: 277). Også Tone Marteinsdotter Høna/Kolberg (1805–1877) frå Lårdal kunne «Asbjørn og liti Kjersti», men berre eit fragment på to strofer. Tone Marteinsdotter var elles ein framståande songar og kunne meir enn femti balladar (Jonsson & Solberg 2011: 418–420).

«Asbjørn og liti Kjersti» finst på alle nordiske språk. Grundtvig rekna balladen som ei historisk vise og trykte den i «historiebandet», band III av Danmarks gamle Folkeviser, men dette er i beste fall ei svært usikker plassering (DgF III: 180–200). Dei norske variantane ber tydeleg språkleg preg av Peder Syvs trykte viseform, og det får Knut Liestøl til å skrive at «Danmark er fyrste heimstaden hennar [til visa]» (Liestøl 1959: 217–219, 297). Men som så ofte elles når norske balladevariantar ber preg av dansk språkpåverknad, er samanhengen meir komplisert. Når det gjeld denne visa, har vi å gjere med ein norsk og vestnordisk tradisjon som går attende til mellomalderen og attom Syv. Dette går fram av opningsscenen der det i dei norske variantane er kongen som spør om Asbjørn vil ha dotter hans til ekte, og likeeins kongen som held fram liti Kjerstis framifrå ferdigheiter som skreddar. Slik er det ikkje hos Syv, og Syvs form endar heller ikkje med bryllaup, men med at liti Kjersti avviser herr Asbjørn:

Du beder Ridderen seile over Aa!

Ret aldrig skal hand faa min tro

(DgF III: 187).

I The Traditional Ballads of Iceland har Vésteinn Ólason jamført dei vestnordiske formene av «Asbjørn og liti Kjersti», og påviser at særleg den siste delen av visa har «some very distinctive characteristics» felles, ulike den danske tradisjonen (Vésteinn 1982: 317). Det gjeld såleis strofene 16–18 i Bugges oppskrift etter Jorunn Bjønnemyr, som kan jamførast med følgjande færøyske strofesekvens:

«Eg si' bera din saumen frem,

«Hvøssu skal eg bera tann seyminn fram,

kjente eg herr Asbjønn frå sine hommenn.»

eg kenni ei Ásbjørn for annan mann?»

«Herr Asbjønn æ' kjend fra sine hommenn,

«Ásbjørn han er eyðkend,

han slær på gullhorpa, han bere gullband.

hans er kápan gullrend.

Å når dú kjem í stoga inn,

Ásbjørn er ein eyðkend mann,

herr Asbjønn sit fremst í mannering.»

hann stýrir gullsnekkju, ber reyðargullband.»

(Vésteinn 1982: 317–318).

Utsyn 193

CCF 114

DgF 131

IFkv 55

SMB 67

Oppskrift A

TSB D 16: Asbjørn og liti Kjersti

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Gro Olsdotter Mjaugedal, Eidsberg, Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge III, 16–17 (reinskrift)

Oppgjeven tittel: Asbjønn Snare å líti Kjersti.

*

1. Kungen å Asbjønn Snare,

– Dæn vælborne Mann –

dei drakk Mjøen dæn klarev16

– Dæn stigjen trør eg 'kje útív17 –

2. «Vi du no Asbjønn min Mågjen vera,

så sko' eg deg líti Kjersti gjeva.»

3. «Hott sko' eg mæ líti Kjersti gjera?

hó kann míne Klæi hverken sý eller skjera.»

4. Líti Kjersti hó kann både skjera å sý

dei yppraste Klæi, som finnast í Bý.»

5. Asbjønn reiser at næste Bý,

dær kauper han seg dæ Skarlagen ný.

6. Dær kauper han seg dæ Skarlagen ný,

dæ sille líti Kjersti bå skjera å sý.

7. Hó la' dæn Saumen på Tilje,

hó skar í Rósur å Liljur.

8. HoSå sette hó seg på sin Sømmestól,

hó saumar ímót dæn klare Sól.n3

9. «Krist give, jeg havde mig en trugjen Ven,

som kunna min Saumen bera fram!»

10. Te så talar dæn líten Smådreng:

«Eg sko' din Saumen bera fram.»

11. Dær blei Gle'i å mykje Gama,

líti Kjersti å Asbjønn drakk Bryllaup isammen.

*

Strofene er nummererte av samlaren.

Over oppskrifta står: [Syv s. 550.] Arw.2, 202. Jfr. Abr. V, s. 75.

Oppskrift B

TSB D 16: Asbjørn og liti Kjersti

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge d, 247–250 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Kungen å herr Asbjønn Snare

– den vælborenv18 mann –

de drikke júl í Engeland skare

– Den stigjen trøe me 'kje útí –

2. Herr Asbjønn vi' dú min mågjen vera

líte Kjerste min dótter ska eg deg gjeva

3. Hot sko eg mæ æ líte Kjerstev19 gjera

hó kann 'kje mi' klæi kvorkjenn4 sy hell skjera.

4. Líte Kjerste hó kann bå(de) skjera å sy

fyr den yppersten5 rillarv20 som búr í bý.

5. Herr Asbjønn han ríe ti næstar bý

han kauper bå silkje å skarlak nýtt.

6. Han kauper soks å skjæri,

å sender 'æ líte Kjersti.

7. Líte K[jerste] ho spure si fóssmór um rå

her æ' sendte meg ein saum'e ígjår.n6

8. (Høyr du líte Kjerste eg talar ti de

der‹…› blei sendte ein saum'e ti de.)

9. Ho kasta den saumen på tunne

åho skar'en, sóm hó kunna.

10. Hó kasta [den saumen på] tilje,

ho skar 'en í róserv21 og liljur.

11. L[ite] K[jerste] hó sette seg påv22 sømmestól,

hó sydde ímot den klare sól.

12. De sette hó på hass ermekransv23

han slær på gullhorpen, han bere gullband.

13. [De sette hó på hass] hære

herr Asbjønn mæ dragende svære.

14. De sette hó på hass brysti,

h[err] Asb[jønn] sin kjæraste kysste.

15. Krist gjevev24 eg ha' meg en fulltrugen ven,

sóm kunna bera minv25 saumen frem.

(Ti svara hennes líten smådreng)

16. eg si' bera din saumen frem.

Kjendte eg herr Asbjønn frå síne hommenn.

17. Herr A[sbjønn] æ kjend frå sine hommenn,

han slær på gullhorpa,n7 han bere gullband.

18. Å når dú kjem í stoga inn,

herr Asbjønn sit fremst í mannering.

19. Då en kom í stoga inn,

herr Asbjønn sat fremst í mannering.

20. Høyrer dú herr Asbjønn, eg talar ti degv26

her æ saumen frå líte Kjersti.n8

21. Han rekkte'n up å glåptek1 på

å Herre Krist signe hennes fingarv27 små.

22. Der blei gle'i å mykjen gama

herr Asbjønn å lite Kjersti drakk bryllaup mæv28 sama.

23. [Der blei gle'i å] mykjen gnýr

[herr Asbjønn å lite Kjersti drakk bryllaup] i bý.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge 6, 1–2

Oppskrift C

TSB D 16: Asbjørn og liti Kjersti

Oppskrift: 1891 av Moltke Moe etter Hæge Vetlesdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 25, s. 309–311

Oppgjeven tittel: Hr. Asbjønn å litæ Kjersti.

*

1. «Kjære Asbjønn,v29 vi' du min måg'e véra

litæ Kjersti, mi dótter, skå eg deg gjeva?»

– Den stigjen trør megv30 kji uti. –

2. «Å hòt skå eg mæ litæ Kj[ersti] gjéra,

ho kann kji mine klæi anten sy hell'e skjéra.»

3. «Å ho kann no bådé skjéra å sy

for den yppaste riddar, dér æ i by.»

4. Herr Asbjønn han drager seg ti by,

so kouper han dei klæi ny.

5. Han kouper bå' soks å skjeri

å sender 'a liti Kjersti.

6. Ho kasta den soumen på tónne,

ho skar'en som ho kónne.

7. Ho [kasta den soumen] på tilje,

ho skar'en i rósur å liljur.

8. Litæ Kj[ersti] ho sette seg på ein stól,

so sydde ho imót den klåre sól.

9. Ho sette i hass ærmebondv31

han slær på gullhorpa, han bér'e gullband.

10. «Å når eg ha havt meg ein trugjen svénn

som ville béra den soumen fram!»

11. Ti so svòra den liten smådrængg:

«Eg sille béra den soumen fram,

når eg kjende herr Asbjønn frå séne hòvmènn.»

12. «Å når du kjæm deg i stòga inn,

Asbjønn sit fremst i manneréngg.

13. Å når du kjæm deg i stòga fram,

han slær på gullhòrpa, han bér gullband.»

14. Å når han kåm seg i stòga innv32

så sát han Asbj[ønn] fysst‹…› fyst'e i manneringv33.

15. Å når [han kom seg i stòga] fram,

han sló på gullhorpa, han bár gullband.

16. «Å høyrer du herr Asbj[ønn], hòt eg talar ti deg,

å hér æ soumen frå litæ Kjersti».

17. Han hae'n upp, han såg derpå:

«Å Krist gjive hennes fingane små!»

18. Å dér bleiv glæi å stór'e gama:

litæ Kj[ersti] å herr Asbjønn drakk bryllaup mæ sama.

*

Strofene er nummererte av samlaren.

Under overskrifta står: Hæge Bjønnemyr efter Joronn.

TSB D 31 Gjurde borgegreven

Innleiing

Gjurde borgegreven byggjer ein «skógesal af gull» og set dotter si i denne salen, for han held henne for god til at nokon mann skal få henne. Men unge Eirik, som er glad i jenta, kler seg ut som kvinne og let det bli kjent at denne kvinna er ei ekte skjoldmøy, dvs. ei krigarkvinne som slåst med våpen, på line med mannlege krigarar. Deretter rir unge Eirik i forkledning til kongsgarden og blir vel motteken av Gjurde borggreven, som ber om å få vite kva slekt han er komen av, og så vil han fri til skjoldmøya. Unge Eirik svarar unnvikande, men får lov til å lære gullsaum av den «stolte jomfruga». Så rir han vidare til «skógesalen» så hardt at jorda synest å breste, og blir vel motteken, han skal få lære gullsaum. Ternene i kongsgarden legg rett nok merke til at den framande kvinna er svært uerfaren med nål og tråd. Kva kan det kome av? Når det lir mot kvelden blir det snakk om kvar skjoldmøya skal liggje, og kongsdottera let henne få sove «hjá meg sjó'v», som ho uttrykkjer det. I senga avslører kongsdottera at ho er glad i unge Eirik, og når Gjurde borggreven kjem for å kontrollere at alt er i orden, seier unge Eirik:

Aa høyre du Gjurðe Borgegreiven

hot eg talar til deg,

no er eg forlovað með dotter di

hot seje du um deð?

(Landstad [1853] 1968: 525).

Gjurde borggreven kan ikkje anna enn å akseptere det som har skjedd.

Det finst berre ei norsk Landstad-oppskrift av denne balladen, uvisst etter kven. Landstad opplyser rett nok at songaren var ei kvinne som ikkje mintest teksten godt: «Meddelerinden beklagede, at hendes Hukommelse svigtede» (Landstad [1853] 1968: 520). Ein restituert og språkleg justert tekst, dvs. Landstad-teksten, er publisert av Knut Liestøl (Liestøl & Moe II 1959: 113–118, 274). I Norske Folkeviser sette Landstad «Gjurde borgegreven» og «Bendik og Årolilja» i rekkefølgd, og dei to visene har då også ein del til felles, bl.a. forkledningsmotivet og innesperringa, «skógesalen» i «Gjurde borgegreven» og «gullbrautine» i «Bendik og Årolilja» har her same funksjon.

Det finst elles fleire danske renessanseoppskrifter av «Gjurde borgegreven», og Peder Syv trykte visa i Kjempeviseboka (1695). Dette kan få ein til utan vidare å tru at den eine norske oppskrifta må vere avleidd av den mykje breiare danske teksttradisjonen. Men trass i at songaren klaga over at ho ikkje mintest visa så godt som ho ønskte, er Landstads oppskrift merkeleg stø språkleg i dei aller fleste detaljar, og ho inneheld fleire norrøne uttrykk som t.d. vitja vár, dvs. besøke oss (Landstad [1853] 1968: 521), jf. også rimet sveipt i márð/vitja vár. Dette talar klart for ein samanhengjande norskspråkleg tradisjon. Men både den norske viseteksten og dei danske går tilbake på eit mellomalderleg tysk segnmotiv om helten Hugdietrich, som kler seg ut i kvinneklede for å vinne ei vakker jomfru (Ek 1921: 21–25).

I sitt grunnleggjande arbeid Norsk kämpavisa i östnordisk tradition argumenterer Sverker Ek godt for at «Gjurde borgegreven» er «en gammal norsk visa, vilken mot medeltidens slut invandrat till Danmark» (Ek 1921: 25). Ek trekkjer vidare fram ei strofe frå den færøyske forma av «Bendik og Årolilja» som kastar lys over både «skógesalen af gull» i «Gjurde borgegreven» og «gullbrautinne» i «Bendik og Årolilja»:

Magnus letur síní dóttur

gullsal slá,

og so breiðar gullbrýr

at troða til og frá

(CCF VI: 37).

Utsyn 124

DgF 430

Oppskrift A

TSB D 31: Gjurde borgegreven

Oppskrift: Udatert av Magnus Brostrup Landstad etter ukjend songar, Telemark.

Trykk: M.B. Landstad: Norske Folkeviser, 1853, 520–525.

Oppgjeven tittel: Gjurðe Borgegreiven.

*

1. Deð var Gjurðe Borgegreiven

han ha' ei dotter sá goð,

han vilde ingin mannen geva

um hon vilde au sjó'v.

2. Og deð var ungan Eirik'e

han búdde út með á,

han fekk stóre sorginne

fer han mátte 'ki hennar sjá.

3. Og deð var Gjurðe Borgegreiven

lét gera ein skógesal af gull,

der lét han si dotter gange

at hon sille vera duld.

4. Og deð var ungan Eirik'e

han lét gullið smiðe,

nie liljur i kvorjom kistunn,

deð sette han pá hárið deð fride.

5. Og deð var ungan Eirik'e

han lét seg kvinnfolk-klæðir skera

sá lét han den tiðend spyrjast

at han vil skíre skjeldmøyann vera.

6. Og deð var skíre skjeldmøyann,

dá hon steig út til hest,

sá reið hon seg til kongsgarðen

sá jorði tottist breste.

7. Og deð var skíre skjeldmøyann,

hon kom seg riðand i gárð,

og deð var Gjurðe Borgegreiven

úte fer hennar stár.

8. Og deð var Gjurde Borgegreiven

han var vel sveipt i márð:

Velkomen skíre skjeldmøyann

hít at vitja vár!

9. Dei tukkað fram dei stólinne

og alle af gulli gløste,

og deð var Gjurðe Borgegreiven

sette seg skíre skjeldmøyann næste.

10. Høyre du skíre skjeldmøy

hot eg vil spyrja deg:

vil du seja meg faðirsnamnið

sá vil eg beðle til deg.

11. «Spángað heve du belti

og krusað heve du hár,

han má 'ki vera sá herðelút

som dessi møyann skal fá.

12. Aslak heitte min sæle faðir

han búdde her út með straume,

han sende meg hít til dinom dottri

sill' lære gullið at saume».

13. Og heitte han Aslak din sæle faðir

og búdde her út með flód,

kvi hev dá inki Norigs bøndar

borið ivir deg orð?

14. Og derfer hev inki Norigs bøndar

borið ivir meg orð,

fer eg hev' sá sjella heime vorið

og bryggjað og blandað ihóp.

15. No skal min sæle systerson

fylgje deg sá langt á leið,

til du kem i myrke skogin

og sér til húsi heim.

16. Og deð var skíre skjeldmøyann

dá hon steig út til hest,

sá reið hon seg til skógesalen

sá jorði tottist breste.

17. Og deð var no den liten smádreng

han tottist vegin líðe:

no hev' eg aldrig sét kvinnfolkið

sásá karmannslikt at riðe!

18. Deð var ungan Eirik'e

han láts deð inki gá:

No má smádrengin heimatt riðe,

velgjort hev' du endá.

*

19. Aslak heitte min sæle faðir

han búdde her út með straume,

han sende meg hít til stolte jomfruga

sille lære gullið at saume.

20. Hot eg gere fer Eiriks skuld,

sá gjønne vil eg deð gera,

all den saum, som eg kan saume,

den skal eg deg lære.

21. Alle dá sat dei stolte jomfrúgur

og saumað deð gull ivir hné

ferutta han unge Eirik'e

han skar dei dýri pá tré.

22. Og alle dá saumað dei stolte jomfrúgur

sá mange, som saume kunne,

ferutta han ungan Eirik'e

han leikað með náli i munne.

23. Um sá talað den smáterna,

sá vel kunnað hon deð gá:

no hev' eg aller sét kvinnfolkið

kunnað sá lítið með nál!

24. Og deð var ungan Eirik'e

han láts deð inki høyre,

men alt sá spurde han jomfrúga

hor han um notti sill' liggje.

25. Hot eg gere fer Eiriks skuld

deð ger eg alt sá gjønne,

du skal eta af fat með meg

og sova hjá mi terne.

26. Deð eg eter af fat með deg

deð ger eg af stór ære,

men aller skal deð spyrjast

at eg søve hjá di terne!

27. Hot eg gere fer Eiriks skuld

deð ger eg með vilje goð,

du skal eta af fat með meg

og sova hjá meg sjó'v.

*

28. Og høyre du skøn jomfru

hot eg deg spyrjá má:

er her ingin i denni verð

din hugin leikar pá?

29. Her er ingin i denni verð

min hugin leikar pá,

berre han ungan Eirik'e

og honom má eg aller sjá.

30. Og er her ingin i denni verð

din hugin leikar pá,

sá er deð ungan Eirik'e

som ligge út með deg no.

*

31. Deð var tíðleg um morgun

dei klædde seg for si seng,

sá tók han pá seg karmannklæðir

dá var han 'ki skjelmø leng.

32. Og deð var tíðleg um morgun

Eirik ha' klædd seg pá,

dá kom Gjurðe Borgegreiven

riðandes i den gárð.

33. Aa høyre du Gjurðe Borgegreiven

hot eg talar til deg,

no er eg forlovað með dotter di

hot seje du um deð?

34. Og er du forlovað með dotter mi

sá lyt hon vel vera dí,

sá vil me ríve neð skógesalen

og gera deraf eit grín.

*

Strofene er nummererte i utgåva.

TSB D 37 Riddar legg seg lik

Innleiing

Herre Karl går til mor si og spør om råd. Korleis skal han få den han er glad i, liti Kjersti, ut av klostret? Mora seier at han skal bruke falske råd: la seg skjere likklede og leggje seg på likstrå, og det gjer han. Liti Kjersti blir åtvara av sine mot å gå til vakestova, men ho går dit likevel og ber for sjela hans og kallar han kjærasten sin. Dermed spring herre Karl opp og ropar ut at her er det ingen som er død, i morgon vil han til presten med festarmøya si.

Det finst berre eit par oppskrifter av denne balladen i Noreg, og berre ei er nokolunde fullstendig – men slutten manglar. Denne varianten skreiv Sophus Bugge opp i 1857 etter Torbjørg Gjermundsdotter Haugen (1792–1862) frå Skafså. Ho var søster til Signe Gjermundsdotter Napper (1788–1865), og begge søstrene var framståande balladesongarar (Jonsson & Solberg 2011: 540–544). I oppskrivingstida ser det ikkje ut til at balladen har funnest utanfor Mo prestegjeld her i landet. Språket er svært danskprega, og det må truleg liggje eit dansk skillingstrykk til grunn for dei norske variantane.

På dansk finst balladen i noko fyldigare oppskrifter frå 1500-talet, og likeeins frå nyare bondetradisjon (DgF VII: 159–176). I Sverige har denne balladen, «Herr Karl och klosterjungfrun», vore umåteleg populær, frå renessansen og fram til 1800-talet. Dei svenske variantane endar med at jomfrua blir verande i vakestova, som endrar karakter og blir bryllaupsstove. Dei andre klosterjomfruene blir sitjande på utsida av døra og tenkjer sitt:

Det var de klosterjungfrur

de läste uti bok

vist var det en guds ängel

som vår syster tog.

Det var de kloster jungfrur

de sjöngo hvar för sig

Christ gif en så'n guds ängel

kom och toge mig

(SMB 3: 10).

Elles svarar den skotske balladen «Willies's Lyke-Wake» (Child 25) i hovudsak til «Riddar legg seg lik».

Det er grunn til å tru at brodden mot katolisismen og klostervesenet er ei viktig årsak til at «Riddar legg seg lik» har vore så utbreidd i Danmark og Sverige frå renessansen og fram til 1800-talet. Kanskje har ikkje det kritiske synet på katolisismen vore like vanleg i Noreg som i grannelanda. Moralsk sett utfører herr Karl ei meir enn tvilsam handling, den kan berre forsvarast fordi katolismen i følgje teksten undertrykkjer naturlege impulsar og kjensler, som no får kome til uttrykk.

Utsyn 127

DgF 409

SMB 70

Oppskrift A

TSB D 37: Riddar legg seg lik

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Torbjørg Gjermundsdotter Haugen, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge k, 20–22 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Karl gik han før sin Moder,

og før sin Moder at staa,

Hoss ska eg hæna liti Kjersti

útav Kløstri få?

— Hør dú Karl ligger Lig, mens jeg sover aleini —

2. Du skal lade dig Ligklæder skjære,

og lægge dig på Strå,

slett ingen skal vide udaf

din falske Rå.

3. Karl lod sig Likl[æder skjære]

og lagde sig [på Strå]

slett ingen vidste [udaf]

hans [falske Rå.]

4. Det var liti Kjerstis Smådreng,

han gik i Kjortelen rød,

må eg meg at Vokstua

og se han karl dø.

5. Du må deg at Vokstua

og se han Karl Lig,

men når du kommer at Vokstua

da sviker Karl dig.

6. De var liti Kjersti,

ho gjekk på røde Gullsko,

Karl ligger på Bordet,

så hjarteleg han lo.

7. Gik hún for hans Hoved

og for hans Hoved at stå,

så bad hún godt for Sjælen

som livde godt i går.

8. Gik hún for hans Hoved

og neden før hans Hær,

då dú va' i Livi,

då únte dú meg væl.

9. Gik hun før hans Hoved

og neden for hans Kind,

då dú va' i Livi,

va du allerkjæresten min.

10. De kaste ud både Bor å Benkjer,

her er slet ingjen dø,

imorgo vi' eg før Presten stå,

alt mæ mi Festarmø.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge III, 163–165.

TSB D 39 Liten Tilvending

Innleiing

Liten Tilvending spør kongens gjetargut korleis det står til i kongsgarden og får til svar at kongsdottera Ingebjørg er i ferd med å gifte seg. Liten Tilvending rir straks til kongsgarden, der kongsdottera står i høgeloftet og ser seg ut så vide. Med kongsdottera sin gode vilje rømmer han med henne til sin eigen gard, der mor hans tek vel imot dei. Brudgomen heiter Olav, og han kjem etter med krigarfølgjet sitt. Ingebjørg spenner sverdet om Liten Tilvending, og han kjempar mot brudgomen. Liten Tilvending vinn kampen, han drep nokre av motstandarane, mens andre rømmer.

Denne balladen finst berre på norsk og berre ufullstendig. Visa var tydeleg i ferd med å gå i gløymeboka ved midten av 1800-talet, og den eine songaren som framleis mintest balladehandlinga, kunne berre delvis gjengi den i strofeform. Slutten eksisterer berre som prosareferat – slik det har skjedd med fleire gamle mellomalderviser.

Det var Signe Gjermundsdotter Napper (1788–1865) frå Skafså i Telemark som kunne denne balladen. Bugge møtte henne i 1857 og 1863 og skreiv opp 42 balladar etter henne. Etter søstera, Torbjørg Gjermundsdotter Haugen (1792–1862), skreiv Bugge opp heile 49 balladar (Jonsson & Solberg 2011: 540–544). Bugges oppskrift er trykt i Danmarks gamle Folkeviser (DgF VII: 130–131).

Språket i varianten etter Signe Napper er tydeleg danskprega, slik det er i fleire av dei gamle mellomaldervisene. Danske visebøker og skillingstrykk sette sine spor gjennom hundreåra, og dansk var skriftspråket for alle i Noreg etter at det gamle norske skriftspråket hadde gått under. I mange høve har det likevel funnest ein sjølvstendig og ofte opphavleg norsk visetradisjon bak danske visetekstar.

Namnet Tilvending kan vere avleidd av dansk Tilventin som vi finn i danske former av kjempe- og trollballaden «Greven for Gunseli» (TSB E 12), jf. følgjande strofe i Vedels tekst av denne balladen:

Det vaar Greffue Herr Guncelin,

hand rider vnder grönen lide:

Der møder hannem liden Tiluentin,

han bad hannem holde oc bide

(DgF I: 229).

Utsyn 113

DgF 402

Oppskrift A

TSB D 39: Liten Tilvending

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Signe Gjermundsdotter Napper, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 70–72 (kladd)

Oppgjeven tittel: Kongen å Jurnigjen

*

1. Hør Iv34 liden Tilvending,

I v35 drag det så vel til i Minde

det er Fru Ingeborg, Kungens Datter,

som går med forgyldte Linde

— Vel upp for en Dag, vi kommev36 vel over de Hede. —

2. [Hør I liden Tilvending,]

[I drag det så vel] i Or,

[det er Fru Ingeborg, Kungens Datter]

[som] drager på Gull på Jor.

n93. Fru I[ngeborg] går i Høieloft,

sér hun sig ud så vide

Hisset sér jeg den danske Hofmand

sin Hest kan han vel ríden10

4. Det var Fruen I[ngeborg]

hun strøg Guld under Sko,

så går hun så listelig

liden Tilvending imod.n11

5. Det var liden Tilv[ending]

han let sin gangar så laupe,

dei totte dei folkji i kongens går,

at jorden vil under dem braute.

6. Det var l[iden] T[ilvending]

[han let sin gangar så] springe

[dei totte dei folkji i kongens går,]

[at jorden vil under dem] tvinge

7. Det v[ar] l[iden] T[ilvending]

han kom der ridend i går,

ude stod hans kjære m[oder]

hun var vel svøbt i mår.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Under oppskrifta står det: De reiste av at Høielofti De kom efter, Brudgommen Olav, hann12 dræbte hamn13 og fik Bruden. Hun spændte Sværd om ham.

Sophus Bugge har ei anna oppskrift etter Signe Napper frå 1863 (NFS, S. Bugge V, 5–6). Her skriv han: hørt 2den Gang 1863. I denne oppskrifta står det til slutt: Dei reiste av at høielofti. Brudgommen Olav kommer efter med Krigsmænd. Ingeborg spænder Svær om liden Tilvending; han gaar i Kamp,n14 og dræber sine Modstandere og vinder Bruden.

TSB D 45 Lovmann og Tor

Innleiing

Eit ungt par har gjort festarmålsavtale. Festarmannen skal på ei lang reise og spør festarmøya si kor lenge ho vil vente på han. I åtte år og kanskje ni, lyder svaret. Men når fristen er ute, har ikkje festarmannen kome attende, og brørne til festarmøya tvingar henne til å gifte seg med den rike Tor, som eig både gull og jord. Bryllaupet går sin gang, men dei får ikkje brura til sengs, slik den mellomalderlege skikken med sengeleiing hadde som føresetnad. Brura vart då leidd til soverommet med tende lys, og så vart brudgomen førd til henne på same måte. Tredje bryllaupsdagen vil dei tvinge henne, men frå høgeloftsbrua får ho auga på skipet med festarmannen om bord. Ein av brørne dreg ned til stranda, og på brorens hest sprengrir festarmannen til bryllaupsgarden, akkurat i tide til å vinne brura attende.

Det finst kring tjue tekstvariantar av denne balladen. Dei fleste tekstoppskriftene er frå Telemark, men Agder-fylka, Hordaland og Valdres er også representert. Ei av dei beste formene skreiv Sophus Bugge opp etter Tone Olsdotter Vistadbakken (1786–1868) frå Eidsborg. Bugge besøkte henne i 1857, 1863 og 1868. Tone Olsdotter, som høyrde til den kjende Ståleætta, kunne meir enn tjue balladar. Bugge brukte tre av tekstane hennar i Gamle norske Folkeviser (Jonsson & Solberg 2011: 409–411). Vi har fleire melodioppskrifter av «Lovmann og Tor». Lindeman skreiv bl.a. opp fire melodiar i perioden 1848–1860, frå ulike kantar av landet (Ressem 2014: 13–24).

Landstad trykte ei form av visa i Norske Folkeviser med tittelen «Rósigárð og Venelíta». Tittelen viser at det er liten innhaldsskilnad mellom «Lovmann og Tor» (TSB D 45) og «Rosengård og Veneliti» (TSB D 46):

Rósigárð han talað til Venelíta sí:

hossi lengi lyster du at biðe etter meg?

úti rosen!

Aa eg skal biðe i átte ár,

og i deð niande um eg már,

úti rosen!

(Landstad [1853] 1968: 613).

På dansk er balladen skriven opp både i eldre og nyare tradisjon, med tittelen «Lovmand og Tord» (DgF VII: 1–25). Han er trykt i Peder Syvs visebok og i fleire skillingstrykk. Dei danske trykte tekstane har sett eit visst preg på den norske tradisjonen. Det finst også mange svenske tekstar, dei eldste frå tidleg på 1600-talet (SMB 3: 41–66).

Utsyn 108

DgF 387

SMB 71

Oppskrift A

TSB D 45: Lovmann og Tor

Oppskrift: Udatert av Sophus Bugge etter Tone Olsdotter Vistadbakken, Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge I, 232–233 (reinskrift)

Oppgjeven tittel: Lille Jón å Vendelin.

*

1. Lille Jón rí seg su undev37 øy

– danser i væl mitt skjøne unge viv –

han fester 'a Vendelin, véne møy.

– Du måtte væl vera mí. –

2. Han fester 'a Vendelin, flýt henar heim:

«hor lengje lyster du bíe meg møy?»

3. «Eg bíar deg í åtte år

å kanske útí dæ níende au.»

4. Da åtte år dei va ' gjengne umkring,

å inkje kom lille Jón te festarmøyen sin.

5. Henas tvo brøar dei gange på rå:

«no vi ' me gifte 'kos syster í år.

6. Som Landst. V.6, L.1: vi ' gjeva henar at en –; L.2. mei; hell lille Jón.n15

7. Han heve mei ermelín,

hell lille Jón heve í alle si ' skrín.

8. Han heve mei ermekrans,

hell lille Jón heve í alle si ' land.

9. Som Landst. V.8, L.1: Dei laga te bryllaups; L.2: Vendelin grét.n16

10. Som 9; kun: ní ~ dí. – n17

11. Som Landst. V.11, L.1: tree; mótn18

12. «De gjenge så sakte, de gjenge så smått,

de ventar 'en lille Jón, han kjeme væl brått.»

13. Dei níe voksljúsi, dei blei ítend,

å adde dei blei ette vegjen uppbrend.

14. Å då hó kom seg på høienlofts bró,

då såg hó fager svein på bylgja blå.

15. Som Landst. V.15; L.2: dei hev eg sýtt før lille Jón –.n19

16. Som 15; kun: blå ~ mæ min ' fingar så små.n20

17. Som Landst. V.17; L.2: du rider te stranden for kjær søsterenn21

18. Å Peder han red sin gangar på sand,

å lille Jón stýre si snekkja te lands.

19. «Eg helsar deg Peder her su under øy,

hosse liver Vendelin véne møy?»

20. «Å så liver Vendelin su under øy,

no æ dæ kvinde, som fyrre va ' møy.»

21. «Seks år låg eg sjúke su under øy,

å tunge va ' stundi, eg måtte 'ki døy.»

22. [«Seks år låg eg sjúke su under] lí

[å tunge va ' stundi, eg måtte 'ki] late mítt lív»

23. Han banna segle å segle tre:

«eg måtte 'kje søkkje på bylgja ne.»

24. Han banna segle å segle trå:

«du ha ' mått slegi mítt skipe í stykki så små.»

25. «Å høyrer du lille Jón, du bann inkje leng,

å rí du fort, du stavar 'a enn.»

26. Som Landst. V.26n22

27. Lille Jón kom seg ríands í går,

å Vendelin úte fyr honom står.

28. Ho ' kastar ivi 'en skarlakskinn,

så bý ho ' honom í stoga inn.

29. Lille Jón inn ígjønom dynni steig,

å ríke Tór upp ímót honom reis.

30. Um tala ríke Tór, som han kunna best:

«han vinner væl brúri, som fyst hev fest.»

*

Strofene er nummererte i manuskriptet.

Under overskrifta står: (meddelt af Tone Vistadbakkjen).

Oppskrifta viser fleire stader til Landstads tekst i Norske Folkeviser, nr. LXXXI, s. 613–619. Visa har der tittel: Rósigárð og Venelíta.

Kladd manglar.

Oppskrift B

TSB D 45: Lovmann og Tor

Oppskrift: Udatert av Ludvig Mathias Lindeman etter Svend Olsen Ulen, Valdres, Oppland.

Orig. ms.: NB Ms.8° 1740 nr. 72, s. 48–52.

Ingen oppgjeven tittel.

*

De drøkke Brøllup i Daga fem

– dands[er i vel min skjønne unge viv] –n23

[aa ikke ville Brura tilsengs i alle dem]

–[Ho maatte vel være din ho] –n24

2. Dei drøkke Brøllup i Daga ni

aa ikke ville Brura tilsengs i alle di

3. Men den niende Dagen aat Kvelde

da toge de Bruden med Vælde

4. Aa ska jeg nu til Senge gaae

dei føller mig først paa høie Loftsbro

5. Aa den ti hun kom paa højen Lofts Bro

hendes Øine de stode til saltan Fjol

Aa hør du Peder

6. Aa her seer jeg Sejlene gule og blaa

dem sydde jeg med mine Fingre smaa

7. Aa hør du Peder Broder min

Aa ville du gjøre Ærend for Søstern din

8. Aa ville du gjøre Ærend for Søstern din

Aa ville du reise aa komma snart igjen

9. Her Peder han gik aat Stalde

han skuede Foler i alle

10. Han klapped den gule han klapped den blaa

den tredie saa lagde han Sadelen paa

11. Her Peder han rider til viden Strand

Her Laugmand han styrte sin Snekke i Land

12. Aa hør du Peder Staldbroder min

aa hvorstand lever stolt Ingelin Fæstermø min

13. Aa stolte Ingelin hun lever nu vel

aa idag saa har ho Brøllup mæ sin

14. Aa i syv Aar laag jeg syg under Øe

der va saa ilde jeg maatte inte dø

15. Aa Skam saa faae de Bølger blaa

at de ikke slog mit Skib saa smaa

16. Aa hør du Laugmand aa hvorfor vil du dø

Aa stolte unge Ingelin er endnu Møe

17. Aa hør du Peder Staldbroder min

aa vil du laane mig Graagangaren din

18. Aa vil du laane mig Graagangaren din

saa giver jeg dig god Snekken min

Herr Peder

19. Herr Laugmanden rei aa krænteaak rente

sin graa Ganger han sprængte

20. Aa den ti han kom til Bryllups huus

‹…›

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Delar av teksten manglar.

Oppskrift C

TSB D 45: Lovmann og Tor

Oppskrift: 1910 av Torleiv Hannaas etter Petter og Kristi Valvatna, Stord, Hordaland.

Orig. ms.: EFA T. Hannaas 452, s. 2–7

Oppgjeven tittel: Ingjeleiv o Lámann.

*

1. Ingjeleiv o Lamann dei sat over bredden bór

– Ikke forglemmes du mig –

:/: dei talte så mangt eit skjemtars or

– Dei træder så letterlig – :/:

2. I femtån år ska eg bia ette deg

å kjæme du kje då så teke eg meg rå

3. Å I[ngjeleiv] ho gjore visst bær so hu sa

hu bidde dei andre femtån år te.

So vilde brørne hennar gifta henne burt te Tor

4. Han har så mykje gudl på sin litlefing

so Lamann har i adle sine skrin

5. Så drakk dei brydlaup i daganne to

inkje vilde bruri te sengjar gå

6. I kvell æ de treie brurskveldo

då vilde dei ta bruro mæ veldo

7. I[ngjeleiv] tala te brurkono si.

å vill du kje ganga på høyanloftn25

8. Der såg hu seglo bå gule o grønne

eg har visst sytt dei mæ mine finger skjønne

9. Der såg hu seglo bå gule o blå

Forvisst er Lamann min derpå

So sende ho ein te strando.

10. Å hvor lever kvinde å hvor lever mann

[Å hvor lever] folkje i detta land?

11. Å [hvor lever kvinde å hvor lever] mø

[Å hvor lever] Ingjeleiv min festemø?

Hugsar inkje svaret

12. I femtån år har eg gje‹ng› saltan sjø

å [i femtån år har eg] leie sjuk under ø.

13. Å L[amann], å L[amann] du bander ikke så

å bruro ho æ kje te sengjar gådd

14. Å høyre du Pederv38 broderen min

å vil du kje låna meg gangaren din.

15. Å L[amann] han rei o han rende

å litle gråfolen han sprengde

*

Strofene er nummererte i manuskriptet.

Over oppskrifta står: 20. Sep. 1910. Under overskrifta står: (Etter mor si). I margen står: Petter og Kristi Valvatna Etter mor si, som var tå Olderstøl

TSB D 46 Rosengård og Veneliti

Innleiing

Kjærastparet Rosengård og Veneliti talar saman. Han skal på ei lang reise og spør henne kor lenge ho vil vente på han. Ho lovar å vente i åtte år og endå lenger om det trengst. Men dei åtte åra går, og Rosengård kjem ikkje heim. Foreldra og brørne til Veneliti bestemmer seg for å gifte henne bort til «ungan Thor», for han eig meir gull enn Rosengård eig jord, seier dei. Dei lagar i stand til eit storslege tredagars-bryllaup, men brura nektar å gå til sengs. Tredje kvelden tvingar dei henne til høgeloftet og bruresenga, men på høgeloftsbrua oppdagar ho eit skip nærme seg land. Skipet har vakkert farga segl, segl som ho sjølv har sydd. Veneliti ber broren om å ri med bod til Rosengård, som ho forstår må vere på skipet, og han gjer som ho seier. Mens broren og Rosengård talar saman, kjem Veneliti «springandes neð» til skipet på eiga hand, og dei sigler av stad:

No heve Venelíta forvunnið si kviðe

hon söve kvor nott veð Rósigárðs siðe

(Landstad [1853] 1968: 617).

Vi har eit titals variantar av denne balladen, dei fleste frå Telemark. I 1857 skreiv Sophus Bugge opp ein fyldig variant etter Liv Halvorsdotter Årmote (1801–1868) frå Mo, ikkje i slekt med den meir kjende Hæge Olsdotter Årmote (1787–1860). Liv Årmote song elleve balladar for Bugge, som brukte ein av dei i Gamle norske Folkeviser (Jonsson & Solberg 2011: 470–472). Vidare skreiv Lindeman i 1862 opp ein variant med tekst og melodi etter Sønnu Persdotter Bergjum (1800–1877) frå Modum i Buskerud. Som Liv Årmote levde også denne songaren ugift, arbeidde som tenar og enda sine dagar som legdslem (Gaukstad 1997: 592–593, Ressem 2014: 25). Vi har også fleire melodioppskrifter til «Rosengård og Veneliti».

Landstad trykte ein visetekst i Norske Folkeviser, der han gjer merksam på det nære tilhøvet mellom «Rosengård og Veneliti» og «Lovmann og Tor» (TSB D 45). Sjølv har han fått viseteksten «ledsaget af en vakker Melodi ved Konen Ingeleif Ramberg i Silgjord», skriv han – dvs. Ingeleiv Knutsdotter Ramberg (1785–1863), opphavleg frå Lårdal.

«Rosengård og Veneliti» finst også på dansk og svensk. Svend Grundtvig plasserte balladen blant dei historiske visene, «fordi flere af de i den optrædende Personer med Sandsynlighed lade sig gjenkende som historiske» (DgF III: 57). På svensk har dette vore ein svært omtykt ballade. Det finst ei lang rad variantar, fleire med melodiar, frå kring 1600 og fram til kring 1900 (SMB 3: 67–99).

«Rosengård og Veneliti» byggjer på velkjende litterære motiv som vi kjenner ikkje berre frå balladediktinga, men også frå riddarsogene – ein diktsjanger som kom til å inspirere balladediktarane. At kjærasteparet avtalar at han skal på langferd og ho vente på han ei viss tid, er eit slikt motiv, like eins at at han nesten kjem for seint og at ho blir forsøkt bortgift til ein annan. At ho kjenner igjen dei vakkert farga segla på skipet til Rosengård, kan kanskje gå attende på seglmotivet i sluttscenen av den svært populære Tristrams saga ok Ísondar. I soga er fargen på segla avgjerande. Skinande blå og kvite segl er teikn på at Isond, kjærasten til Tristram, er om bord, mens svarte segl betyr at ho ikkje er med på skipet. Tragisk nok får den dødssjuke Tristram høyre ei løgn, at segla er svarte – og dermed døyr han av sorg.

Utsyn 108

DgF 124

SMB 72

Oppskrift A

TSB D 46: Rosengård og Veneliti

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Liv Halvorsdotter Årmote, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge IV, 30–32.

Oppgjeven tittel: Rósengaar aa Venelíti

*

1. Rósengaar kjeme der ríand í gaar,

Venelíti uteho fyr haanom staar.

– Udi rosen. –

2. «Høyr Venelíti, hott eg spyr deg:

hoss mange aar vi' du bíe paa meg?»

3. «Aatte aar tilfulde,

om jeg i de niende skulde.

4. Der aatte aar forgangne var,

hvorledes skal vi gifte vaar datter iaar?»

5. Nu vil vi gifte vaar datter iaar,

si Rósengaar fikk hæna inkje ífjór.»

6. Hendes Fader han talar over brede bór:

«Eg fester deg bort te 'en unge ríke Tór.»

7. «Eg teke slett alli 'en unge ríke Tór,

Nnei fyrre maa dei grava meg levande í jór.

8. Tór eg slett ikkje hava vil,

nei fyrre maa du lata meg brenne paa en ild.»

9. Dei laga te bryllaups i maananne fem,

men Venelíti gret útí alle dem.

10. [Dei laga te bryllaups i maananne] trí,

V[enelíti] vi' 'kje síne brúreklæi sý.

11. [Sá drakk dei bryllaup i daganne tvá]

Venelíti vi' 'kje í brúresengji gaa.

12. [Den] tree [dagin] mót kv[elle]

[dá tóke dei brú'ri með velde.]

13. Venelíti talar te brúrekvinnur fem:

«Maatt' eg no gaa ótó høieloft frem?»

14. «Du maatte no gaa deg ó høieloft frem,

men så gjóre alli kjær moderen din.»

15. Venelíti gjekk seg paa høielofts bro,

der sér hó Rósengaar baa seile aa ró.

16. «No sér eg dei seili baa gúle aa blaa,

dei heve eg sýtt mæ míne finganne smaa.

17. [No sér eg dei seili baa gúle aa] grøn

[dei heve eg sýtt] for ein riddar í løn.

18. «Hott trú eg ha' havt meg ein fulltrúgjen svenn,

som vill' ríe at strandi aa inkje vera sein!«

19. Ti svara Peder hennes broder saa fín:

«Eg sko' ríe at strandak2 fyr systeren mín.»

20. Peder han ríe sín gangar at strand,

Rósengaar stýrde sí snekkja í land.

21. «Vælkommen unge Peder kjær stallbroder min!

hosse liver Venelíti systeren din?»

22. «Iddi æ' dæ vori aa gali æ' dæ fatt,

ídag æ' den tredje bryllaupsdag.»

23. «Du fører meg tíender ti aa ífraa,

dæ va' bære eg ha' sukkji paa bylgja blaa.»

24. Mæ dei stó aa talast der ved,

daa kjeme Venelíti springande ne.

25. «Hør unge Peder, kjær broderen min:

vi' du no bera bo ti mí' brúrekvinnur fem?

26. Vi' [du no bera bo ti mí' brúrekvinnur] fem,

no maa de drikke bryllaup aa sea gaa hjem

27. Vi' du bera bo'i heim te mí mór,

no maa hó túre mæ unge ríke Tór

28. Saa bere du bo te min festarmann saa,

no maa 'en gifte seg mæ kven han kann faa.»

29. Rósengaar lyfter paa høian hatt:

«Farvæl unge Peder aa tusind gó natt!»

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Der Bugge viser til Landstads tekst (Landstad 1853, 613–17), er det sett inn tekst derifrå, med Landstads normal.

Oppskrift B

TSB D 46: Rosengård og Veneliti

Oppskrift: 1862 av Ludvig Mathias Lindeman etter Sønnu Persdotter Bergjum, Vikersund, Buskerud.

Orig. ms.: NFS M. Moe 65, 9b–9d, 3–6.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Aa Rosengaard han talte til Vennelita si

hvor længe skal jeg gaa og bi efter dig

– Uti Rosa. –

2. Det ottende Aare tilfulde og det niende

Og det niende Aare om jeg skulde

3. Da det ottende Aare var gaan forbi

og det niende Aare var fulde

4. No vil vi gifte vor Dotter med Thor

for inte hun fik Rosengaard i fjor

5. Og før jeg tager unge Thor i Haand

før skal jeg brænde paa ildandes Brænd.

6. Saa laga dei te Bryllup i Dagane tre

og Vennelita gret uti alle di

7. Den tredie Dagen mod Kvelden

saa vilde dei ta Brura med Volden

8. Vennelita bad sine Brurekvinder syv

om hun nu maa faa Lov te gaa paa høien Loft

9. Aa dentid hun kom sig paa høien Loft

saa fik hun se de Skiber komme seilendes i Hav

10. Saa fik hun se de Flager baade gule og blaa

som hun havde syet med sine Fingre saa smaa.

11. Krist give jeg havde mig saa fuldtro en Ven

som kunde no reise bort og komme snart igjen

12. Søsteren talte til Broderen sin

du reiser no bort for Søsteren din

13. Aa kjære min Broder spar ei Gangeren din

du skal faa syv atte for een

14. Aa den tid han kom sig paa viden Strand

saa kasted de Anker og Skibet kom i Land

15. God Dag god Dag Svoger Broder min

hossen lever Vennelita aller kjærasten min

16. Og hvor ilde det staar og hva ilde det gaar

Idag er den 3die Bryllupsdagen vor

17. Du Rosengaard, du Rosengaard du laater inte saa

og Vennelita æ vist Møi endnu

18. Og dentid de sto og talte disse Ord

saa kommer Vennelita og steller sig ombord

19. Og hels mig hjem til min Far og min Mor

og sig at jeg reiser med Rosengaard ombord

20. Og hels mig hjem til min Fæstermand

og bed hannem gifte sig, hvor han kan.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Skrifta i denne kladden er av og til spesielt vanskeleg å tyde.

Oppskrift C

TSB D 46: Rosengård og Veneliti

Oppskrift: 1912 av Rikard Berge etter Hæge Ansteinsdotter Kilan/Findreng, Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: TGM R. Berge CCXXXIV, 27–30.

Oppgjeven tittel: «Rosengaar aa Rike Tor»

*

1. Rosengaar rider sig upp onder øy,

uti rosen

– der feste han Veneliti vene møy

– udi rosen. –

2. Han flut feste henar V[eneliti] aa flutt 'o heim,

Ha Hò' lengje lystar du aa bie meg møy.

3. Dei aatte aari vel fulle

aa de niende om eg skulle.

4. Aa V[eneliti]s brøar di la no om raa,

Nu vilde vi gjifte vaar søster i aar.

5. Vi vil gjive hende Rige Tor

og sige at R[osengaar] døe i fjor.

6. Aa førr eg R[ike] T[or] have vil,

førre maa de brenne meg upp paa ein ild.

7. Di laga tì bryllòp i maanane fem,

aa V[eneliti] gret i alle dem.

8. Di laga tì [bryllòp i maanane] ni

men inkje vill bruri sin' brureklæder sy.

9. Sò drukke dei bryllòp i dagane tvo,

men [inkje vi bruri] til sengen at gaa.

10. Den tríe dagjen ti kvelle

daa tok di bruri mæ velde.

11. Aa etter eg sko no ti sengji aa gaa,

sò vi' eg først uppaa høielòfts broi aa gaa.

12. Ja, du maa faa lòv paa høielofts bru,

men de gjore aller di moer sò go.

13. Aa som 'o kaam seg uppaa høielòftsbro,

sò saag 'o Rosengaaren ni i skjiberflod.

14. Hisset saag hun segli baatte gule aa blaa,

som ho ha' no sytt mæ sin' fingar sò smaa.

15. [Hisset saag hun segli baatte] gule aa grøn

[som ho ha' no sytt mæ sin' fingar] i løn.

16. Hør du lille brodereder, kjære broderen min,

vil du springe paa stranden for søsteren din?

17. Lille Peder han reiser tì stalle

han skua di fòlane alle.

18. Han skua dei gule, [han skua dei] blaa,

men lille graa gangaren la 'n sadelen paa.

19. L[ille] P[eder] han rei seg paa sande,

aa R[osengaar] han lagde fòr lande

20. Hører du l[ille] P[eder], kjære stallbroder min

Hòsse liver V[eneliti] kjær festarmø min.

21. Sò liver V[eneliti] kjære f[estarmø] din

i dag sò drikk 'o bryllòp mæ sin.

22. Aa 8 aar laag eg syk onder ø,

de va' no stor ønk at eg fekk inkje dø.

23. Aa ille sò va' di dei bylgjune blaa,

slo som slo kje mitt skjip uti stykkji sò smaa.

24. Aa R[osengaar], R[osengaar] du banner ei saa,

V[eneliti] biar deg mø ennaa.

25. Aa allebest di sto aa snakkast derve,

sò kaam 'o V[eneliti] springans derne

26. Aa [allebest di sto aa snakkast] ve or,

[sò kaam 'o Veneliti] aa sett' seg fòr bor.

27. No helsar du heim tì mine brumennane fem,

du bée di vel drikke aa sò reise hjem.

28. Sò helsar [du heim ti mine] brukvinnune tvo,

[du bée di vel drikke] aa liva i ro.

29. Sò helsar [du heim ti mine] tì min festarmann,

du be 'n teke gjifta si hòr' 'n kann.

30. Sò kaam der naa bò ti Rike Tor inn,

Naa reiser R[osengaar] mæ festarmø din.

31. Aa reiser naa R[osengaar] mæ festarmø min,

sò va' 'ov39 førre haanoms før de blei naa min.

32. Aa gjønne maa R[osengaar] reise mæ f[estarmø] mi,

maa eg faa igjen hans søster saa fin.

33. Tòll tonnur mjø aa 12 t[onnur] mòst

det giver jeg R[osengaar] tì brurekṓst.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Under oppskrifta står det: (Tone god) Catharinus Elling skreiv opp tonen etter Hæge (jf. Ressem red. 2014, 26).

Oppskrift D

TSB D 46: Rosengård og Veneliti

Oppskrift: 1950 av Arnt Bakke etter Julie Sørensen, Ersfjordbotn på Kvaløya, Troms.

Orig.: Matheussen, Arvid red. 1981. Viser i nord : Nordnorsk Viseforums første samling. Oslo, Tiden. 36–37.

Oppgjeven tittel: Sjømannsvise fra Hillesøy (Kvaløy)

*

1. Man lavede til bryllup i dage to og tre,

men ikke fikk man bruden i brudehuset se

– i blandt ungdom –

2. Man lavede til bryllup i dage fire fem,

men aldri så man bruden i brudehus kom frem

3. Man lavede til bryllup i dage ti og tolv,

og da blev bruden tagen til brudehus med vold,

4. Men bruden hun bad sig på øverloft at se

et skib som kom seilende til land over vanns

5. Man heiste opp de seile, de gule og de blå

som hun havde syet med sine fingre små,

6. Og brudens eldre broder, en huld og trofast kar,

han gikk ned til stranden for at se hvem det var,

7. «Og hvordan står det til, og ja hvordan ser det ut?

Si, lever lille vennen som blive skal min brud?»

8. Å ille står det til, og ja verre ser det ut.

I dag blev bruden tagen i brudehuset ut,

9. Men bruden hun kasted' sig i sjømannens arm,

og vågnede ikke før hun var i fremmed land

*

Strofene er ikkje nummererte i utgåva.

Vi har ikkje hatt tilgang til originalmanuskriptet, som ligg i Nordnorsk folkemusikksamling ved Tromsø Museum.

TSB D 50 Vilgår hertugsson

Innleiing

Vilgår hertugsson og den vakre fru Signe har lova kvarandre si tru. Vilgår spør far sin om han har noko mot dette ekteskapet. Faren svarar at desse planane kan Vilgår sjå bort frå, for Signe er alt lova bort til kongen av Konarøy. Kongen lagar i stand til bryllaup, men Vilgår har ikkje gjeve opp å få Signe. Han dreg til bryllaupsgarden der han talar både med kongen av Konarøy og Signe, og ho gjer det klart at det er Vilgår ho vil ha, ho er blitt pressa til å gifte seg med kongen:

Eg vilde hell hava Vilgorð hertugson

um en átte 'ki át ei kú,

hell eg vil hava kongin af Konaröy

með kristne ríknne sju

(Landstad [1853] 1968: 305).

Deretter skjenkjer Vilgår alle gjestene fulle, salar gangaren og sprengrir frå bryllaupsgarden med brura. Etter kvart sender kongen soldatar etter dei, men til ingen nytte.

Det finst om lag femten tekstvariantar av «Vilgår hertugsson», mest alle frå Telemark. Landstad trykte balladen i Norske Folkeviser, men har ikkje opplyst noko om kvar han har teksten frå (Landstad [1853] 1968: 303–306). Elles er det Sophus Bugge som har æra for at vi har såpass mange oppskrifter av denne balladen, heile ni variantar skreiv han opp. Den fremste av Fyresdals-songarane var Gunhild Kjetilsdotter Sundsli (1781–1869). Ho kunne meir enn seksti balladar, spesielt mange riddarviser. I tradisjonen heiter det at Gunhild Sundsli var uvanleg vakker. Men fattig på gods og gull var ho, som så mange andre balladesongarar (Jonsson & Solberg 2011: 569–573). Vi har dessutan eit par melodivariantar til «Vilgår hertugsson», i 1851 skreiv Lindeman opp ein tone etter Signe Eivindsdotter Storgård (1790–1861) frå Lårdal (Ressem 2014: 29–30, Jonsson & Solberg 2011: 431–433).

«Vilgår hertugsson» finst berre på norsk, men namnet Vilkor dukkar opp i den danske balladen «Herr Vilkor», den har ei handling som er i slekt med den norske visa (DgF VII: 184–193). Elles har fleire Draumkvede-variantar dei same par opningsstrofene som «Vilgår hertugsson». Dei to hovudpersonane, Olav Åsteson og Vilgår hertugsson, blir begge skildra som uvanleg lovande unge menn, rake i ryggen som ein seljetein eller eit «röyr», jf. opningsstrofa hos Landstad:

Deð var Vilgorð hertugson

han var som röyr uprunnen

fa'r og mó'r dei unt 'om vel

frá deð en tala kunne

Landstad [1853] 1968: 303).

«Vilgår hertugsson» er ikkje den einaste riddarballaden som har eit brurerov som emne, tvert imot. Brurerov gjekk føre seg på alle nivå i samfunnet, ikkje minst blant stormenn, som når den svenske riddaren Folke Algotsson i 1288 røva den høgætta Ingrid Svantepolksdotter frå Vreta kloster og rømde til Noreg med henne. Dette brurerovet vart emne for den kjende balladen «Falkvor Lommannsson», og det inspirerte til vidare brurerovsdikting.

Utsyn 111

Oppskrift A

TSB D 50: Vilgår hertugsson

Oppskrift: Truleg 1840-åra av ukjend samlar etter ukjend songar, ukjend stad.

Orig. ms.: NFS M. B. Landstad 4, 23–25.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Vilgor va i Voxtro ong

som ejn Siljurone

Faer aa Moer onte han vel

ifraa han Tala konne.

2. Vilgor va i Voxtro Rank

som ejn Siljutejn

Faer aa Moer onte han vel

ifraa han kom i Hejmen.

3. Vilgor Tala te Fai sin,

han førde sine ord saa snilde.

om eg bejlar te Signefruga

æ dæ mæ din Vilje.

4. Om du bejlar te Signefruga

hænar kan du inkje faa,

ho skaa hava Konjen af Kaanarøy

saa etidt gjenge savn i fraa.

5. Signe heve meg i Løyndom lova

at ho vi vera meg Tru,

saa sant midt Svære i Feste hel

ho bli inkje Konjens Brur.

6. Dæ va Konjen af Konarøy

ledt te sit Bryllup Bjaae

dæ va Vilgor Hertugson

han ledt sin ganger skoe.

7. Dæ va tileg om Morgoen

Dajen gjores ljus

daa va Vilgor hertugsøn

te Brurehuse fus

8. Dæ va Vilgor hertugson

han Trodde paa golve fram

saa hogt Lydde hans helsarmaal

at dæ utti Stogo Klang.

9. Han har so Vent ejt helsarmaal

dæ kan injen ot han finne,

han ba dej alle i Freen sitja

minste baane inne.

10. Dæ va Vilgor hertugson

helsar ivi Borr aa benkier

høyrer du Konjen av Kaarøy

maa eg Mjøen fe Brurinne skjnkje.

11. Te svara Kongjen af Kaanarøye

han sadt i midelbenkie

anna æ Vel Æranne dit

hel Mjøe fe Bruri Skjenkje.

12. Dæ Va Vilgor hertugson

Riste paa Sylbonden Kniv

eg tore Mjøe fe Brurin skjenkje

Tvert fe ougunne dine.

13. Dæ va Vilgor hertugson

helsa ivi Brejebor

fyst aa fræmst Signefruga

som hell saa Vel sine ord.

14. Minnes du Rike Signefruga

hot du lova meg i londe

eg heve halle Tru mæ deg

som dæ va i Bergje bonde.

15. Eg minnes i dag ein annen dag

eg minnes Eg minnes dæ fulla Traaa

Fai min va baae hastig aa har

eg maatte meg skjov ei Raaa.

16. Høyrer du dæ du Fai min

hodt eg seje deg

at eg heve Vilgor i Løyndom lova

heve eg inkje Dult fe deg.

17. Eg Vilhel hava Vilgor hertugson

om han otte inkje hodt ejn Kuu

hel eg vil hava Kongjen af Kaanarøy

mæ Christne Rikji 7.

18. Aa-dæ va Kongjen af Konarøye

han Rejste seg upfraa bord,

han blej saa Vrej i hug aa sind

daa han høyrde dej or.

19. Dæ va Vilgor Hertugson

han gjæk at skienkjen fram

saa Skjenkte han i Øl aa Miøe

fe alle Konjens Mend.

20. Han Skjængte bore Øl aa Mjø

Gav nok einhvær og alle

Drukne blej dej Kongjens Mend

aa svevnen monne paa di falle.

21. Dæ va Tileg om Morgoen

Soli tok te skrie

Vilgor sala hesten sin

aa Ville af Gare Rie.

22. Vilgor sala Gangaren sin

han sae han vil udt aa Rie,

Signe axla Skarlakskaapa

ho Ville mæ honom fyie.

23. Dæ va Vilgor aa Signefruga

dej Rej der frammæ lie,

Kongjen Vakte up sine Mend

aa monne fast ette skrie.

24. Dæ va Konjen af Kaanarøy

Rej ette mæ hondre mand

Vilgor rei modt Bergo nor

aa eisemal æ han.

25. Kongjen fek inkje anna atte

hel Brotne salar aa tome

Vilgor Rie modt Bergo nor

han flyte sii Rosens Blomme.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Etter oppskrifta står det: ende.

Oppskrift B

TSB D 50: Vilgår hetugsson

Oppskrift: 1856 eller 1857 av Sophus Bugge etter Talleiv Olsson Rulland, Veum i Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge II, 129–132 (reinskrift).

Oppgjeven tittel: Vilgor Hertugson. III.

*

1. Vilgor va' i Vokstro vene,

som ein Liljerunni,k3

Far å Mór dei unnte'n væl,

ífrå han tala kunne.

– Riddaren våga han Líve dítt for ei Jomfrú.k4 –

2. Vilgor salar út Hesten sin

å rí seg uppunde Lí,

ville han lilje te Signe Frúva,

dæ va' så vent eitt Vív.

3. Vilgor tók upp Gullringanne,

ville gjeva 'a Signe Gåvur:

Tak ímót ríke Signe Frúva,

du læter deg ingjen dåre!

4. Høyrer du dæ, du ríke Signe Frúva,

hott eg vi' deg påminne:

du bere så løynlege Elskógjen,

du læt 'kje din Faeren finne!»

5. Heimat gjekk hó så løynlege

mæ síne løynlege Gåvur;

løynlege bar hó Elskógjen,

hó tenkte væl, ingjen sill 'a dåre.

6. Dæ va' Kungjen í Kollo Nnór,

han sender út Boir å Bræv,

ville han lilje te Signe Frúva,

å væl tóss han vera 'a vær.

7. Dæ va' Henning unge,

går fyr sí Dotter at stå:

«Deg tebýs Kungjen í Kollo nór

å hånom så sko' du få.

8. Deg tebýs Kungjen í Kollo nór,

som Hovugulle kann smíe,

femta Liljur í kvore Kiste,

dæ set han på Håri fríe.

9. Høyrer du dæ, du ríke Signe Frúva,

hott eg seie deg:

heve du noken í Løyndóm lova,

du dyl dæ inkje lenger fyr meg!»

10. «Høyrer du dæ, min sæle Faer,

eg ræddas fyr dítt stóre Mót:

eg hev lova Vilgor Hertugson,

som reiste av Låndo ífjór.»

11. «Høyrer du dæ, du ríke Signe Frúva,

under dín Skarlake rø,

du sko' inkje have Vilgor Hertugson,

um du syrgjer deg så te Dø.»

12. Så drikke dei dæ Bryllaupe

å gjera seg kåte å blíe,

så nær som ríke Signe Frúva,

på hæna renn Tårinne stríe.

13. Inn så kjæme Smådrengjinne

å seie dei ífrå:

«No kjæeme Vilgor Hertugson

ríandes í vår Går.»

14. Dær blei stór Sorg í Bryllaupsgaren,

dær blikna så mangt eitt Kindn,

så nær som ríke Signe Frúva,

hó smíler under Skarlakeskinn.

15. Dæ va' Vilgor Hertugson,

han gjeng seg í Stoga inn,

han helsar så mange, í Stoga æ',

så mange, som han dær finn.

16. Dæ va' Vilgor Hertugson,

han helsar ivi breie Bór,

fyst å fremste Signe Frúva,:

«Du helle så væl díne Ór.

17. Høyrer du dæ, du ríke Signe Frúva,

hott lova du meg i Lunde?

sia hev eg halli Ære å Trú,

som dæ va' i Bergje bundi.»

18. Dæ va' ríke Signe Frúva,

hó feller så stríe Tår:

«Eg hev ein Faer både stór å sterk,

eg må meg 'kje sjóve rå.»

19. «Hev du ein Far såa stór å sterk,

du må deg 'kje sjóve rå,

så sko' me nappast um Brúri ídag,

å sjå, kven dæn felle på.»

20. Dæ va' Henning únge,

han va' så gó í Rå:

«Fýgje no Brúri at Brúrehúse;

de læt ikkje Vilgor 'a få!

21. Fýgje no Brúri at Brúrehús,

de læt ikkje Vilgor 'a finne!

for Vilgor æ' komen så eisemalle,

han kann ikkje Brúri vinne.»

22. Dæ va' Vilgor Hertugson,

han kunna sín Hest væl snú,

han tæk atte ríke Signe Frúva

mitt uppå Lofsansk5 Brú.

23. Dæ va' Vilgor Hertugson,

han heve ein Gangare spak,

så tæk han 'a ríke Signe Frúva

å set 'a på Gangarens Bak.

24. Dæ va' Vilgor Hertugson,

han lyfter på høgan Hatt:

«Far no væl, Kungjen í Kollo nór!

du gifte deg alt for ratt.»

25. Dæ va' Kungjen í Kollo nór,

han sender ette fíråkjúge Mann,

men dæ va' Vilgor Hertugson,

va' eismalle han.

26. Dæ va' Kungjen í Kollo nór,

han ha'kje att anna hell blóutte Salar å tóme,

men dæ va' Vilgor Hertugson,

han rår ivi Rósensplóme.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Det er ikkje bevart nokon kladd av oppskrifta.

Oppskrift C

TSB D 50: Vilgår hertugsson

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Moland i Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 72–80 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Villjåm va í vokstró vén'e

sóm ein seljetein

móirn26 å fairn27 dei ville han væl

ífrå de han kom heim.

– I aire lånd der finnast kje frúvurv40 slíke. –

2. De va Villjåm hertugsónen

han ríe seg sør under øy

han fester æ frúva Signe

de va so vén ei møy.

3. Høyrer de frúva Signe

kot lengji vi' dú meg bíe

mæ eg dreg på fremmende land

å léte meg hóvklæir sneie.

4. Eg bíar deg í åtte år,

å de níende um du ville også.

5. De va V[illjåm] hertugsón

han vendte att åv41 lei

att i tréum åre

so må dú vente meg heim

6. Der kom bélar í Signes gare

ríke mennar å snjadde,

men S[igne] neiktar adde dei

å nei seie hó ti dei adde.

7. Men inn kom kóngen av Skåni

han kunne væl måli frambere,

kungen hev dú ingjó dótteræ

sómm dú vi gúten gjeve

8. Sikje no hera mine mennar

kvor útí sessen sine

mæ eg gjeng at høge loft

å talar mæ dótte minó.

9. Statt no upp frúva Signe

inkje mæ angerst å sorgjir

kungen av Skåni han vi deg feste

han býe deg gull å borgjir

10. Eg æ inkji um kungen av Skåni

å inkji um gull å borgjir

men lat meg gange í dinom gare

å auke meg ingle sórgjir

11. Dú gjeng inkje leng í minóm gare

dú hell ei ånno' møy

hell heve dú de í tankanne di'

att dú vi her í lofti døy.

12. Kossi kann eg her í l[ofti] d[øy]

í mino ungdóms aldri,

lýt eg inkji sjóv på tingji gange

kann eg inkji tru'æ halle

13. Høyrer de frúvar Signe

kann dú deg inkje stidde

tore dú de for mennanne kjære

som deg no líkar so iddi.

14. Ja de tore eg for m[ennanne] k[jære]

kot dei meg iddi mónn líke

eg lova han V[illjåm] h[ertugsón]

men no lýt eg han svíke.

15. Ti svora hennes sæle bróren

han snuddest frå rósæ den røe

dú ska inkji han V[illjåm] have

um dú syrgde sjóv ti døe

16. Dei feste æ frúva S[igne]

so líten va hennes vilji

móirn28 å faírn29 på góví gange

for móti gjeva dei skilje.k6

17. Inn kóm líten smådrengjen

va klædd'e í kjurtelen rou

no kjeme V[illjåm] h[ertugsón]

å ingjen mann han bou.

18. Inn kom V[illjåm] h[ertugsón]

begynte ti å skjenkje

å de va kungen av Skåni

begynte han ti å tenkje.

19. De [va kungen av] Skåni

b[egynte han] t[i å] tenkje,

anna so heve dú ærinndi ærindi,

hell brúne mjøiren å skjenkje.

20. Han batt sin gangaren

út for loftsas vegge

so gjékk han í høge lofti,

sóm brúrinne vanka mest.

21. Eg helsar dikkon stóre å små

å so dei teneste kvinder

å fyst å síst frúva Signe

um hó æ hera inni.

22. V[illjåm] tók í S[igne]s håndæ

han tala ti ænó so blítt

å ventar dú inkji kjærasten min

ette riddaren din.

23. Ti svora frúva Signe

hænó rann tårinne tíe

eg veit inkje kor han æ riddaren den

som etti meg no ska bíe.

24. Men de va V[illjåm] h[ertugsón]

han helle so væl si trú

han sette æ Signe í gylte søilen

han tók æ av lofsas brú.

25. De va V. h.

Inn kom líten smådrengjen

å seie han der ífrå

no hev V[illjåm] di brúræ burttekji

dú hænó 'kji njóte må.

26. Ja so æ de líti um lívi mitt

å mindre um mi trú

hev han V[illjåm] h[ertugsón]

tekji burt mi brúr.

27. Dei stinge på dynnæ mæ gnavel

d[ei] st[inge] p[å] d[ynnæ] [mæ]n30 spjut

æ dú her inni V[illjåm] h[ertugsón]

so kom hera mandeleg út

28. Ja jeg er hera inni

å eg ska kome mandeleg út

men de va V[illjåm] h[ertugsón]

han va ti stríden fús

29. Fyst'e hoggji han kungen av Skåni

å sia adde hass menn

Gangje no heimatte ti seg

di fær inkje brúræ enn

30. De va V[illjåm] h[ertugsón]

han helle so væl sí trú

mónasdagjen deretti

lét han bryddoupi bú.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VI, 120–125, med overskrift: Villjåm hertugsónen. (Gunnild Sundslí. Fyresdal. 1864.)

TSB D 52 Alv Leiesak

Innleiing

Alv Leiesak får vite at kjærasten hans er bortførd og fest til ein annan mann, bryllaupet står for døra. Dette vil ikkje Alv finne seg i, og for å vinne kjærasten attende kler han seg ut som kvinne. Han let håret vekse og stasar seg til med vakre smykke og gullkrone:

Deð var Alvar Leiðesak

han lét seg hovuðgull smiðe,

femten liljur i kvor den ring,

som heng pá hári deð fríðe

(Landstad [1853] 1968: 311).

Alv dreg til bryllaupsgarden og blir vel motteken. Han møter kjærasten sin, som ikkje kjenner han att. Alv spør henne rett ut om kven ho helst vil ha, og svaret er eintydig. Ho vil ha Alv Leiesak. Dermed er saka klar, og Alv rømmer frå bryllaupsgarden med kjærasten sin.

Landstad trykte ei form av «Alv Leisesak» i Norske Folkeviser, der han gjer merksam på at viseteksten berre er eit brotstykke. Heller ikkje dei andre fem variantane er fullstendige, dei manglar innleiinga. Alle variantane er frå Telemark, og Sophus Bugge har skrive opp tre av dei, deriblant ei form etter Bergjit Lintveit (1812–1894) frå Morgedal i Kviteseid. Ho vart tidleg enkje og opplevde at fem av dei seks borna hennar døydde små. Alle påkjenningane førte til at ho på eldre dagar fekk store nerveplager. For Bugge song ho femten balladar i 1857 (Jonsson & Solberg 2011: 333–334).

Elles finst «Alv Leiesak» på dansk. Dei danske variantane, der hovudpersonen heiter Albret, inneheld som nemnt innleiinga til visa:

Her Albrett ganger y gardde,

och lieeger hand med synn hest:

daa kaam hanom dy tiding foor,

hans iumfru wor bo(rt)-fest

(DgF VII: 118).

At ein mannleg helt kler seg ut som kvinne for å oppnå ein fordel, er eit ikkje uvanleg motiv i riddarballadar og andre balladar med riddarvisepreg. Både «Hagbard og Signe» (TSB D 430) og «Bendik og Årolilja» (TSB D 432) inneheld dette motivet. Bergjit Lintveits tekst formidlar dessutan klangar som vi kjenner frå «Ebbe Skammelson» (TSB D 251), som at brura blir leidd til brurehuset og at nokon ber vokslys for henne på vegen dit. Det kan sjå ut til at balladen er dikta av nokon som har kjent til slike viser, og at tradisjonsberarane også har gjort det. Men «Alv Leiesak» er ingen tragisk ballade, som dei nemnde visene.

Utsyn 112

DgF 397

Oppskrift A

TSB D 52: Alv Leiesak

Oppskrift: 1856 av Sophus Bugge etter Leiulf Halvorsson Gotenborg, Seljord, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge I, 201–202.

Oppgjeven tittel: Hallvor Leiansakk. (meddelt af Leiuf Hallvorson Gotenbor i Sellgjor).

*

1. De va' Hallvor Leiansakk

han lader sitt hår vakse,

gúle så vore dei lokkune,

som hekk ivi hass akslir.

– Her vi' ingjen dansen framføra. –

2. «Her æ' så vónt på dessi land,

her æ' ikkje møyar,

me sko' reise å stela burt

brúri på Samsings øyar.

3. Her æ' vónt på dessi land,

her æ' ikkje kvendi,

me vi reise på andre land,

som ingjen mann 'kon kjenner.»

4. Dæ va' Hallvor Leiansakk,

han lader sig klæer skjære,

kåpa ný å brynja sí,

som han sill' ei jomfrúge vera.

5. [Deð var Alvar Leiðesak]

[han lét seg hovuðgull smiðe,]

[femten liljur i kvor den ring,]

[som heng pá hári deð friðe.]n31

6. Dær han kom på høgan hei

då prøva han sin hest,

dær han kom í jomfrúgaren,

sa' han, han va' ei jomfrú næst.

7. «Eg æ' ifrå augrunnk7k8 landi,

ingjen mann her meg kjenner,

eg heiter Sigrí skjollmøy frúga,

så vítt um lånde æ' kjend.»

8. Så kom dær ein så kjóvskelege

ótor dæn kvindehóp,

Hallvor stó í loftssvalinn

mæ brynja å tverrhoggne skó.k9

k10

9. [Så kom dær ein så kjóvskelege]

[ótor dæn] kvindeflokk,

[Hallvor stó í loftssvalinn]

[mæ brynja å] gúle lokk.

10. «Å høyrer du dæ du unge brúr,

hot eg deg spyrje at;

kví negtar du Hallvor Leiansakk,

dæn tí han deg ba?»

11. «Meg negta faer å móer

å dærte frúgur å frændar,

d'æ tungt í jomfrúse'n

å taka rå í hendar.

(Hallvor reiser med Bruden).

12. Dæ va Danekungjens son,

han mone síne hendar vríe.

«D'æ bæri heime vera

hell ette Hallvor ríe.»

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Bugge har skrive til variantar frå Targjei Kosi i margen ved dei to første strofene.

Oppskrift B

TSB D 52: Alv Leiesak

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Bergjit Torsdotter Lintveit, Morgedal i Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 198–201.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Her æ' vóndt på dessi land

her finst no ikkje kvendi,

me vi' kon på andre land,

som ingjen mann 'kon kjenner.

– Vi' her ingjen dansen framføre. –

2. Her [æ' vóndt på dessi land]

[her finst no ikkje] møyar,

[me vi' kon på andre land,]

stela brúri unda Samsons øyar.

3. De va' Alve Leiesāk,

lét han håre vakse,

kåpa ví å kåpa sí'

han slengjer ivi síne akslir.

4. De va [Alve Leiesāk]

lét han skjera skrukk,

så let han møyanne leie seg,

som han ha' vori ei brúr.

5. Så tók dei den unge brúr,

leidde hennar tev42 brúrehús

de va' [Alve Leiesāk]

han bar dei høge vaksljús.

6. Så tók [dei den unge brúr,]

[leidde hennar] på brúrebenk,

[de va' Alve Leiesāk]

han bar for hennar skjenk.

7. «Høyr du de du unge brúr

hott eg deg spyrje må,

hoss líkar dú den unge brúgomen

som dú no sko' få.

8. Så líkar [eg den unge brúgomen,]

[som] eg [no sko'] få,

hott trú han låg í svarte jóri,

å stóre steinen på.

9. De va [Alve Leiesāk]

han gjore sík11 håndi sterk,

så tók han den unge brúr,

lyfte hennar uppå sin hest.

10. Høyr du de du un

De va' no den litenv43 smådreng

11. n32De va [Alve Leiesāk]

han lyfter på høian hatt

Far so væl du unge brúgom

å hav so 1000 gó natt

12. Høyr du unge brúgomen

hott eg seie deg,

no reiser [Alve Leiesāk]

mæ den unge brúr frå deg

13. De va' no den unge brugomen,

stakk hanv44 svær mæ síe,

de æ' bete heime sita,

hell ette Alve ríe.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge V, 26–28, med overskrift: Alv Leiesak. (Birgjit Lintveit)

Oppskrift C

TSB D 52: Alv Leiesak

Oppskrift: 1878 av Ivar Mortensson Egnund etter ukjend songar, Telemark.

Orig. ms.: NFS I. Mortensson 4, 33–37.

Oppgjeven tittel: Alv Leidesakk.

*

1. De ‹e› s[o] vondt e detta lan

‹de› vankar er so lite møye

no vi me reise ‹aa finne›

som bur unde Samsings øyer

– her maa ingen dansen fremføre –

2. [De e so vondt e detta lan]

der vanka so lite kve[nde]

no vi me rei‹se te› aurom land

der som ingen man kjender

3. Å [de va] Halvor L[eidesakk]

han la‹u›t seg skjera skur

so lat han dei møyar leide forseg

rett som han [va] ei brur

4. Å [de va] H[alvor] L[eidesakk]

han let sitt haaret vak‹se›

gule var dei lokkar‹ne›

som hekk etter Halvors akslir.

5. Å [de va] H[alvor] L[eidesakk]

sett se i fosstogo ned

å bloe rann av jomfrumøya

å ne i skarlaken rø

6. Å [de va] da den stolte brugom

han tala ti kjellarmann

å skjenk no ‹te› den skjønnev45 fruva

som nyss [er] komi inn

7. n33 [De va] daa den unge brugom

han tala te kjellarmann

tapp i øl å bland i vin

skjenk no den stolte skjolmøyfruva

som nys [er] komi inn

8. Å [de va] Halvor L[eidesakk]

å sylvarskaali han slengte

hav no takk d[u] goe brugom

[for] den goe vin d[u] skjenkte

9. n34[de va] ingen s[o] sterke i den fer

som Halvor H[alvor] L[eidesakk]

me brynje å blanke sver

10. Å [de va] da‹a› den unge brur

ho skuld te brurseng ga‹a›

[de va] H[alvor] L[eidesakk]

vild bere dei lysi smaa

11. [de va daa den unge] brur

sette ‹seg› i brurseng ne

[de va] H[alvor] L[eidesakk]

han sprang daa veggen te

12. Hør d[u] [de] d[u] unge brur

hot [eg] deg spørje maa

hossi likar [du] brugomen din

den s[om] d[u] ska naa faa

13. Å ‹so› lika [eg] br[ugomen] min

den s[om eg ska naa faa]

tru han laag i den svarte mold

å svarte torva p[å]

14. Høyre [du de du unge] brur

[hot eg deg] spyrje vi

[æ de] ingen i v‹erd›en t‹e›

din hugen leikar p[å]

15. Å her [æ ingen i verden te]

[min hugen leikar på]

forutan H[alvor] L[eidesakk]

[som eg ska naa]n35 aldri her‹s›jaa

16. Å hø[yre du de du unge] b‹rur›

[hot eg deg spørje må]

kvi tok d[u kje] H[alvor] L[eidesakk]

daa h‹an› sto deg te bo(d)s

17. [Eg] maatte [ikkje for] far å mor

å [ikkje for] rike frendar

[de] samer so ille ei stolte jomfruge

å taaka seg raa i hendar

18. [De va] daa [den] unge brudgom

han vilde te sengi gaa

fram so sto den H[alvor] L[eidesakk]

å hoggje honom hovue ifraa

19. Å høyr [du de du] onge brur

du stiller denne kvide

[de æ] nok H[alvor] L[eidesakk]

som ligge ve di sie

20. Hø[yr du de du onge] brur

[du stiller denne] harm

[de æ nok] H[alvor] L[eidesakk]

[som ligge ve di] arm

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Under strofe 9 står det: dei tost han [va] so vene, so dei skifte liter

Det er ikkje godt å tyde denne oppskrifta. Oppskrifta er mykje forkorta og har innslag av eit slag stenografi. Skrifta er elles svært utydeleg.

Oppskrift D

TSB D 52: Alv Leiesak

Oppskrift: 1891 av Moltke Moe etter Lars Larsson Veslestøyl, Seljord, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 25, 225–229.

Oppgjeven tittel: «Alv i Brurehus»n36

*

1. Dæ va ingjen så skalkeleg i dæen brurefær

som Alve Leiesakkv46, honoms brynje å blanke svær.

– Dæ vi' ingjen dansen fremføre –

2. Dæ [va ingjen så skalkeleg i dæ] brurehus

som A[lv] i L[eiesakk, honoms] brynje å blanke krus.

3. Å dæ va Alve i Leiesakk

han trefte bruri, te sìa va.

4. Då spurde han bruri så rart:

«Æ ingjen i væri te, som hugjen din leikar på?»

5. «Nei hér æ 'kje bare A[lv] L[eiesakk]

honom kann eg inkje få»

6. «Ja så biar du ennå te sængjeti

så skå du ennå bli mi.»

7. Dér va i brurehus båt' ong'e å gammal gjæst,

men A[lv] i L[eiesakk] vill' sitta bruri nest.

8. Dér va i brurehus båt' bruggom å bruggomsmann

men A[lv] i L[eiesakk] han helt seg fyste fram.

9. Dæ va brugomen tala te bruramannv47n37,

«Høyre du Svein Tviskjegg, set deg fyste fremv48.

10. Set deg høgaste mæ mitt bór,

du æ env49 kjæmpe stor!»

11. «Nei igjår fekk eg slik hjertemein,

så eg la mi bringe imot en stein

12. Nei idag æ eg ikkje rar,

eg æ slett ingjen kjæmpekar.»

13. Då tala bruggomen te kjæmpe Tor

«Sét deg høgaste mæ mitt bór.»

14. Dæ va Tor kjæmpe å Svein Sving

å Brureknut dei sette seg mæ bóré ikring.

15. Bruri å Brureknut dei gjekk å sette seg,

då gjekk A[lv] i L[eiesakk] på gålvi å leia seg.

16. Då tala brugg[omen] hārt te A[lv] i L[eiesakk]

«Du ha' kje turt' vòre hér idagv50«

17. «Ha' du kje gjort slikt ett tiggarlag,

så ha' ikkje eg vòre hér idag.»

18. «Di åt å drakk å alle te rèst

séa sala di ut både fole å hest

så rei dei seg te kjørkje å te prest.

19. Då di va te kjørkja å knytte ektebånd

då gjekk Alv på gålve, han vrei si égjó hånd.

20. Då di kom att ifrå kjørkja i den ti,

då gjekk A[lv] på golve, han va 'kje bli

21. Då dæ lei te sængjeti, at dæ skulle bli

då gjekk bruggòmen te kàmersi inn

han lǣste seg inn mæ lòkur å bind.

22. Dæ va Tor kjæmpe å Svein Sving

å Brureknut, dei sette seg i ein ring innmæ kámersdynn.

23. Då gav Alv i L[eiesakk] Tór kjæmpe ett kjæveslag

å derfe blei Tór kj[æmpe] ikkje rar.

24. Då ville Tór kj[æmpe] gjeva Alv ein bringestyng

men då bøtte Svein Tviskjegg mæ svǣr-odden sin

25. Å Svein Tviskjegg han va Alvs égjen móbrór

å derfe va' en imót Alv så gó.

26. Å derfe va dei ou tvó

fe Svein Tvisk[jegg] va Alvs égjen móbró.

27. Men ha' kje Sv[ein] Tv[iskjegg] bøtt fe svǣhoggji tolv,

så ha Alv lègjé dø i golv.

28. Då spænde han te kamersdynn mæ spænndǣ-sko

så beini dei gjænóm dynni stó.

29. Han spænde te dynne i en fart

så dynni utav krøkæne datt.

30. Så gjekk 'en seg i kámerse inn

å like fram te bruresængji inn.

31. Dér hoggji 'n te bruggomen i hònoms pannebein

så han lå dø, ja som en stein

32. Så la 'en seg i bruresæng fram

da sa bruri: «Du er 'kje min rette mann

33. Eg he' 'kje voré mæ deg ti kjørkje hell te prest

då kann eg ikkje sova deg nest.»

34. «Ja he' dæ 'kje vòré så skå dæ bli,

eg he' lova, du skå ennå bli mi.»

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Under oppskrifta står det: («Han levde i fystningji, Alv, tænkjer eg, da kjørkjun kom»)

TSB D 55 Karl Høvding

Innleiing

Karl Høvding av Ramsøy vil gjerne gifte seg med jomfru Inger, men mor hans rår han frå det og minner om at Inger er trulova med herr Magnus. Karl seier at han vil ta henne med vald om han ikkje får henne med det gode. Han ber Torkjell, bror til Inger, om å byte klede med seg. Torkjell forstår at Karl har skumle planar og avslår, men når Karl lovar at Torkjell skal få søster hans, liten Kirsten, går han med på det.

Karl Høvding kjem no til bryllaupet. Han går rundt og skjenkjer, utan at gjestane veit kven han er, men når brura merkar at skjenkjarsveinen ikkje er ein av deira folk, gjev Karl seg til kjenne for henne.

Så kjem tida då brura skal leiast i seng. Karl Høvding stiller opp i prosesjonen og ber vokslys for henne. Brura blir sett opp i senga, og Karl sløkkjer lysa, slik at ingen utanom dronninga ser at han legg seg opp i senga hjå brura. Dronninga spring ned i salen og varslar brudgomen. Herr Magnus bankar på døra til brurekammeret med spjut og sverd og utfordrar Karl til å kome ut. I mellomtida har jomfru Inger gjeve Karl ei brynje som stål ikkje kan bite på og eit sverd som ho har herda i sitt eige blod. Slik væpna spring Karl ut av kammeret og drep herr Magnus og folka hans.

Karl spør om Inger vil kome til Ramsøy med han, og det vil ho gjerne. Karl held også lovnaden sin og gjev søster si og halve Ramsøy til Torkjell.

I balladane går bryllaup føre seg på den gamle måten. Giftarmål er ei avtale mellom to slekter, og det er ingen prest som spør dei to unge om dei vil ha kvarandre. Det avgjerande ritualet er sengeleiinga. Brura blir leidd i prosesjon med lys til brurekammeret, og der set dei henne opp i senga. Deretter hentar dei brudgomen på same måte og set han opp i senga. Når vitne frå båe slektene har sett at dei ligg i same seng, er giftarmålsavtala oppfyld. Morgonen etter dekkjer brura håret sitt med hovudlin eller koneskaut som teikn på at ho er gift.

Når Karl klarte å kome i seng med brura først, vart det oppfatta som eit giftarmål. Om Magnus skulle få henne att, måtte Karl drepast, men slik gjekk det altså ikkje i denne visa.

Det finst få norske oppskrifter av denne balladen, og berre éi er fullstendig. Det er ein variant som Sophus Bugge skreiv opp etter Hæge Olsdotter Årmote frå Mo i Telemark. Sjølv om denne balladen står i Peder Syvs Kjempevisebok, er det truleg ikkje Kjempeviseboka som har vore kjelde for oppskriftene frå Telemark; mange av strofene som Hæge song finst i andre danske variantar, men ikkje i Kjempeviseboka. Det same gjeld eit brotstykke som Bugge skreiv opp etter Aslak Årtveit frå Vinje i Telemark. Dette brotstykket går over i handling og strofer som vi kjenner frå balladen «Villemann og Magnhild» (TSB A 50).

Utsyn 109

DgF 389

Kjempeviseboka Fierde Part LXXXI (s. 681–685)

Oppskrift A

TSB D 55: Karl Høvding

Oppskrift: Udatert av Sophus Bugge etter Hæge Olsdotter Årmote, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge III, s. 143–145 (reinskrift)

Oppgjeven tittel: Karl Høvding. I.

*

1. [Karl Høfding han sidder pa Ramsøe,]

– Mín Rós å min hjertelige Kjære –

[Taler han om] ei [venne] Møy

– Den Stund man vindes Vivi. –

2. [Jeg vil mig ride op under] Øy

å feste hennar Inger den vene Møy.

3. Ti svara Karl Høvdings Moder:

«Du fær hæna inkje mæ góom.»

4.«Kann eg hæna inkje mæ góom få,

eg tek 'æ mæ Valle, så hev eg 'æ då.

5. Høyr du Torkjell, Stallbroder min,

vi' du skifte Klæderne dine?»

6. «Dæ gjer eg 'kje anten fyr Penger hell Gull,

eg svík 'en Magnus, han æ' meg hull.»

7. [Vilt du skifte din' klæder med mig,]

Liten Kisten mi Syster [giver jeg dig.]

8. Eg gjeve deg Kirsten den vene Møy

å halve Delen i Ramsøy.»

9. Dei skifte Klæder å dei skifte Mår,

men han kunna 'kje skifte sítt gúle Hår.

10. [Dei skifte] Klæi å Skarlakskinn

[men han kunna 'kje skifte] sí Plómekínn.

11. Så rei dei framfy den [brude]skari.

[De vidste ikke] kven [Karl Høfding var.]

12. Så fýgde dei Brúri í Stoga inn,

Karl Høvding va' mæ unde Skarlakskinn.

13. Så sette dei Brúri på Benkjir,

Karl Høvding gjekk på Golve skjenkte.

14. Stoga va' varm å Mjøen va' sat,

Karl Høvding va' både lýs å rø.

15. Um tala Brúri í Benkjir:

«D'æ 'kje vår Dreng'e som skjenkjer.»

16. Karl Høvding lútte ivi breie Bór,

han tala te Brúri eitt skjemtas Ór.

17. «Tig du stedde, du vene Møy!

d'æ' Karl Høvding av Ramsøy.»

18. Så fýgde dei Brúri at Brúrehús,

Karl Høvding bar dei høie Voksljús.

19. Så sette dei Brúri på ein Stól,

Karl Høvding dreg av 'æ syllspente Skó.n38

20. Så sette dei Brúri på Sengji ne;

Karl Høvding han springe Veggen ti.

21. [Karl Høfding han] opp i [den brude-seng sprang,]

[Han] slekte út Ljósi mæ sí høgre [haand.]

22. Kven [er Niding i] dette [huus,]

å slukker Ljósi [for den unge] Brúr [lius?]

23. [Jeg er] ingjen [Niding, jeg vil have den møe,]

[Jeg heder Karl Høfding til Ramsøe.]

24. Dronningen udaf Døren løb,

Karl Høvding lukte den Høielofts Dør

25. «Hær site du Magnus, drikke Mjø å Vín:

Karl Høvding sover hos Bruden din.»

26. Dei skoto på Dynni mæ Glavin å Spjút:

«Æ' du inne, Karl Høvding, så sjå herút!»

27. [Karl Høvding han sprang] ó den Brúreseng.

[Den Jomfru] slår gott Harnesk [over ham.]

28. «Her gjeve eg deg ei Brynje blå,

slett alli bíte dær Ståli på.

29. Her gjev eg deg [saa godt et sverd,]

í mitt eigji Bló [saa er det hærdt.]

30. [Karl Høfding ud af døren løb,]

[Sit gode sværd han for sig bød.]

31. [Han] vóg [i den] fyste [flok]

[Herr Magnus] unde [sin guule lok.]

32. [Han] vóg [i den anden skare,]

sjú hendes [brødre og brudens fader.]

33. [I] ei Ulykkest[und saa er jeg fød,]

[Min fader er for min] skulde [død.]

34. «Hør du Inger, du vene Mø:

vi' du no fýgje te Ramsø?»

35. Så gjønni fýgjer eg deg [af land,]

foruden [nogen verdens mand.]

36. [Tak have Karl Høfding, han holdt] sine Ór

Han gav hånom Torkjell sin syster god.

37. [Han gav] hånom Kisten den vene [møe,]

å halve Delen í Ramsøy.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Over oppskrifta står det: En Mængde utrykte var. hos Grundtv.

Bugge forkortar fleire stader med tilvising til «Syv» (Peder Syvs «Kjempevisebok»), og forkortingane er fylde ut etter denne (utg. 1787, 681–685).

Oppskrift B

TSB D 55: Karl Høvding

Oppskrift: Udatert av Sophus Bugge etter Aslak Olsson Årtveit, Vinje, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge III, 145–146

Oppgjeven tittel: Karl Høvding. II.

*

1. Kung Magnus lader til Bryllaups bjóe,

– Min Rósenhjerte til kjære. –

Karl Høvding han lader sin Gangaren gullskó.

– Den Stund han vindes Vive. –

– – – – –

(Karl Høvding er i Brudekammeret.)

2. Kung Magnus bankar på Dynni mæ Fingrene små

– ved Strandi. –

«Lat upp, Karl Høvding, lat meg deg sjå!»

3. «Dæ va'kje gott å lata upp;

de æ' så mange å me æ' så få.»

(De tage Bruden fram ham. Kongen skal vies til hende; da de ride over Broen, tager Nøkken hende. Karl Høvding vinder hende tilbage ved sit spil.)

4. Han róna Toppen útav Tre n39

å Honne av kvike Fe.

5. Han róna Hind ó Hagje

å Bån ótó Møyremagje.

– Den Stund jeg vindes Vinde.n40 –

*

Strofene er nummererte av samlaren.

Oppskrift C

TSB D 55: Karl Høvding

Oppskrift: Udatert av Olav Sande etter ukjend songar, Indre Sogn, Sogn og Fjordane.

Orig. ms.: NB Mus ms 622:4, nr. 40, s. 7.

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Og vil du vera herr Magnus møy?

– Min hjerte lilla rosa & min kjærast. –

Elder vil du fylgja meg til Ram(n)søyn41?

– Mens han hanmon findes i live? –

*

Strofa står til Sandes melodioppskrift.

TSB D 61 Dalebu Jonsson [Samson]

Innleiing

Dalebu Jonsson røvar kongsdottera og tek henne med seg heim, men kongen sender soldatane sine etter. Dei er så mange at alle våpna deira skygger for sola, men Dalebu Jonsson blir ikkje redd, han kler seg i stålrustning og tek opp kampen. Det endar med at han drep heile kongens hær, og han står til slutt i blod til langt opp på leggen – eller «i blóð ivir stálklædde kné», som det heiter hos Landstad (Landstad [1853] 1968: 270). Deretter rir Dalebu til kongsgarden. Kongen blir overraska, for eit slikt utfall av striden har han ikkje rekna med. Men han må berre godta det som har skjedd, og Dalebu Jonsson kan feire bryllaup med kongsdottera.

«Dalebu Jonsson» har vore ein svært populær ballade på 1800-talet, det viser dei mange oppskriftene. Vi har mellom femti og seksti variantar, dei aller fleste frå Telemark. Sophus Bugge har skrive opp mange, etter nokre av dei beste Telemarks-songarane, som Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr (1791–1866) og Aslaug Targjeisdotter Askedalen (1799–1876). Melodioppskrifter har vi også fleire av, dei to eldste ved Olea Crøger etter ukjende songarar frå Heddal (Ressem 2014: 32–47). Litt seinare (1851) skreiv Lindeman opp ein melodi etter Tomine Henrikke Finckenhagen (1803–1880), prestefrue i Hjartdal i Telemark. Ho song fem balladar for Lindeman, mens dottera, Lise Finckenhagen (1831–1858) song to. Høgsterettsadvokat Bernhard Dunker har elles gjeve interessante portrett av mor og dotter i den reiseskildringa han skreiv frå sommaren 1852 (Jonsson & Solberg 2011: 166–172).

Landstad trykte to former av denne balladen i Norske Folkeviser med ulike titlar: «Dalebu Jonson» og «Dalebuggin Jonson» (Landstad [1853] 1968: 268). Ein av Landstads tekstar går attende på ei av Olea Crøgers oppskrifter frå Heddal (Alver, Kvideland & Ressem 2004: 70–75).

Vidare finst det nokre danske 1600-talsformer av denne balladen (DgF I: 55–63). Også på svensk er det skrive opp fleire variantar av visa, den eldste forma vart nedskriven så tidleg som 1573 og står i Harald Oluffssons visbok.

Namnet Dalebu kan omsetjast med «den som bur i dalen», dvs. ein bonde – jf. Aasen: «Bue m. Indbygger, Beboer. Kun sammensat, som i Dalbue, Fjellbue, Landbue.» Det er ei høveleg nemning for ein helt som set seg opp mot kongen og røvar dotter hans, og kanskje er den opprørske tonen ein grunn til at visa vart så omtykt i Telemark. Omkvedet formidlar noko av den same holdninga til makthavarar: «Kenner du Dalebu Jonson?» (Landstad [1853] 1968: 268–273). Men opphavleg har det vore ein samanheng mellom denne balladen og Didriks saga, skriven kring 1250 i Bergen etter tyske menns fråsegn. Her blir det fortalt om riddaren Samson som røvar dotter til jarlen Rodgeir. Etter mange forviklingar, kamp og strid, endar det med at Samson og jarledottera Hildesvid får både kvarandre og heile riket (DgF I: 55–63). Det er ikkje mykje att av det som ein gong må ha vore den opphavlege visehandlinga, men i danske og svenske former har i alle høve Samson-namnet overlevd. Også i Bugges oppskrift frå 1857 etter Anne Knutsdotter Bruhær (1794–1869) heiter helten Samson:

Samsonen tjener i kungens går

han lokkar kungens syster, dæ vene mål [mær/már = ungjente]

– Så væl tore [torde] Samsonen bie [vente].

Utsyn 114 og 115

DgF 6

SMB 76

Oppskrift A

TSB D 61: Dalebu Jonsson

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Aslaug Targjeisdotter Askedalen, Vrådal i Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 305–311 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Dalebú téner í kungjens går,

han téner for liden Kjersti, dæ véne mår.

– Du kjenner fulla D[alebú] Jónsson. –

2. Hør du l[iden] Kj[ersti] hott eg spyre deg,

vi' dú av lande fýgje mæ meg.

3. Inkje eg tore å inkje eg må,

her stend så sterke vektar rå.

4. Lat dei vekte dei vekte vi'

vi' du sjóv så sko' dæ blí,

5. n42L[iden] K[jersti] stó upp smal som eitt liljevand,

så rekte hó D[alebú] høire hånd.

6. L[iden] K[jersti] hó samlar sitt gull i skrín

D[alebú] salar út gangaren sín.

7. D[alebú] gjórest í håndi så sterk,

han tók liden Kj[ersti] å lyfte hó på hest.

8. Då dí kom seg på vegjen fram,

då møtte di seg en gamalle mann.

9. Høyr du dæ D[alebú] hott eg spyre deg

hott æ' de for eitt vív dú flýte mæ deg?

10. Dæ' mí einaste syster

eg flýt ó heimatt frå kløstr.

11. Du tar kje l[iden] K[jersti] skyggje unde skinn,

eg skjenner så væl díne plómmekinn.

12. Eg kjenner deg så væl som eg au må,

eg ténte din faer í 18 år.

13. Eg gjeve deg mí kåpe blå,

vi' du 'kje seiek12 min faer dæ nå.

14. [Eg gjeve deg] min rødegullring

[vi' du 'kje seie] te faeren min.

15. Hav du sjóv din rødegullring!

eg sko' 'kje seie dæ te faeren din.

16. Den gamle mannen svepte sitt hovu í skinn,

så gjekk han i høieloft for kungjen inn.

17. Her site kungjen, drikk mjø å vín,

D[alebú] reiser mæ dótteri dí.

18. Kungjen han blei så ille ivi ór,

klare mjøen han spilte på bór.

19. Kungjen han rópa ivi all sin bý:

Din43 spretter dikkon væl mæ brynjunne ný!

20. Di spretter dikkon trúgji å inkje falsk!

Di vet, D[alebú] æ' en hårde hals.

21. Sóme dei rei å sóme dei sprang,

te di kom te Dalebúsgåren fram.

22. Då dei kom te borgele,

då stó Dalebús móer å kvilte seg ve.

23. Høyrer du D[alebú]s móer så fín:

Æ' D[alebú] heime sønnen din?

24. D[alebú] heve nýss gjengji a sengji

han æ' ikkje rædde for bastògdrengjir.

25. Me æ' ikkje noko bastogd[rengjir]

eg fæler at D[alebú] lýt óto sengji.

26. Då D[alebú]s móer rann' tårir på kinn,

så sørgelig vekkjer hun sønnen sin.

27. Kjær min moder græd ikke for mig!

D[alebú] bergjar væl sjave seg.

28. D[alebú] ótó sengji sprang,

skjøn j[omfrú] sló seierklæer ikring

29. D[alebú] trekte stålhanskanne på,

så tók han dæ svære på naglanne låg.

30. D[alebú] út gjenom dynni sprang,

han rudde den vegjen, som stó så trang.

31. Han hoggje íhel fíre, han hoggje íhel fem,

han hoggje 60 av kungjens menn.

32. Der va' ikkje atte bare ein líten dreng,

som kunne bere dei tíende hjem.

33. D[alebú] springe på gangaren grå,

så rei han seg te kungjens går.

34. Høyrer du D[alebú] hott eg spyrje deg må,

hor æ' dei hommennane, eg sende deg í gjår.

35. Sóme ligge sjúke å sóme ligge såre,

sóme ligge døe i D[alebú]s går.

36. Du tar no deg ei tunne mæ salt,

um du kann få salte de galtekjøte alt.

37. [Du tar no deg ei tunne] mæ grýn,

um du kann gjere den pylsa så skjønn.

38. D[alebú] riste på blóutte svær,

va' du 'kje kungjen dæ va dú vær.

39. D[alebú] D[alebú] still ditt svær!

eg gjev deg l[iden] K[jersti] du æ' hó vær.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Oppskrift B

TSB D 61: Dalebu Jonsson

Oppskrift: Truleg 1863 av Sophus Bugge etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge p, 15b–19a (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Dalebú téner í kungens går,

í vintranne trí å så eitt år.

– Eg kjenner 'en Dalebú Jónssón. –

2. Han téner inkje fyr ånnó løn

hell fyr líte Kjersti, hó æ so skjøn.

3. Høyr dú líte K[jersti] eg talar ti dé

lyster dú av landi fýgje mæ mé.

4. Mig vektar fader å mig vektar moder,

å mig vektar søster å yngste broder

5. Lat dei vekte denk13 vekte vi'

dú sko fýgje, um dú sjóv vi'

6. L[íte] K[jersti] hó samlar sitt gull í skrin

Dalebú salar gangaren sín.

7. D[alebú] ha en gangar bå líten å spak,

han set 'a l[íte] K[jersti] uppå hass bak.

8. Då dei kom på vegjen fram,

der møter dei en gamal'e mann.

9. Vælkomen Dalebú eg talar ti deg

å så de vívi, dú flýte mæ deg.

10. De æ' mi yngste syster,

eg flýt hæna heim ótó kløstri.

11. Dú tar inkje l[íte] K[jersti] skyggje unde skinn

so væl kjenner eg ditt plómekinn

12. So væl [kjenner eg ditt] gúle hår

alt sea eg ténte ín44 din faders går

13. Eg sko gjeve deg min rødegullring

vi' dú 'kje bera bo'i ti fa'i min

14. Hav du sjóv din rødegullring,

eg sko 'kji ber'e boi ti fai din.

15. Då dei kom seg litt lenger fram,

då møter dei kungens líten smådreng.

16. Vælk[omen] D[alebú] eg talar ti dé

å so de vívi dú flyte mæ dé.

17. De æ min yngste broder,

eg hentar en hjem til min moder

18. Dú tar inkje l[íte] K[jersti] skyggje unde skau,

eg kjenner so væl di'k14 augo tvaug.

19. Eg sko gjeva deg mitt rødegullband,

vi du 'kje bera den boi fram.

20. Hav du sjóv ditt røde gullband

eg sko bera den boe fram.

21. D[alebú] kom seg riand í går

D[alebú]s moder úti fyr 'en står.

22. Vælkomen D[alebú] kjær sønnen min

å so de vívi dú flyte mæ dé.

23. Her site dú kungen dríkke mjø å vin

D[alebú] ríe mæ dótte dik15

24. Kungen han blei so illi ivi ór,

den bróne mjøen han spiller på góv.

25. Kungen han rópa ivi all sin bý

de statt upp mine hommennar klæ dikkon í brynja ný.

26. Di klæ dikkon trúji å inkje falskt,

for D[alebú] de æ ein hård'e hals.

27. Dei hommennanne kom seg ríand í går

å D[alebú]s moder hó úti står.

28. Eg helsar deg D[alebú]s moder eg talar ti dé

hev dú sett Dale[bú] sónen din

29. D[alebú] heve nýss lagt seg ti seng'

han agtar inkji noko bastogmenn.

30. Me æ inkji noko bastogkarar

eg tvílar, at D[alebú] ska' blíve rannsaka.

31. Dei støytte på dynne mæ gnjnavel å spjút

Æ dú inni D[alebú] du tør sé herud.

32. Upp reis hass kjærest ho va' no 'kje falsk

hó sprette den brynja íkring hånoms hals.

33. D[alebú] seg ígjenom vindauga såg

dé æ so mange å mé æ so få.

34. D[alebú] út igjænom dynne sprang

han rudde den vegjen som fyrre va trang.

35. D[alebú] hoggji ti han va trøytt,

han gat inkji stande í mannerøyk

36. D[alebú] [hoggji ti han] blei mó,

han stó pundi knéi í mannebló.

37. Han kasta dei hommennar í en ring,

å sjav'e so rei 'en utta íkring

38. D[alebú] springe på gangaren grå

so rí en seg te kungens går.

39. Eg D[alebú] kom seg ríand í går

kungen úti fyr en står.

40. Eg helsar deg D[alebú] eg talar ti dék16

hor gjóre dú av hommennanne som eg sendte ette dé.

41. Sóme ligge sjúke å sóme ligge såre

å sóme ligge døe í D[alebú]s gåre.

42. Dú turte deg ei tunne mæ salt,

um dú kunn'e få salte de galtekjøti alt.

43. [Dú turte deg] ei tunne mæ kveiti,

um dú kunna gjera di pylsa so feit'e.

44. [Dú turte deg] ei g tunne mæ grøn,

[um dú kunna gjera di pylsa] so skjøn.

45. D[alebú] rister på syllbódde svær

ha' dú kje vori kungen de ha dú vori vær.

46. D[alebú] [rister på syllbódde] knív,

[ha' dú kje vori kungen] de ha silt kosta ditt lív

47. D[alebú] D[alebú] still din knív

eg gjeve deg l[íte] K[jersti] de véne vív

48. D[alebú] [Dalebu still] ditt svær,

[eg gjeve deg líte Kjersti] dú æ' a fulli vær.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Oppskrift C

TSB D 61: Dalebu Jonsson

Oppskrift: 1867 av Sophus Bugge etter Hæge Olsdotter Dalen, Øyfjell i Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge c, 107–111 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Samsingjen kjæm seg ríands te lé

der stó hånoms móer å hvílte seg vé.

2. Høyrer du Samsingjen hot eg spyre deg

hot æ de fyr jomfrú dú flyte mæ deg.

(han bad at hun vilde være tro)

3. Greven han kom seg ríands í går

å kungjen úte fy hånom står

4. Høyrer dú Kungjen eg talar te deg

Samsingjen reiserk17 mæ dí dótter av går

5. Kungjen han rópa í neste bý

klæ dikkon alle í brynja ný

6. Di klær dikkon alle foruta falsk

for S[amsingjen] han æ ein vågehals.

(Samsónen faldt ‹…› i Munden)

() Moderen stod å vilte seg ved

7. Høyr du Samsings móer hot eg spyre deg

æ Samsingjen heime, du dule de inkje for meg.

8. Samsingjen reiste te býen ígjår

han kjæm inkje heimatt før te jóle í år

9. So breidde dei út den kåpa blå

de raue gulle la' dei uppå

10. De røde gull va gott å gjøyme í kiste

men Samsingjen min søn æ so vónd å misse

11. Mitt i vår går, der stander eitt hús

der æ S[amsingjen] inne mæ si unge brur.

12. Di støtte på døren mæ glavin å spjut

å æ du no herinne so kom herut

13. S[amsingjen] seg igjenom vindauga såg

han såg annal himmel å sværi så blå.

14. Dé æ' så mange, å mé æ så få

endog skal jeg ud til eder gå

15. Kjære mine hommenn i tøver en stund

mæ eg fær klæ meg en annen lund.

16. Hånoms allerkjæreste va' han kje falsk

så sprette hó brynja íkring hans hvide hals.

17. Der haver i så gott et sværd

uti mitt blod så æ de hært.

18. S[amsingjen] han gjenom dynni løp

sitt gode svær han fore seg bød.

19. Fyst hoggje han 4 så hoggje han 5.

så hoggje han 30 af kungjens menn.

20. S[amsingjen] hoggje ti han blei mó

te båe hånoms stevlar stó fudde av bló.

21. S[amsingjen] stakk sit sværd i side,

nå lyster han til kóngen at ride

22. S[amsingjen] kjæme seg ríand í går

kungjen stó úte va sveipt í mår.

23. Høyrer dú Samsing hot eg seie deg

hor æ no dei hommenn eg sendte ette deg.

24. Sóme æ sjúke, å sóme æ sår

å sóme ligge sjúke í Samsingjens går.

25. Kungjen ha turt seg ei tunne mæ salt

um hann sill få salte sitt galtekjøte alt.

26. K[ungjen ha turt seg ei tunne mæ] grøn

[um han sill få] gera den pylsa så skjøn.

27. S[amsingjen] riste påa syllbúden knív

va' dú kje kungje de sill koste ditt lív.

28. S[amsingjen] S[amsingjen] still din knív

eg gjev deg mi dótter de véne viv

29. [Samsingjen Samsingjen still] ditt svær,

[eg gjev deg mi dótter] du æ a (no) vær

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Etter opplysningar i Bugges register til folkeviseoppskriftene (i TGM R. Berge Register. Bok 071), skreiv Bugge opp denne visa etter Hæge i Høydalsmo i Lårdal.

TSB D 61B Kjempa Grimborg

Innleiing

Kjempa Grimborg frir til ei farleg kongsdotter. Utanfor slottet hennar er det eit gjerde av jarn, og utanfor gjerdet renn det ei elv av blod. Grimborg bryt seg inn til henne og ber henne om å dra sko og sokkar av han. Det vil ho ikkje, og dermed legg han seg i senga hennar med skoa på. Kongen får vite at Grimborg ligg med dotter hans og sender ut alle kjempene sine, men Grimborg vinn over dei alle. Han får kongsdottera.

Denne visa er kjend i svenske skillingstrykk frå 1700-talet, og folkeviseforskaren Bengt Jonsson meinte at ho ikkje var stort eldre enn det. Visa er sett saman som eit konglomerat av element frå ei rekkje liknande kjempeviser, som til dømes «Storebror og Lillebror», «Knut Liten» og «Dalebu Jonsson». Visa er berre kjend i Sverige og i Noreg.

I 1860 vart passtvangen mellom Noreg og Sverige oppheva, og mange svenskar kom over grensa for å søkje arbeid. Samstundes auka etterspurnaden av visetrykk, og ei mengd skillingsviser vart importerte frå Danmark og Sverige. I mange miljø, som til dømes rallarmiljøet, gav det status å syngje viser på svensk. Dei «reisande» flytta gjerne fram og tilbake over grensa, og dei både snakka og song på eit svensk-norsk mål.

Mange av tekstoppskriftene til denne visa har innslag av svensk språk. I ein tekst som Torleiv Hannaas skreiv opp etter Torstein Skau, ein «reisande» frå Sunnhordland, er språket eit slags merkeleg kvasi-svensk. Fleire av dei andre tekstoppskriftene, til dømes etter Ole Gunnersen frå Nord-Odal i Hedmark og Anne Sisjord og Kari Gunvorskås/Skogen frå Bø i Telemark, har svenske innslag. Kari Skogen meinte at visa kom til Bø 15–20 år føre 1878, med ein mann som hadde vore «østover».

Det finst òg danskspråklege variantar; den einaste fullstendige av desse vart oppskriven av Peter Chr. Asbjørnsen etter ein ukjend songar frå Sørum i Akershus.

Fleire samlarar har skrive opp melodiar til visa. Desse variantane er skrivne opp etter songarar frå Hedmark og Telemark.

Utsyn 114

SMB 77

FSF 27 I og II

Oppskrift A

TSB D 61B: Kjempa Grimborg

Oppskrift: Udatert av Peter Chr. Asbjørnsen etter ukjend songar, Sørum, Akershus.

Orig. ms.: NFS J. Moe 11, 2–4

Oppgjeven tittel: Kæmpen Grønberg / En Kjæmpevise

*

1. Der stander to kjæmper paa Nordenfjeld;

de lovede hverandre saa god en Joleqveld

– For hvem skal føres vores Runer Ja saavel med den Ære –

2. Og jeg skal sige dig saa veen en Mø

Men reiser du did det bliver din Død

3. Og Grønberg han sadlet sin Gangar graa

Saa rider han sig til Kongens Gaard

4. Og Grønberg han klapped paa Døren med Fingerender smaa

Og kjære, du skjøn Jomfru, skyd Laasen ifraa.

5. Og ingen som haver jeg Stevne sat.

Og ingen saa slipper jeg ind om Nat

6. Og Grønberg havde Fingrene myge og smaa

Han skaut naa den Laasen saa let ifraa

7. Og Grønberg satt sig ned paa forgylen Staal

Og kjære skjøn Jomfru træk af mine Strømpar og Sko.

8. Og inte trækker jeg af dig hverken Strømper eller Sko

Fordi jeg er Kongens Datter saa go

9. Og Grønberg han vredes over disse ‹haarde› Ord

Han sprang op i Sengen med Strømper og med Sko

10. Og strax gik der Bud til Kongen ind

Og Grønberg han sover hos Datteren din

11. Og Kongen sendte Bud over hele sin Gaatt

Og kjære min Haa(v)mænd I klæde Eder i Naatt

12. Og kjære mine Haavmænd, I klæde Eder ei falskt

I veed jo at Grønborg han er en ‹Vovehals›

13. Og Grønberg han ud gjennem Vinduet saa

Ja ude er det mange men inde er det faa

14. Og Grønbergkjære mine Haavmænd I tøve en liden Stund

Imedens jeg faaer rustet mit me andenlund

15. Og Grønberg han trækte paa sig Silke skjorte

Derudenpaa trækte han Kobber og Blyen45

16. Og Grønberg han trækte paa sig Silke kappe blaa

Og derudenpaa trækte han Jern og Staal

17. Og Grønberg han ut gjennem Døren sprang

Han gjorde vel en Vei der før var trang

18. Og nogle han spændte og nogle han hug

Og nogle han under sine Fødder tro.

19. Og Grønberg han trampet og klampet i en Ring

Og 18000, Kjæmper slog han ned i en Sving.

20. Hvor er de 18000 Kjæmper, jeg sendte dig igaar

De ere alle døde og nedslagne som Faar.

21. Ja nogle ligge døde og nogle ligge saar

Ja Nogle have faaet sin Jolekost iaar.

22. Og nu ser du nødig vel 12 Tønder Salt

Om du skal faa saltet dit Galt kjødet alt.

23. Og Grønberg han trækte ud sit guldbeslaane Sverd

Ja vistnok er du Konge, men dette er du værd.

24. Og kjære du Grønberg du stikke ind ditt Sverd

Ja du skal faa min Datter, jo hende er du værd

25. Og kjære du Grønberg du stille dig i Ro

Du skalv51 faae hendes Mødomv52, ja om hun havde to.

*

Strofene er nummererte av samlaren. Han har bytta om på rekkjefølgjen på de tre siste strofene, strofe 24 og 25 står to gangar.

Nederst på s. 3 står: Ole Gulbrandsen Borke.

Under oppskrifta står det: Se den tilsvarende svenske Vise Kæmpen Grimborg i Svenske Folk Visor udg af Geijer og Afzelius I. p 16.

Oppskrift B

TSB D 61B: Kjempa Grimborg

Oppskrift: 1878 av ukjend samlarn46 etter Kari Olsdotter Gunvorskås/Skogen, Bø, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 70, ark 16a (4 ark)

Oppgjeven tittel: Grimborgs Vise

*

1. To Herrer rider en Aftenstund

alt udi Havens herliga Lund

De voro Stallbrøar men aller ræddan

I Jern og Staal dei bestandig klæddan

n47 2. Grimborg saa hedte den ene af dem

Han greb i Hornet med Fingren fem

Han sagde jeg vilde alt for den Flikkan

Det fyldte Horn til Botten drikkan

3. Stalbroder talte til Stallbroder saa

Om du paa Friores Veg vill gaa

En Mø jeg kjender saa skjøn blandt allan

Fast hennar aaat vinde lod let seg fallan

4. Saa kom og visa meg Vægen dit!

Jeg længtes altid til Barneleg

Skreg Grimborg og sagde jo dei ska hava

Den Gangaren hvida som bedst kan trava

5. Saa kom og visa meg Vegen blaa

Til detta Konunga-Hus og Slot

Jeg som smaa Junkerar jeg staar og rusar

Kjærlægheds-Øraren meg berusar

6. De Herrar rider en Aften-Kveldl

Alt udi Hovene herliga Telt

Der saaes en Bok utaf Blodom flødan

Fast ei (ikke) af Vatten men Blódet rødan

7. Staketen vorr af idel jern

Mot Grimborgs Kræfter det hoge Værn

Han for mod Gildret og omkuld stødtan

Men ingen Vogtare hannem mødtan

8. Til Jomfruens Dør kom han ensom daa

Med Jernskoed Hanskar han klappad paa

Stat op min Skjønna ￂSￆskrei ifraa Reglan

Hellers paa Døren jeg brækker Speglan

9. Paa Dørem lagde han sin Skulder bred

Saa Laas og Reglar dei follo ned

Den gjærve Friaren sig indtrængte

Men Døren etter behændig stængte

10. Paa en forgjyllande Stol satte han seg daa

Stat op min Skjønna saa skal du faa

I maatte nu Eder det lader behaga

Aa mine Jernstøvlar ut af meg draga

11. Er du den Friaren gjev og kjæk

Som med en Prindsesse vil drive Gjæk

Nei Eders Jernstøvlar aftrækka tænker

Nei Eders Næsvished formykjy krænkjer

12. Aa Grimborg vretes ved disse Ord

Steg op i Sengen med Stovlen paa

Og midt indunder han detta villa

Det garnad Teppe han rispar illa

13. Strax kom der Bud fra Konungen ind

At «Grimborg sover hos Dotteren din»

Og strax Budet ind for Konungen kommo

En Ridder hos Konungs-Dotteren sovaa

14. Og Kongen raabte over all sin Gaard

Stat op mine Hoffmænd klær Eder i Staal

Det kræver Blod men passar Tiden

For Grimborg lignar ein Bjørn i Striden

15. De stødte paa Dynna med Glavind og Spjut

Er Grimborg inne saa kom herut

Og Grimborg hørte de paa Døren klemta

Han sagde jeg kommer men Venta! Venta!

16. Og Grimborg stod udi Døren bred

Han hug omkring seg paa Kjæmpevis

De follo som Straa for hvert Hug han gjore

Og Ingen hsnnem mer bie torde

17. Aa Kjære min Grimborg du stiller dit Sværd

Tag Dá min Dotter bliv Landets Vernv53

Det er bedre at have Dig paa sin Sidan

Heller uheldig imod Dig Stridan

18. Og Grimborg tørka sit blodige Sværd

Voro Du inkje Kongje du voro det værd

Men for din Dotter og for din Kronan

Kan eg ei hævna deg utan Skaanan

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Over oppskrifta står det: Bøherad. Kari Olsdtr Gunvorskaas 26 aar. Under oppskrifta står det: Sproget er ikke allesteder rigtig Bøheringsmaal. Visen angives at være kommmen til Bø for en 15 a 20 Aar siden med en Mand som havde været «østover».

Oppskrift C

TSB D 61B: Kjempa Grimborg

Oppskrift: 1910 av Torleiv Hannaas etter Torstein Skau, Stord, Hordaland.

Orig. ms.: EFA T. Hannaas 451, s. 41–45.

Oppgjeven tittel: Grinnborsvisa

*

1. Der sad to kjæmper en aftenstund

to stallabrødre de vara dem

Sign48 hvor ær en flikka så sjøn å faver

en konungs datter [se de mon vara se henna jenast] te brud jag tager.

2. Jo en mø jag kjender så faver å fin,

så rød så rosen så hvid så sne

men det koster livet at did sig våga

ogv54 efter flikkan er minst at fråga

3. Men Grinnbor heter vel en af dem

han greb rundt hornet med fingra fem

En ed jag sværjer alls for min flikka

de forjylda hornet jag til botnen drikka

4. O kjæra stallbroder seg mei vegen blott

til denna konungens vånungs-slott

For at småe junkera gør å krus 'an

i kjærlighetan ei mer berusan

5. Jo Grimbor svarar Jo Ni bør hava

den hvita folan som best kann travan

De tvende kjæmper i fullt gallop

til denna konungens vånungs slott

6. En ell der tittast blandt blomman flødan

de var ei vandet men blod det røde

Og Grimbor jikk for sin kjæras dør

og bank på døra mæ fingra fem.

7. Lokklok upp min sjønna jag hastar snarlig

for ellers stanor mit liv i faren

8. Men flikka brydde sei ei om Grinnbors ord

– låg i sengan og skogralo –

Han splitta alt inn mon ila

og silkedekken han rispad illa.

9. Og bodet gjekk til den konung inn

og fjorten kjæmper for døran sprang

ja venta venta G[rinnbor] svara ja venta venta jag kommer snarlig

en anden klædning jag på mei tager

10. Og G[rinnbor] opp som en hind han spratt

sitt gode sværd han i luften svang

Ni er væl fjorten bevæbnet svennar

hur jag Neran tager og til Niflan sænder

11. Ja bodet jikk iblant kjæmpan så

det nytter ei at mot G[rinnbor] slå

Thi G[rinnbor] er som en Bjørn i striden

G[rinnbor] tek gjenta og rir heim til slottet

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Over oppskrifta står det: Tollef Tollefsen, morbror te Torstein Skau kann mange viser. Han er 53 aar. Bor paa Kjørne i Vanse. Dei hev hus der. Under oppskrifta står det: 29 vers.

TSB D 62 Knut liten og Sylvelin [Øystein Grønnevoll]

Innleiing

Knut liten og kongen sit i drikkestova og talar saman om laust og fast. Kongen spør Knut liten om han vil byte hestar med seg, og den handelen kan Knut liten tenkje seg å vere med på. Men vilkåret er at han kan få kongsdottera Sylvelin i byte. Dette avviser kongen kontant:

Å sku 'kje mi dotter bli bære [betre] gift,

hell ho sku gange i eit hesteskift.

Knut liten har likevel ikkje tenkt å gje seg. Han sprengrir til Sylvelins gard, og ho slepper han inn, kjærastar som dei alt er. Men Sylvelins terne er falsk, ho stel Knut litens sølvspente skor og dreg til kongen med dei. Først vil ikkje kongen tru henne når ho seier at Knut liten ligg med Sylvelin, men dei sølvspente skorne overtyder han. Han blir rasande og sender heile hæren sin av stad for å gjere kort prosess med Knut liten. Men det nyttar lite mot Knut litens kjempekrefter:

Knút líten han hoggi til han bleiv trøytt,

han kunn' 'ki sjá sóli fer mannerøyk

(Landstad [1853] 1968: 281).

Etter striden rir Knut liten til kongen og fortel korleis det har gått med soldatane hans, og han trugar kongen på livet med kniv og sverd. Då endeleg må kongen gje seg, og Knut liten får Sylvelin.

Det finst kring 40 variantar av denne balladen, dei aller fleste frå Telemark. Kongens avvisning av Knut liten som friar, jf. første sitat ovanfor, kjem frå ein variant etter Olav Talleivsson Lofthus (1830–1901), som Bugge skreiv opp i 1867. Sophus Bugge og Hans Ross skreiv opp åtte balladar etter Olav Talleivsson, som kom frå ei slekt med fleire gode balladesongarar frå Høydalsmo i Telemark (Jonsson & Solberg 2011: 421–431).

Landstad trykte visa som nr. 27 i Norske Folkeviser. Som nr. 26 trykte han ein ballade med så å seie same handling, med tittelen «Øystein Grønnevoll» (Landstad [1853] 1968: 274–282). Dei to visene er oppførde kvar for seg i Utsyn (Utsyn: 116 og 117), men har fått same TSB-nr. – dvs. 62 (Jonsson, Solheim & Danielson 1978: 92–93). Av melodioppskrifter har vi elleve, dei fleste frå Telemark. Den eldste er ei oppskrift av Lindeman etter Olea Crøger (Ressem 2014: 54–65).

På dansk finst balladen i nokre nyare oppskrifter (DgF VII: 286–298). Den eldste nordiske oppskrifta er svensk, frå Småland og 1690-talet, oppteikna av Petter Rudebeck. Her heiter helten Herr Grønborg:

Herr Grønborg han salade sin gångare grå,

så ville han rida i konungens gårdh

(SMB 3: 141).

Det finst mange riddarballadar med liknande tema som «Knut liten og Sylvelin»/«Øystein Grønnevoll», og det florerer med velkjende balladeformlar i dei ulike variantane. Noko av det som likevel skil denne balladen ut, er dei sølvspende skorne som helten har på føtene, og som i Landstads viseform blir brukt som avgjerande prov på at Knut liten har lurt seg inn til Sylvelin. Dei sølvspende skorne er med i Rudebecks tekst også:

Herr Grønborg han går til høga loffts broo

med Silkesticka Strumper och Silfverspenta Skoo

(SMB 3: 141).

Mange vil vel seie at elegante og sølvspende skor assosierer meir til kvinnelege brukarar enn til mannlege, jf. brørne Grimms eventyr om Askepott, eller evt. ein moderne roman som Hansums Pan. Men i balladen skal dei sølvspende skorne markere sosialt nivå og knapt noko anna.

Utsyn 116 & 117

DgF 422

SMB 76

Oppskrift A

TSB D 62: Knut liten og Sylvelin

Oppskrift: 1867 av Sophus Bugge etter Olav Talleivsson Lofthus, Eidsborg i Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge c, 9–18 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Kungjen å Knút líten dei sit ivi bór

– í så lilja –

dei tala so mangt eitt skjemtande ór

– so såre sørgjer Syølvilin for lille Knút í løyndom. –

2. Å høyrer dú Knút líten hot eg spyre deg

å ví' dú no skifte dei folar mæ meg.

3. Ja sku eg no skifte dei folar mæ deg

so vi' eg ha di dótter í býte eg.

4. Å sku 'kje mí dótter bli bære gift

hell hó sku n‹o› gange í eitt hesteskift.

5. Kn[út] l[íten] han slær nå si hånd ímót bór

eg fær væl dí dótter for eitt gott ór.

6. Kn[út] l[íten] han salar út gangaren grå

so rider han hurtig te Sølvelítens går

7. Kn[út] l[íten] han klappa mæ finganne små

statt up Sølvelítik18 skrei lokunn ífrå

8. Ingjen stevnar so hev eg lagt

å ingjen so lukkar eg upp um natt.

9. Ja hev dú ingjen stevnar lagt

jau dú lukkar væl inn din kjærast so bratt,

10. Sølvelitenk19 hó ha på seg stakkjen blå

so skreidde hó dei lokunn bå te å ífrå

11. S[ølvelíten] sette fram ein forgylte stól

der sku dú Kn[út] l[íten] leggje hósur å sko.

12. Åmafor mi sæng der æ ein gullknapp

der sku dú Kn[út] l[íten] hengje hanskar å hatt.

13. Så låg dei tesammen den nåttè så lang

ja hó som ei kjering å han som ein mann.

14. Tvý vorre den tærna hó va så útró

hó stol burt Kn[út] l[íten]s syllspente skó.

15. Den tærna hó ha på seg kåpa blå

so reiser hó so hurtigt at kungens går.

16. Her síte du kungje drikke mjø å vin

Kn[út] l[íten] han søve mæ datterenv55 din.

17. Å gakk burt dú tærne eg vi deg inkje tróv56

de æ' no så mange som dú hev logji på.

18. Å nådige herre dú ví meg inkje trú

sjå hérk20 hev dú Kn[út] l[íten]s syllspente skó.

19. Kungjen han rópa ivi alt sitt land

Å sta'e no upp mine gode hofmenn

20. Der samlede sig mange tusinde mand

som sværdet og brynjen så lett bære kan.

21. Så reiser dei sig ind til Sølvelitens går

dei vilde med hende um Knút snakke då.

22. Dei støytte på dynni mæd glavin å spjút

er du inne Kn[út] l[íten] so kom no herút.

23. Dei st[øytte] p[å] d[ynni] mæ brynjur for hals

Kn[út] l[íten] du æ nok en vågehals.

24. Kn[út] l[íten] han ség ut ígjenom vindauga såg

dé æ' no so mange men mé æ' so få.

25. Kn[út] l[íten] han svara eg æ' inkje rædd

dé bíar væl líte te gúten blí klædd.

26. Kn[út] l[íten] han ség út igjenom dynnanne sprang

so rudde'n de róme so fyrr ha vore trångt.

27. Kn[út] l[íten] han hoggje te k mæ syllbúgje svær

han hoggje då né alle kjæmpunne der

28. Kn[út] l[íten] han hoggje te han tóss blí mó

te båe hånoms stevlar stó fudde mæ bló.

29. Kn[út] l[íten] h[an] hoggje te han blei no trøytt

te han kunn 'kje sjå ennall'k21 blåó å røyk.

30. Kn[út] l[íten] han salar út gangaren grå

so rider han hurtig í kungjens går.

31. Gu dagjen min kungje du site no der

å líve æ dú vistnok vil taka av még.

32. Å høyrer du Kn[út] l[íten] hot eg spyre deg

hor æ' no dei hofmennar eg sentek22 te deg.

33. Å Sóme ligge sjúke å sóme ligge sår

å sóme hev fengje sin jólekost íår

34. Kungjen må kaupe ség tí tunnur salt

um han kan få salte de mannekjøtek23 alt.

35. Å k[ungjen] m[å] k[aupe] s[eg tí tunnur] grøn

so fær en væl gjera ei pylse so skjønn

36. Kn[út] l[íten] han rister på blóutte svær

va' dú 'kje kungje men hot va' du vær.

37. K[nút] l[íten han rister på blóutte] knív

va' [dú 'kje kungje] de si' koste ditt lív

38. Kn[út] l[íten] Kdú stiller ditt søllbugne svær

eg gjev deg mi dótter du æ' hænar vær.

39. K[nút] l[íten dú stiller] din blóutte kniv

eg [gjev deg mi] dótter det véne vív

40. Kn[út] l[íten] han lyfter på høiande hatt

Å farvæl kungje å dronningji gó natt

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VI, 132–135, med overskrift: Knút líten å Sylvelí.

Oppskrift B

TSB D 62: Knut liten og Sylvelin

Oppskrift: 1891 av Moltke Moe etter Lars Larsson Veslestøyl, Seljord, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 25, 215–219.

Oppgjeven tittel: VII. Knut liten

*

1. Knut liten han bankar på Dynni mæ roumåla stokk.

«Æ du Sølvelin heime, du læt'e væl oupp!»

– Så såre sørjer Sølvelin fer Liden Knut i løyndóm. –

2. Sølv[elin] sto upp, skredde lokun bå te å ifrå

så tukka ho fram ein stól så små:

Hér skå du sita å kvile uppå!»

3. Så tukka [ho fram] ein grindestól:

«Der skå du séta båte hósur å skó.

4. I kanten av min sæng dér æ en knapp

dér skå du hængja handskar å hatt»

5. Så sette ho seg i sængjin49 ne

Kn[ut] l[iten] han spring'e veggjen té.

6. Han tók me seg sitt svær av stål

dæ la'en mæ veggjen ou, så snålt

7. Men tvy vòrré den tærne, dæ va en snapp'e kjóv

ho stal burt Kn[ut] litens hònoms søllspente sko.

8. Så reste ho seg te kongsgaren inn

«Hér site du kongje, i denni ti drikk mjø å vin

9. Du site héran, drikk [mjø å vin]

Kn[ut] l[iten] han søve hos Sølvel[in], kjær datteren din.»

10. «Tvy vòrré deg tærne, eg vi deg inkje tru

her æ mange å inkje fåv57 som du hev lògje uppå.

11. «Høyrer du, du kongje, du erdu vi meg ikkje tru,

hér nappa eg Kn[ut] litens honoms søllspænte sko.

12. Kongjen blei i sinne ikkje go,

den bróne mjøen spilder'n utivi sitt bor.

13. Så stó'n upp, rópa ivi all sin går:

«Høyr dæ, mine hòvmennan, dé klǣr díkkon i stål.

14. Dé må inkje klǣ diékkon falsk

dé kjenner K[nut] l[iten], dǣ hev alti voré en vågehals

15. Så klædde di seg uti brynjune blå

di batt på seg svǣri av dæ beste stål

16. Men Så rei di seg te Sølvelins går inn

[de ville mǣ Kn[ut] l[iten] i kampen at gå]k24

17. Dei støtte på dynni mæ gnāvinn å spjut:

«Æ du Kn[ut] l[iten] inne, du kjæme visst herut!»

18. «Høyrer dé, kongjens hòvmennar, eg spørja dékkon må:

«Hå mange æ dé nå i Sølvelins går?

19. Å æ dæ dé nå fire hell æ dé nå fem,

hell hå mange æ dé nå av kongens hòvmænn?

20. «Å ikkje æ mé fire, å ikkje [æ mé] fem,

men me æ trèdivé utav kongjens hom hòvmenn.

21. Me æ kommen hérhit å stande en dyst,

me vi' å visstnok tala mæ deg visst.»

22. «Ja når dé æ 'kje fire å slett inkje fem

når de' æ tredive av kongens hovmænn

23. så æ dé då kje rædd

dé biar liten grand, té Liten Knut bli klædd.

24. Men då va Sølvelin mot K[nut] l[iten] så gó

ho skaffa honom sin' egnek25 par sko

25. Så spænde han på seg dei spòræn af stål

så kasta 'en på seg den brynju så blå.

26. Å Sølvelin stó upp, sprètte den brynjå så blå,

så tók han dæ sværi, mæ veggjen låg.

27. Sølvelin sto upp, skredde lokun ifrå

så gjóre han rómmt, dæ som førr ha vóré trongt.

28. Séa hoggji han te han blei trøtt å mo,

han sto i knèss i bare manneblo.

29. Så tók han hesten av stallen like frem

så rei 'en seg te kongsgaren frem.

30. Somn50 han nå kom seg te kongsgaren inn

ja dér sat den gò kongje, drakk mjø å vin.

31. «Vælkomen Kn[ut] l[iten] eg spørja deg må:

hòr æ dei hòvmènnæn eg skikka deg igjår?»

32. «Å dei alle æ sjuke å alle æ sår

du fær dei alle under feltskjær iår.

33. Du lyte hava deg ei tunne mæ salt

so fær du nok salte dæ galtekjøté alt.

34. Høyre du go kongje, eg spørja deg vi:

Må eg hava Sølvelin, hella gjæll dæ ditt liv?»

35. »Høyre du Kn[ut] l[iten], eg vi deg fulla væl:

du fær taka 'ó Sølv[elin], du æ ó fulla vǣr.»

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Oppskrift C

TSB D 62: Knut liten og Sylvelin

Oppskrift: 1892–93 av Hans Jacob Aall etter Tone Tomasdotter Lintveit, Brunkeberg i Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS H.J. Aall 1, 76–79.

Oppgjeven tittel: Knut Liten.

*

1. Knut Liten aa Kongjen dei sat yvi Bōr,

– Iselilja –

dei tala saa mangt et skjemtanes Or

– Saa saart sørger Sylvelin før Knut Liten uti Løindom. –

2. Høire Du Knut Liten, haat eg spyrjer Deg

Lyster naa Du byte Faalar me meg

3. Ja me skaa naa byte Faalar saa fin

du jir meg Sylveliti, kjære Datteren Din

4. Sille inkje min Datter bli bete jift

hell ho sille reise i et Hesteskjift

5. Knut Liten han sala ut Gangaren graa

saa rei han seg te Sylvelins Gaar

6. Knut Liten han banka me Finganne smaa

Stat up Sylvelin skrei Lokunn ifraa

7. Aa Ingjen saa heve eg stevnt te meg

aa inkje saa lokkar eg op fæ Deg

8. Aa kjære Sylvelin Du lokkar meg in

Du kjender vel Knut Liten, Kjærasten Din.

9. Sylvelin ha paa seg Stakjen blaa

skredde Lòkunn baat' te aa ifraa.

10. Atta fe Dynni der sto ein Gulstol

der sette ho Knut Litens sylvspente Sko

11. Dei tenkte naa, dei va eine tvo

just sto der ei Terne aa lydde derpaa

12. Skam faa den Terna, ho va saa utro,

ho stal bort Knut Litens sølspènte Sko.

13. Den Terna ho jek seg for Kongjen in

Knut Liten han sover hos Datteren Din

14. Kongjen han blei saa ille me Or

den gode Mjø han spilte paa Bor

15. Kongjen han tala te sine Hofmèn,k26

16. Kjære mine Hofmèn, klæd Eder ikje falskt

De kjenner vel Knut Liten e en Vaagehals.

17. Dei stak naa paa Dynni me Svær aa me Spjut

«Er Knut Liten her inne, saa skaa'n vel ut.

18. De va naa Sylveliti, ho va ikje falsk,

ho sprette Brynja om Knut Litens Hals.

19. Knut Liten seg utijønom Vindaugøie saag

han saag ikje Skojen fe Brynjunne blaa

20. Knut Liten utijønom Vindøie sprang

han rudde paa den Vejen, som før har vòri trang

21. Knut Liten han hógje, te han blei mo

han vadde te Aaklu i Manneblo.

22. Knut Liten han va saa ivrig i Skin

saa resste han seg te Kongjen in

23. Aa høire Du Knut Liten, haat eg spør Deg.

«Hor è dei ti Tusen Mèn, som eg sènte Deg»

24. «Somme ligge sjuke aa sòmme ligge saare

aa somme dei beres paa Likgebaar»

25. Knut Liten han riste paa bloutte Svær,

«Ha du'kje vaare Kongjen, ha Du vaare de vær.»

26. Knut Liten han riste paa bloutte Kniv,

«Ha du'kje vaare Kongjen, saa ha de golli Dit Liv.»

27. «Aa høire Du Knut Liten, Du stiller Dit Sin

eg jir Deg Sylveliti,k27 kjær Datteren min»

28. Aa kjære Knut Liten, Du stiller Din Harm

saa maa Du sòva paa Sylvelitis Arm.

29. Kongjen maa koste seg tusen Tunnor Salt

om han skaa faa salte de Galtekjøte alt

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

TSB D 65 Riddar feller far til møya

Innleiing

Av denne balladen finst det berre eit brotstykke på tre strofer. Av desse strofene kan ein danne seg eit visst inntrykk av kva balladen i grove trekk har handla om: Eit kjærastpar snakkar saman, og far til jenta høyrer kva dei seier utan at dei to er klar over det. Når faren trugande gjev seg til kjenne, spør guten om han skal slåst mot han. Jenta svarar at det skal han gjere. Han skal bruke sverdet sitt, men spare farens liv om han kan. Etter striden rir dei unge sorgtunge frå staden, truleg fordi far til jenta er drepen.

Den eine songaren som kunne «Riddar feller far til møya» på 1800-talet, var Torbjørn Targjeisson Kvæven (1804–1886) frå Vrådal i Telemark. Han høyrde til ei ætt som hadde stor sans for balladesong, og både søster og bror hans song balladar for Sophus Bugge. Særleg broren, Targjei Targjeisson (f. 1809, emigr. 1861) var ein storsongar og kunne meir enn førti balladar. Torbjørn Targjeisson kunne på si side åtte balladar, som han song for Sophus Bugge. Bugge skreiv opp visene etter Torbjørn Targjeisson i 1857 (Jonsson & Solberg 2011: 355–362). «Riddar feller far til møya» er berre registrert på norsk.

Brotstykket er bygd opp av velkjende ballademotiv, eit kjærastpar som legg planar, ein far som overhøyrer samtalen, flukta på hesteryggen, slåsskampen, jenta som ber guten spare faren – sorga over at faren likevel blir drepen. I Danmarks gamle Folkeviser kommenterer Axel Olrik riddarballaden «Karl Høvding» og viser til Bugges oppskrift, som svarar til nokre strofer i A- og B- oppskriftene av denne visa, jf. følgjande strofer:

Thager y nu eders suerd y haannd,

y forskoner minn fader, om y kanndt.

[…]

Stoltt Inngeborrig fick stuor møde,

hunn saa hinndis fader bløde

(DgF VII: 35).

Ein variant av motivet har vi i den naturmytiske balladen «Rikeball og Gudbjørg» (TSB A 41). Her er samanhengen den at Rikeball og Gudbjørg har rømt og blir forfølgde av slektningane hennar. Rikeball ber Gudbjørg om ikkje å nemne han ved namn i striden som følgjer. Men når han drep far hennar, kan ho ikkje halde seg, og dermed får Rikeball dødssår med det same.

Utsyn 118

Oppskrift A

TSB D 65: Riddar feller far til møya

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Torbjørn Targjeisson Kvæven, Vrådal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 237 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Dei visste 'kje anna hell de var ene to,

just sto vår fader å havde dei or

— Kvore sko' me rie, hell me sko' mandeleg strie —

2. Teke du dette svære i hånd,

du skonar min fader, um du kann.

3. Dei rei seg gjenom den tykke skog,

han gjore 'kje anten leikte hell lo

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Teksten er trykt i Utsyn s. 59, utan markering av strofer eller omkved.

TSB D 69 Krist gjeve eg var der soli renn [Riddar feller dei sju brørne til møya]

Innleiing

Ein riddar leitar opp kjærasten sin, og ho slepp han inn. Dei ligg saman om natta. Om morgonen ber ho om at han må stige forsiktig ut av senga så sporane hans ikkje skal ringle slik at brørne hennar kan høyre det. Oppe på heia møter han dei sju brørne. Riddaren seier at han vil gifte seg med søster deira og bli som ein bror av dei. Men brørne vil ikkje vite av noko bryllaup, og dei gjev han valet mellom å slåst eller å rømme. Han tek opp kampen og feller alle dei sju brørne.

Den eldste versjon av denne visa står i ei bok som kom ut i København i 1657. Tittelen er Tragica eller Gamle Danske Historiske Elskaffs Viser, som ere lagde om saadan Kierligheds Øffvelse, som haffve taget en Tragiske eller Sørgelig Ende.

I nokre av dei eldste danske variantane græt jomfrua for dei døde brørne sine, men i dei norske og fleire av dei danske variantane sørgjer ho ikkje. I staden ber ho om at riddaren må drepe resten av slektningane hennar også. Berre då kan dei leggje seg trygt.

I Noreg har vi denne visa i omlag 20 oppskrifter frå Telemark og ei fyldig oppskrift frå Valdres. Visa må ha vandra inn frå Danmark, for språket er svært danskprega. Men berre delar av visa er komne med i Kjempeviseboka, og det er vanskeleg å finne grunnlag for dei norske tekstane i det danske materialet.

Den danske viseforskaren Axel Olrik skreiv at «Intetsteds har Visen været saa yndet som hos den danske Almue». Denne populariteten røper seg også ved nydikting av tekstane og ved at visa har fått heile 24 danske melodiar. Dei yngre variantane har fått dikta til eit par romantiske strofer i slutten. Desse strofene har ikkje vorte med til Noreg, men merkeleg nok har nokre få av dei norske variantane fått ei lyrisk opningsstrofe som ikkje finst i det danske materialet. Det er frå denne strofa Knut Liestøl har henta vår tittel til denne visa.

Lindeman har skrive opp to melodiar til den norske visa: ein etter Olav Glosimot i Seljord og ein etter Anne Hermodsdotter Haugen i Mo, båe i Telemark.

I 1861 gav den danske komponisten Andreas Peter Berggreen ut Norske Folke-sange og melodier. Berggreen hadde funne Olav Glosimots melodi i Lindemans Ældre og nyere norske Fjeldmelodier, men der sto berre teksten til første strofa. Sophus Bugge hadde hjelpt Berggreen med tekstar tidlegare, og no sette han saman ein høveleg tekst. Sidan språket var så danskprega, normaliserte Bugge teksten til norsk riksmål. Knut Liestøl kunne ikkje akseptere eit slikt språk på ei norsk folkevise, og daå han gav ut andre bandet av Norske folkevisor i 1922, omsette han heile visa til eit telemarksprega nynorsk.

Sverige har ei fyldig oppskrift frå Västergötland frå 1670-talet, nokre kortare variantar og tre melodiar. Visa finst også på Island, og i Skottland er det eit par viser med liknande innhald: «The bent sae brown» (Child 71) og «The dowie dens o Yarow» (Child 217).

Utsyn 119

DgF 416

SMB 80

IFkv 75

Oppskrift A

TSB D 69: Krist gjeve eg var der soli renn

Oppskrift: Udatert avskrift av Sophus Bugge etter visebok skriven av Gudbrand Gudbrandsson Moen etter ukjend songar, truleg frå Øystre Slidre, Oppland.

Orig. ms.: NFS S. Bugge r, nr. 11–12.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Ridder tager høg og svend tager hund,

de redev58 lunden at bede,

de fundev59 derv60 diur baade store og smaa,

som spilled for dem over hede

– Om sommeren. –

2. Han fandt en hind alt under en lind

en jomfru under de pile,

og der slog ridderen sin kaabe blaa,

for der var saa fauert at hvile

3. Og der laa de den nat saa lang

og ingen mand til skade,

linden hun skiuler dem begge saa vel

med sine bolde blade.

4. Og der laa de den nat saa lang

og ingen mand det viste,

linden hun skiuler dem herlig og vel

med sine bolde kviste

5. Aarle om morgen det var dag,

de gøge de gole saa vide,

den jomfru klapped ridderens hvide bryst,

i maa ikke lenger her bide.

6. Du rider vel snarlig over den bro

saa listelig over de hede,

der møder duv61 mine Brødere siu

saa raske hofmænde og vrede.

7. Og ere dine brødre siu eller ti

og ere de bolde og skiønne,

vilde de kjendev62 mig for stalbroder god,

saa vel skal jeg dennem rønnev63.

8. Og ville de havev64 mig svogre trøstv65

de skulle mig broder finde,

men tragte de mig efter liv og blod,

den seier skulle de ikke vinde.

9. O hiertev66 aller kjæresten min,

jeg beder ederv67 saa gjerne,

du rider en anden vei omkring,

jeg saa der en saa særnek28v68

10. Aldrig skal det spørges til kongens gaard,

jeg skulde af veien vige,

for disse hel bevæbnede mænd,

jeg haabes at være deres lige

11. Den ridder bandt sit sværd ved side

og lagde god brynje paa,

han sagde den jomfru tusind god nat,

saa ene derv69 maatte hun staav70

12. Han stak sin ganger med skarpen spore,

han var saa modig i sinde,v71

og der han komv72 af lunden ud,

hannem møder siu raske hofmænde.

13. Vel mødt, vel mødt, her ridder god,

hvor haver du været saa aarle,

jeg var mig udi rosenlund

at bede de diur saa snarlig

14. Hvor er din høg, hvor ere dine hundev73,

hvor ere de diur som du bedte.

Og dem gav jeg min kjære god ven,

mig først i morgen mødt‹e›

15. Og det pleier ingen ridder god

‹…›[ms. skadet]give bort vilden bradv74,

du soverv75 hos vor søster i nat

og spurde os eiv76 til raad.

16. Jeg red mig at jage de diur,

e‹ders› søster jeg aldrig kjendte,

jeg bed‹te› det venneste diur saa bold

so‹m› mig kom først til hende.

17. Det gav sig under mit skarlagens skind

og mig saa vel til føye,v77

jeg tog til takke og var saa glad,

og lod mig saav78 der med nøye,

18. De vilde diur jeg løbe lod

ad skoven for mine hunde,

den tammev79 hind jeg tog i favn,

vi glædesk29 af hiertens grunde.

19. En jomfru var hun purbold og fin

som manv80 med øyne vilde see,

var hun eders søster, jeg beder derom,

i lade vort bryllup skee

20. En broder vil jeg findes tro,

for eder mit liv opsættev81,

jeg vil hendev82 holde i agt og ærev83,

hvad skal jeg meere indrettev84

21. Og ikke saa fanger du af vaares søster,

dit bryllup skulle vi herv85 giøre,

du gjør dit skriftemaal til den lindv86,

det skal hver fugl paav87 høre

22. Hvad heller da du vilv88 stande eller flye

eller du vil ad skoven rende,v89

eller du vilv90 vaavev91 dit unge liv

for kjærest god villie til hende.

23. Og jeg vil stande og ikkev92 flye

ikkev93 heller ad skoven rende,

men jeg vil værge mit unge liv

for megenv94 god villie til hende.

24. Først vog han en, saa vog han toe,

og saa lod han sig kiende,

saa vog han jomfruens brødere siu

de raske og vredev95 hofmænd

*

Strofene er nummererte i avskrifta. Dei er ikkje delte opp i versliner.

Over avskrifta står det: (I Visebog skreven af Gudbrand Gudbrandsen Moen i Rogne)

Etter dei fleste variantane skriv Bugge ein B; det er usikkert kva det tyder. Teksten følgjer «Tragica» (1657) nokså nøye, og variantane kjem ikkje derifrå.

Etter oppskrifta står det: Samme Vise efter en Anden. Her Slutning:

Den jomfru spurte de tidender ny,

saa modige taare hun fælte,

hun græd fast for sine brødre siu

men mest for ridderen gilde

Bå baksida av heftet står det ei strofe til, skriven inn med blyant:

Der stander et tre udi vaar gaard,

der vokser æble og pære,

lønlig sorg og hiertens kvide

de ere saa tunge at bære

Oppskrift B

TSB D 69: Krist gjeve eg var der soli renn

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge o, 38a–39a.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Krist give jeg var der som solen rinder op

og siden jeg var der hun hviler

så vilde jeg leite min kjæreste op

om den va burti 5000 miler.

– Um sommeren. –

2. De va dav96 den faver ungersvenn

ud for pórten monne hvile,

hun reiste seg op hun lukked han ind

hun lagde han ned ved sin side

3. Våge upp v[åge] u[pp] i favre ungersv[enn]

i har sovi en timi for lengji

ti sole den skin uti grønaste seng

småfuglanne kvildrar derúti

4. Du stiger så farleg utav minom seng

Du lét ikkje sporanne klingre

Du rider så farleg ifra minom hjem

d[u] l[ét] i[kkje] beisli ringle.

5. Han steig så varleg [utav] hennes s[eng]

han let inkje s[poranne] k[lingre]

han rei så mandeleg ifrå hendes h[jem],

han lét no dei b[eisli] r[ingle]

6. Han rei så mandeleg [ifrå hendes] h[jem]

alt over de nordiske hede,

der møter han jomfruens brøanne syv

dei va både sterke å vredek30

7. Velkommen v[elkommen] i faver ung[ersvenn]

haver i været sjå jomfruens hvile

der har du været du kommer der ei mér

end medens du er udi live.

8. Kvòre vil du rømme end du vilde fly

end du vil då mandeleg stride

end du vil misse ditt faver unge liv

fyrr jomfrúvens sødeste hvile

9. Inkje vil jeg rømme, i[nkje] v[il] j[eg] f[ly]

men jeg vil dog m[andeleg] str[ide]

i[nkje] v[il] j[eg] m[isse] mitt f[aver] u[nge] l[iv]

f[yrr] j[omfrúvens] s[ødeste] h[vile]

10. De strea i dagar í daganne två

den tree dragjen ti kvelli

alle dei kjempur mått víke derífrå

jomfrúva den vandt han mæ velli.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Oppskrift C

TSB D 69: Krist gjeve eg var der soli renn

Oppskrift: 1891 av Moltke Moe etter Lars Larsson Veslestøyl, Seljord, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 25, 219–222.

Oppgjeven tittel: Stig varleg utav mi sæng.

*

1. «Statt du opp, st[att] d[u] opp, du fagre úngersvenn

du hev sovi ein time for længje

nå gjæle goukjen i røde rosens lund

å lærka den spelar i ængji

– Om sommårén

når alle småfuglæne sjunga. –

2. Å stig nå så sagte utav mi sæng

så dæ inkje i spòræne ringlar

å ri nå så sagte utav min går,

så dæ inkje i hesskoen singrar.»

3. Ja så rei han langt nór ivi nór

langt nór ivi dei nordiske heiar.

der møtte han jomfruas brøæne sjau

dei alle va morske å vreie

4. «Å hòr he' du vòré du fagre ongersvenn

mæ du kjæme riands så årleg?

«Å eg har vòré i røde rosenlund

eg he' jaga etter dyri dei småe.»

5. «Nei inkje he' du vòré i røde r[osen]l[und],

du he' jaga etter dyri dei småe

men du he' sovi hos kons syster i nótt

å derfe ditt liv me skå forråde.»

6. Men hor vi rømme, hell du vi nå fly

hell vi du nå mandeleg bie

hell vi du førre lata ditt fagre onge liv

fe jomfrugas vilje den eine?»

7. «Nei inkje vi' eg rømme å slett inkje fly

men mandeleg vi eg au bie,

å lata vi eg inkje mitt fagre onge liv

fe jomfrugas vilje den eine.»

8. De sloges i dage, de sloges i to

den tre'a dagjen te kvèllé

då skilte han dem ved ve deires fagre onge liv

så di blei trøtte av møde.

9. Så snudde han tebage te jomfrugas gå‹r›

fe jomfrugas vilje den eine:

«Nå hev eg slègjé din brøar ihæl

fe jomfrugas vilje den eine.

Nå vi eg sova trykt ve di sie.»

10. «Nei he du slègjé min' brøar ihel

fe jomfrugas vilje den eine,

så skå du slå mi syster ou ihæl

førr eg søvev97 trygt ve din sie.»

11. «Ja nå hev eg slègjé din syster ou ihel

fe jomfrugas vilje den eine,

Nå vi eg sova trygt ve din sie»

12. Nei hev du nå slègjé mi syster ihel

fe jomfrugas vilje den eine,

såv98 skå du slå min faer ou ihjel

førr eg sove trygt ve din sie»

13. «Nå hev eg ou slègjé din faer ou ihjel

fe jomfr[ugas] vilje den eine,

Nå vi eg sova trygt ve din sie.»

14. «Ja he' du slègjé min faer [ou ihjel]

fe jomfrugas vilje den eine,

så skå du nå slå mi móer ou ihjel

Så sæv eg så trygt ve din sie»

15. «Ja nå hev eg slegjé din moer ou ihjel

fe jomfr[uga]s vilje den eine

nå vi eg sova trygt ve din sie»

16. «Ja nå he du skilt min faer å móer ve liv

fe jomfr[uga]s vilje den eine,

nå kann du sova trygt ve min sie»

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Etter oppskrifta står det: «Denne jænta sku endå hava voré heime på Skógemark i Brunkeberg. So æ dæ meg fortåld.»

TSB D 70 Peter Henriksson

Innleiing

Herr Peder rir ut for å fri til ei jomfru og føre henne av garde. Ho kan nok tenkje seg å følgje med han, men svarar likevel nei, for dei sju brørne hennar og alle frendane har tidlegare avvist herr Peder. Dei vil ta livet av han om han tek henne med seg. Dette bryr han seg ikkje om, og ho blir til slutt med han. Når dei sju brørne til jomfrua vil hindre herr Peder i å føre søster deira bort, drep han dei i sjølvforsvar. Men dette er meir enn ho kan bere, ho dånar og fell til jorda som død:

Dett war stoltenn Elin,

hun saa hind brøder bløde;

hun blegnet och hun sorthenet,

hun daned thill iordenn død

(DgF VII: 244).

Heldigvis kviknar ho til igjen, og dei to kan gifte seg:

Thack haffue Peder Hennricksenn,

saa vell holtt hannd sin throe:

saa bød hannd thill sin brøllop,

med eren lod hannd thett boe

(DgF VII: 244).

Vi har berre ei fragmentert oppskrift av denne balladen. Denne gjorde Torleiv Hannaas kring 1910 etter Torkjell Asbjørnsson frå Tonstad i Vest-Agder. Av folketeljinga frå 1910 går det fram at songaren vart fødd i 1848, vidare at han er enkjemann og driv som sagmeister og med ymist anna. Han kunne også enkeltstrofer av andre balladar, som «Agnete og havmannen» og «Råmund unge».

Som det går fram av handlingsreferatet, finst denne balladen også på dansk, langt betre dokumentert enn på norsk. I eldre adelstradisjon finst det seks tekstar, og frå nyare tid har Evald Tang-Kristensen skrive opp eit par variantar frå Vest-Jylland (DgF VII: 241–254). Axel Olrik meiner at dette er ei relativt ung vise, og nemner bl.a. trekket med at jomfrua dånar som mistenkjeleg, det «røber et vist Forfald i Visestilen» (DgF VII: 241).

«Peder Henriksson» står ikkje i Kjempeviseboka, så det må truleg liggje eit skillingstrykk til grunn for oppskrifta etter Torkjell Asbjørnsson. Teksten er nokså fri i høve til handlingsgangen i dei danske tekstane.

DgF 418

Oppskrift A

TSB D 70: Peder Henriksson

Oppskrift: 1910 av Torleiv Hannaas etter Torkjell Asbjørnsson Jødestøl, Tonstad, Sirdal, Vest-Agder.

Orig. ms.: EFA T. Hannaas 433, s. 17–19.

Oppgjeven tittel: Peder lill Henrikssøn

*

Høyre dog

1. Og vill du gå, hell vill du stå

hell [vill du] på skauen renna

:/: [hell] tore [du] mandelig våga ditt unga liv

for kjære god viljen henna :/:

2. Inkje vill eg gå, inkje vill eg stå

[inkje vill eg] på skauen renna

Men eg tore mandelig [våga] mitt [unga liv]

for [kjære god viljen henna]

3. Høyre dog Peder lill Henrikssøn

hvor haver du været så leng(j)e

ￂAaￆÅ jei haver været i lunden grøn

og veitt dei dyr i eng(j)e

4. (Å) Høyre [dog Peder lill Henrikssøn]

hvor er de dyr du skjøtte

Å dem gavst jeg min gode ven

på veien jeg ham møtte

5. Uppå en haug der står et træ

som hver mann kalder sylvan

:/: Og der ligger under din brødre syv

her hjælper ei sandhed at dølge :/:

6. Og haver du veiet min brødre syv

da var du ikke bange

OgMen havde [du veiet min] fader med stor glæde

stor glæde så sjille du fange

7. Uppå en haug der står et træ

som hver mann kalder blade

Og der [ligger under din] brødre syv

og så din kjære fader.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

I oppskrifta står fire strofer på s. 17 og dei tre siste på side 19. På side 18 står det: Ho ville ha Peder lill Henrikssøn. Men faren og brørne sette seg imot. Denne visa sto i Kjæmpebogjæ.

TSB D 71 Møya blir send bort til den rike greven

Innleiing

Ei jente har ein hemmeleg elskar, men dei næraste finn ut kva som går føre seg. Dei drøfter kva dei skal gjere med henne. Eit framlegg går ut på at ho skal brennast, men den yngste søstera vil at dei skal sende henne ut av landet. Slik blir det. Ho kjem først til ein rik greve, og der har ho det vondt. Likevel sender ho bod heim om at ho har det godt. Deretter sender dei henne til ein fattig («ring») greve, der ho har det godt. Då sender ho bod heim om at ho har det vondt.

Vi kan takke Sophus Bugge for at denne balladen vart fest til papiret. Han skreiv den ned på telemarksreisene sine i 1850- og 1860-åra, etter Signe Gjermundsdotter Napper (1788–1865) og Bendik Ånundsson Sveigdalen/Felland (1780–1865). Begge desse Skafså-songarane høyrde til dei fremste (Jonsson & Solberg 2011: 540–544, 521–538). Dei to oppskriftene etter Signe Napper er så å seie identiske, men noko ufullstendige jamført med andre nordiske variantar. Oppskriftene etter Bendik Sveigdalen er på berre to–tre strofer.

«Møya blir send bort til den rike greven» finst også på dansk, færøysk og islandsk. Dei norske og islandske formene av visa er truleg dei opphavlege (DgF VII: 566). Danske viseformer går tilbake til 1500-talet, og dei har gjennomgåande ei noko anna handlingsutvikling. Det same gjeld den færøyske tradisjonen (DgF VII: 565–571).

I byrjinga av visa har noko falle bort i den norske tradisjonen, og dette gjer at dei to første strofene verkar underlege. Når jenta seier at ho sat «så lengje og skodde [sin] fot» og «helt så lengje i dynnering», er det fordi ho er kalla inn på teppet til faren og er redd for straffa som ventar, jf. den danske C-forma:

Minn fader sende hannd bud ephtter mig,

bad ieg skulle komme och tale med sig.

Ie[g] stodtt lenge och børsted mitt haar,

ieg torde icke innd till min fader gahe.

Der ieg ind i stuffuen trænn,

benckenne ware satt med frendernne miine.

Benckenne war satt bode nedenn och op,

alle wille mig onntt och intted gaatt

(DgF VII: 568–569).

Balladeforteljinga er halden i eg-form, noko som er nokså uvanleg.

Utsyn 104

DgF 464

IFkv 45

Oppskrift A

TSB D 71: Møya blir send bort til den rike greven

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Signe Gjermundsdotter Napper, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 116–118 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Eg sat så lengje å skodde min fót

– Meg lèngjest no –

eg visste 'kje dæ va' min fader imót.

– For elskov tvingar man sorgjinn. –

2. Eg hélt så lengje i dynnering

ti jokulen hekk ette kvor den fing.

3. Kvor ska me hæna uppbrennen51

hell me ska 'æ av landi sende?

4. Min yngste systerv99 var mig så god,

hov100 la' for meg så gott eitt ór

5. De ska hæna inkje uppbrenne,

di kann 'æ av landi sende

6. Saa sendte dei meg så langt av land,

alt undiv101 så rik ei greivars handv102

7. Um daganne stokk å stein eg dróg,

um nettannen52 sov eg på øyeskóg.

8. Så sendte eg den bo'iv103 tibakars,

eg ha'e der så go'e dagar

9. Så sendte [dei meg så langt av] land

[alt under] så ring ei greivars hånd.

10. Um daganne røde gulli eg spann,

um nettanne sov eg på ungesvenns arm

11. Så [sendte eg den bo'i] tilbakars

[eg ha' der så] vonde dagar.

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge IV, 261–262. I reinskrifta finst nokre påførte opplysningar om innhaldet i 1. og 2. strofe. Over reinskrifta står det: [hørt 2den gang 1863] (Signe Napper fra Skafså.)

Oppskrift B

TSB D 71: Møya blir send bort til den rike greven

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Bendik Ånundsson Sveigdalen/Felland, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge d, 3 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Mi móer ska' inkje brennas,

men hó ska' av landi sendas.

2. Dei ville sende hæna so langt av land,

at hó si' kji vite sitt faers navn.

3. Dei sendte hæna [so langt av] land,

ti so rík ein høvding i hånd.

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Over oppskrifta står det: (Bendik) Hunn53 havde fåt et Barn, mens Kongen var borte, saa vilde han, at hun skulde brændes, men Sønnen hendes sagde:

Reinskrift: NFS S. Bugge V, 247.

TSB D 72 Herre Per i Rikje

Innleiing

Herre Per reiser ut for å lære å lese og skrive. Liti Kjersti lover å vente på han i åtte år og eitt år til. Etter at dei ni åra er gått, får ho høyre av ein skippar at Per hadde forlova seg med ei anna kvinne. Liti Kjersti får låne eit skip av bror sin og seglar til bryllaupsgarden forkledd som ein mann. Men Herre Per kjenner henne straks igjen. Han tek ho med seg inn i bryllaupsgarden og presenterer henne som søstersonen sin. Brura ser at søstersonen har hår som ei jomfru, men Herre Per og Liti Kjersti lurer seg ut og seglar heim saman.

I Noreg har vi berre seks tekstoppskrifter av denne visa, alle er frå Telemark. Sophus Bugge skreiv opp ein fyldig tekst etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli i Fyresdal i 1864. Nokre år tidlegare hadde Landstad fått ei god oppskrift etter Bendik Ånundsson Sveigdalen. Lindeman skreiv opp melodien etter Bendik Sveigdalen i 1861.

I Sverige vart det skrive opp ein tekst av denne visa på 1830-talet, men det er den einaste oppskrifta dei har. Ho ligg ganske nært opp mot dei norske og danske. I Danmark heiter visa «Stolt Ellensborg», og der finst det mange gamle adelsoppskrifter heilt frå 1670-talet. Dessutan er det ein del yngre oppskrifter etter munnleg tradisjon. Visa finst også på Island og på Færøyane. Den skotske visa «Young Beichan» (Child 53) har nokre element som vi kjenner igjen i dei nordiske visene.

På 1800-talet var folkevisene viktige i den nasjonale historieskrivinga, og patriotane kunne lett støyte kvarandre på mansjettane. I Norske Folkeviser (s. 596) skreiv Landstad at danskane måtte ha misforstått når dei hadde omsett stadnamnet «Per i Rikje» til «Peder den rige». Svend Grundtvig måtte straks skrive at det var «ret komisk at se den norske Utgivers rørende Patriotisme ogsaa her at give sig Luft i den sædvanlige Tale om dansk Oversættelse af norske Originaler (DgF IV s. 238).

Utsyn 87

DgF 218

SMB 81

CCF 151

IFkv 45

Child 53

Oppskrift A

TSB D 76: Herre Per i Rikje

Oppskrift: 1840-åra av Magnus Brostrup Landstad etter Bendik Ånundsson Sveigdalen/Felland, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. B. Landstad 6, 51–52.

Oppgjeven tittel: Herreper i Riki

*

1. Høyrer du liti Kjærsti

hossi lengi vil du meg bie

mæ eg reiser på ana Land

eg lærer báde læsa áa skrive

– han er einki god at vente

denv104 som aldri kjæm heimat

No længist meg. –

2. Eg skal bie deg i otte Aar

endá i Aari nie

heyre du Herrepær i Riki

længer vil eg deg einki bie.

3. Dá ded leid i ded ottende Aar

endá i Aari nie

einki kom Herre Peer i Riki

heimat i alle di

4. Aa ded var liti Kjersti

teke ho te aa lange

sá axlar ho si Kápe blá

ho genge seg ned til Strónde

5. Aa ded var liti K[jersti]

ho kjæme seg ned pá Strond

og ded var Skipar Háken

han styrer si Snekkja iland

6. Velkommen liti Kjersti

og ded i mit Skipi fram

vil du einki kaupe ded kvite Lin

ogs[aa] det Lerefti grande?

7. Eg er einki om det kvite Lin

og einki om det Lerefti grande

men eg er mæir om min Systerson

han hev dregi seg sá langt af Lande

8. Det er einki din Systerson

og einki din skylde Frende

men det er Herreper i Riki

sá vel som eg han mone kjenne

9. Du tar einki etter han bie

og einki etter han' lange

no er her idag ein Mánesdag

te hans Bryllaupi sko stande

10. Og det var liti K[jersti]

gjenge for sin Broder at stande

vil du láne meg Snekkja di

eg vil draga meg só langt af Lande

11. Og ded var hendes Broder

han ad hende lo

Eg skal láne deg Snekkja mi

ho er deg einki forgod.

12. Og det var liti K[jersti]

ho genge seg ned til Strande

só skuvar ho den Snekkja ut

som førre lág langt uppá Lande

13. og det var liti K[jersti]

sá vel fek ho det i Lag

sjov sette ho seg fer Aarine ro

sin Smaadrengin sæte ho bak.

14. Og det var liti K[jersti]

sável fek ho det i Lag

sá kjæme ho til Herre Per i Riki

den fyste Bryllups dag

15. Og det var liti K[jersti]

ho kom seg i Stoga ind

Og det var H[erre Per] i R[iki]

han smiler under Skarlags Skind

16. Og det var liti K[jersti]

ho helsar ivi breide Bor

fyste og fremst sin fagre unge Svend

som holt sá vel sin Trov105

17. Og ded var H[erre Per] i R[iki]

helsar en atte pá Hende

Velkommen er du min Systerson

sá vel som eg deg monne kjenne

18. Ded er einki din Systerson

dæ likar til vera ei Fruge

Hári hev o som spunni Gul

aa vippa under Silkjelufe

19. det er einki din Systerson

dæ æ likar til vera ei Kvinne

Hári hev o som spunni Gull

og vippa uti Silketvinne

20. Høyrer di dæ mine Brurkvinnur tvá

di fyger mi Bruri te Sengi

alt med eg fygjer min Systerson

burt ivi dessi grøne Engir

21. Aa dæ var Herreper i Riki

helsar han atte pá dei

Kjæm eg einki atte i Dagane tvo

de ventar meg aldri meir

22. Á ded var liti K[jersti]

helsar ho atte pá Hende

No má dei bera den leynde Sorg

som eg heve bori sá lengi

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Oppskrift B

TSB D 72: Herre Per i Rikje

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Signe Gjermundsdotter Napper, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 64–68 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Dæ va liti fru K[jærsti]n54

hó tók ti å lange,

så aksla hó sí kåpe blå,

reste der ne at strandi.

2. Dæ [va liti fru] K[jærsti]

ho kom der ne at strand,

de va' skipar Håken,

han styrer sitt skip te land.

3. Vælkomen l[iti] f[ru] K[jærsti]

vælk[omen] í skipi fram

lyster deg ìnkji å kaupe lin

hell lérefti grande.

4. Eg lyster no [inkji å kaupe] lin

helleller det gull så rød,

min syster som er dragen af landet ud,

jeg sørger mig selv til døde.

5. De æ' inkje d[i] s[yster]

inkje din nærskylde frendi

men d'æ herre Pær i Rikji

så ‹v›æl eg svennen mon kjende.

6. Du tar inkje ette hanpå hannem vente,

du tar inkje ette han lang,

de æ' inkje att bare ein månasdag,

før Herepærs bryllaup ska' stande.

7. Dæ [va liti fru] Kj[ærsti]

Hó gjenge for Peder at stande

vi du låne meg snekkja di

å seile så langt av landi

8. Dæ va Peder liten,

så tók han uppå:

Høyrer du [liti fru] K[jærsti]

mí snekkja kann du væl få.

9. Dæ [va liti fru] Kj[ærsti]

ho skúva sí snekkje frå land,

hó styrde hæna på eitt anna land,

fann atte sin festarmann.

10. Dæ [va liti fru] K[jærsti]

hó inn i gjænom dynni steig

dæ va h[erre] P[ær] i R[ikji]

han upp imot hæna reis.

11. Dæ [va liti fru] K[jærsti]

ho fekk dæ så væl i lag;

hó fann atte sin festarm[ann]

den fyste bryllaups dag.

12. Dæ va H[erre Pær i] R[ikji]

han tók syllkannen i hende:

Vælkomen æ du min systersøn

her på disse fremmende lande.

13. D'æ 'kje likt ti vera din systersøn,

d'æ líkar ti vera di ei kvinne,

ho heve håren55 som spunni gull

vippa i silkjetvinne.

13. [D'æ 'kje likt ti vera din systersøn,]

[d'æ líkar ti vera] ei frúve,

[ho heve håre som spunni gull] undi

[vippa i silkje]lúve.

15. Dæ [va liti fru] Kj[ærsti]

helsa hó atte på hende:

No må du bera den løynlege sorg,

som eg heve bori så lengje.

*

Strofene er nummererte (med blå penn) i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VIIIa, 49–52, skriven med ukjend hand og med overskrift med Bugges hand: Herre Per i Rike (Signe Napper)

Oppskrift C

TSB D 72: Herre Per i Rikje

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 41–49.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. De va Herre Pær ríke,

han rie seg sør under øy

han fester lítæ frú Kjersti

de va so vén ei møy

– Den jomfrú drager av landi (å)n56 hente sin kjærast. –

2. Høyrer de lítæ frú Kjersti

koso lengji vi du meg bíe

um eg drege på fremminde land

å lete meg hóvklæer sníe.

3. Eg bíar deg í 8 år

å de níende um dú ville også.

4. So bíer hó út dei 8 år

å de níende tók hó ti lange

so aksla hó på seg kåpa blå

so gjenge hó ne ti strande.

5. De va lítæ frú Kjersti

hó kom ne ti strånd

der møter hó en skipper

sóm skout sí snekkje på sand

6. Eg hev léreft å eg hev lín

å eg heve gulli de røe

høyrer de lítæ fru K[jersti]

lyster deg inkje å kjøpe.

7. Eg æ inkje um léreft hell lín

å inkje um gulli de røe

min módebróder er av landi burtdragen

jeg sørger mig selv til døde.

8. Eg kjenner inkje den modebroder

men eg kjenner han Here Pær ríke

han hev seg ei jomfrú fest

í de trée kóngeríkje

9. De va lítæ f[ru] K[jersti]

hó aksla kåpa blå

so gjenge hó í høie loft

som hennes bróder låg.

10. Høyrer dú de min kjære broder

kot eg deg spyrje d må

må eg taka di snekkje

å sigle av land íår.

11. De æ so hætt alt fyr ein kar

langt mindre fyr en kvinne

å sigle av so langt av land

so liten en seiervinding.

12. De va lítæ f[ru] K[jersti]

hó blei dek31 óri vrei

hjelp mig Gud fader i himmerik

eg be deg alli mei.

13. De va l[ítæ] f[ru] K[jersti]

hó aksla kåpa blå

so gjékk ho inn í stoga

som hennes moder låg.

14. Høyrer dú de min kjære moder

kot eg deg spyrje må

må eg take min broders snekkje

å sigle av landi íår.

15. Ja du må [take] din [broders] snekkje

å sigle so av land

men det ved Gud Fader i Himmerig

koti dú fær ti stýringsmann

16. Men de va l[ítæ] f[ru] K[jersti]

hó kunne so væl mæ fjór

hó sette seg sjóv ti stýre

si tærna for årinne å ró.

17. De va l[ítæ] f[ru] K[jersti]

hó kom so væl í lag

hó kom seg på anna land

på Here Pærs bryddoupsdag.

18. De va lítæ f[ru] K[jersti]

hó innum dynnæ steig

de va H[ere] P[ær] ríke

han upp ímót æ reis.

19. De va H[ere] P[ær] ríke

han skúva fram høyeni blå,

sett deg der min søstersønn

å hvil dig deruppå.

20. NJeg vil ikke sidde jeg ville ikke stånd

her på disse fremmede lande

men statt upp H[ere] P[ær] ríke

å fýg meg né ti strandi.

21. Ja take no dí unge brúr

å fýgje æ ti sengji,

mæ eg fýgjer min søstersøn

né yvi desse grøne engjir.

22. Å tak no di [unge] brúr

[å fýgje æ] burt å sove,

[mæ eg fýgjer min søstersøn]

né [yvi desse grøne] skógar

23. Men de va hass kjær unge brúr

hó blei de óri vrei

hjelp meg so sant den høieste gud

eg sér deg alli mei.

24. Detta æ inkje líkt ti vere ein kar

de æ líklegar ti vere en kvinde

han hev håri som spunni gull

å flétta í silkjetvinnur.

25. De va l[ítæ] f[ru] K[jersti]

hó seg tilbakers vendte

no sko dú bere den løynlege sorg

som eg heve bori so lengji.

26. De va H[ere] P[ær] ríke

han lyfter uppå sin hatt

far no væl mí unge brúr

å hav no túsind gó natt.

27. De va H[ere] P[ær] ríke

han helle so væl sin tró

í månasdagjenv106 deretti

lét han sitt bryddoup bó.

28. De va l[ítæ] f[ru] K[jersti]

få so finnast slíke

hó henta atte sin festarmann

í trée kóngeríkje

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VII, 18–23, med overskrift: Herre Per rike

TSB D 78 Herr Hjelmen

Innleiing

Herr Hjelmen har lokka ei jomfru og drepe far hennar. Når det i balladespråket står at jomfrua er lokka, betyr det at ho er forførd, oftast også at ho er gravid. Herr Hjelmen tilbyr å betale bot for drapet på faren og gifte seg med jomfrua, men brørne vil ikkje ha anna bot enn høgre hand og vinstre fot. Det kjem til kamp, og Hjelmen drep alle brørne bortsett frå Ole, den yngste, som tilbyr seg å vere han ein trugen stallbror om han får leve. Herr Hjelmen kastar brynja av seg, men då høgg Ole hovudet av han. Han tek hovudet og rir til søstera og viser det til henne. «Her har du hovudet av festarmann din», seier han. Ho ber han komme inn og få mjød og vin, men ho har lagt gift i vinen, og Ole døyr. Liket av Ole kastar ho ut i skogen og gjev Hjelmen ei fin gravferd. Ho døyr av sorg.

Denne visa høyrer til i ei gruppe som fortel at helten drep jomfruas far og brørne hennar (TSB D 65 «Riddar feller far til møya», TSB D 69 «Krist gjev eg var der soli renn», TSB D 70 «Peder Henriksøn», og ein dansk TSB D 77 «Herr Vilkor»). Men visa om Herr Hjelmen har likevel eit moment som tyder på at visa og kanskje heile gruppa kan ha ei rot i norrøn dikting. I denne visa får den yngste broren leve og han drep helten. Dette kan vi kjenne att i dei to eddakvada om Helge Hundingsbane.

I kvada om Helge Hundingsbane blir det fortalt at Helge får besøk på skipet sitt av ei valkyrje som heiter Sigrun. Ho kysser han, og dei vert straks forelska. Men far hennar, kong Hogne av Östergötland, hadde lova henne bort til kong Hodbrodd. For at Sigrun skal sleppe å bli gift til Hodbrodd, drep Helge både far hennar og Hodbrodd. Han drep også alle brørne hennar, bortsett frå Dag, den yngste, som sver ein truskapseid for å få leve. Helge og Sigrun gifter seg og får fleire søner, men Helge får ikkje noko langt liv. Dag kjenner at han har ein plikt til å hemne faren og brørne. Han låner eit spjut av Odin og drep Helge. Når Sigrun får vite dette, kastar ho trolldom over han. Han flyr inn i skogen, og Sigrun døyr av sorg.

I Noreg har vi berre ei einaste oppskrift frå 1864 av Sophus Bugge etter Gunnild Kjetilsdotter Sundsli i frå Fyresdal i Telemark.

I Danmark finst det ei oppskrift frå 1590, og i den endar visa med at den yngste broren gjev jomfrua til Hjelmen, og det blir eit lystig bryllaup. I Danmark og Sverige er det fleire oppskrifter, både eldre og frå yngre munnleg tradisjon. Alle endar i ein blodig familietragedie, men i nokre av oppskriftene byggjer jomfrua ei kyrkje over Hjelmen før ho døyr av sorg, og som i visa om Bendik og Årolilja (TSB D 432) veks det opp to liljer på grava, og den eine blomen tek den andre i fang.

Utsyn 121

DgF 415

SMB 82

Oppskrift A

TSB D 78: Herr Hjelmen

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 35–39 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.v107

*

1. Herr Hjelmen han råddest med liden smådreng

kan du noko rå so råde meg denk32

– So fromm er den svennen i sadelen –

2. Bæri rå eg inkji kann

tak hesten medn57 sporer rí mandeleg fram

3. Tak [hesten med] sporer med karsken fót

og ríd so jomfruens brødre imót

4. Herr Hjelmen han rei ette vegjen fram,

der møter han jomfruens brøanne fem,

5. H[err] H[jelmen] kví rider du okkon imót

du vóg vår fader dú gav ingjó bót

6. Dú [vóg vår] fader der sør under øy,

dú lokka vor syster den véne møy.

7. Ja For dokkes fader ska eg gjerek33 bót,

å dikkos syster ska eg kalle mi mæ trók34.

8. Mi vi inkje anna hava ti bót

hell høgri hånd å vestri fót.

9. H[err] H[jelmen] han hoggji å han va gram

han hoggji íhel jomfrúens brøanne fem.

10. Hennes yngste broder han ba for seg

å kjære H[err] H[jelmen] lat live meg.

11. Kjære H[err] H[jelmen lat live] meg

en trújen stallbróder ska eg vere deg

12. H[err] H[jelmen] han kasta bå brynje å brand

å tók so gråsvennen útí sitt fang.

13. Gråsvennen tók atte bå brynje å brand

å hoggje av H[err] H[jelmen] bå hovu å hånd

14. Gr[åsvennen] han stíge på gangaren fús,

han rí ti si syster å ba æ derút.

15. HerI står heri herv108 systeren min

her heve dú hovu på festarmann din

16. Ja heve eg der hovu [på festarmann] min

vælkomen ín58 stoga drikk mjøir å vín.

17. Den fyste drikkk35 han av honni drakk

hass hjarta sunde i lytir sprakk.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VI, 114–116.

TSB D 84 Rosa og hertugen [Lill Rosa]

Innleiing

Bondejenta Rosa tener i kongsgarden, ikkje så mykje for løna si skuld, men fordi ho er glad i hertugen, eller kongssonen. Han er også glad i henne, men når kongen får det å vite, sender han hertugen ut av landet. Rosa skal giftast bort til ein annan, men ho skriv eit brev til hertugen der ho fortel om ekteskapsplanane. Hertugen skundar seg heim og rekk akkurat fram til bryllaupsfesten. Dei to kjærastane spring i armane på kvarandre og døyr. Kongen bestemmer at dei skal gravleggjast langt frå kvarandre, hertugen i skarlaksklede og Rosa i simpelt vadmål. Men det gror opp to lindetre frå gravene, og lindegreinene flettar seg i kvarandre, slik dei gjer i den meir kjende balladen «Bendik og Årolilja». Kongen får ikkje fred før dei døde blir lagde i same grav.

Det er berre Lindeman som har skrive opp denne riddarballaden. Han drog på ei kort reise sommaren 1868, og fekk då med seg to variantar av «Rosa og hertugen». Den fyldigaste av dei skreiv han opp etter bondekona Kristine Olsdotter «Vægene», dvs. Vegne i Aremark i Østfold. Ved folketeljinga i 1865 blir det opplyst at den då 69 år gamle Kristine Olsdotter bur saman med den 72 år gamle ektemannen Andreas Kristoffersson på småbruket Vegne, som sjølveigarar. Garden er ikkje stor, for dei har berre to kyr på båsen. Dei sår litt korn og ei tønne poteter. Forutan «Rosa og hertugen» kunne Kristine Olsdotter ei strofe av skjemteballaden «Lagje og Jon», som Lindeman også skreiv opp på Østfold-reisa.

Balladen har vore svært populær i Sverige, og det finst mange oppskrifter frå tida kring 1800 og frametter. Svenske målmerke i Kristine Olsdotters tekst kan tyde på at dei to norske variantane har kome derifrå. Hovudmotivet, at kjærleiken set seg ut over alle standsgrenser, blir sterkt understreka:

En torpare dotter och en Konungsson så båld

De lofvade hvarannan mång trohet så huld.

Hur tyckes min Hertig att det skall vara lik

Och jag är så fattig och ni är rik.

Och rikedom är en förgängelig ting,

Han löper så all verlden omkring.

(SMB 3: 163)

Gaukstad 737–738

SMB 83

Oppskrift A

TSB D 84: Rosa og hertugen

Oppskrift: 1864 av Ludvig Mathias Lindeman etter Anne Hansdotter Hynne, Solør, Hedmark.

Orig. ms.: NB Mus ms 6859:578, nr. 81 (Lindemans manuskriptsamling) og NFS O.M. Sandvik 2, 81

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Lille Rosa hoppa i Hettingens Fang

– med Æren og med dig –

som Mjøder og Vin de efter hende rann.

– I vandre nu saa varlig. –

2. Lille Rosa renne paa Døre med Hast

hun skrælte da Døren saa Klinken sang

3. Der vokste op et Tre ifra lille Rosas Bryst

med tre skjønne Grene og brede Blad

*

Strofe 1 er skriven opp med melodi og er i Lindemans manuskriptsamling i Nasjonalbiblioteket. Strofe 2 og 3 er henta frå O. M. Sandviks samling av Lindeman-oppskrifter i Norsk forlkeminnesamling ved Universitetet i Oslo. Strofene er unummererte i manuskripta.

Etter siste strofe står: da hun var død.

Oppskrift B

TSB D 84: Rosa og hertugen

Oppskrift: 1868 av Ludvig Mathias Lindeman etter Kristine Olsdatter Vægene, Aremark, Østfold.

Orig. ms.: NB Mus ms 2456:203, nr. 46 (Lindemans manuskriptsamling)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Lille Rosa hun tjente i Kongens Gaard

– Med Æran og med Døjd –

hun tjente der ikke saa mykke for Løn

hun tjente der mere for Herdingen skjøn

– Leva vel baade Rosor og Lilier. –

2. Naar Kongen han for deres Kjærlighed fornam

saa vilde han sende skjøn Herding udaf Land

3. Lille Rosa hun skrev Brev saa fort skulde gaa

og Brev – – –

4. Og Brevet det kom for Herdingen ind

saa fældte han mange Taarer paa Kind

5. Naar Herdingen kom til Kongens Gaard

hans Faders Tjener for ham mon staa

6. Aa hør du min Faders Tjener huld og tro

vil du no bære paa Brudebordet et Bud

7. Ja vel kan jeg bære paa Brudebordet et Bud

om jeg min unge Herre noget gavne kan

8. Ja her sidder du med udslaget Haar

aa ute stander Herdingen paa vor Gaar

9. Ja her sidder du og skjænker Mjød og Vin

og ude stander Herdingen med Taare paa Kind

10. Og lille Rosa hun fløi fra Bordet i hast

saa Mjøden og Vinen efter hende rann

11. Hun standsede ikke før hun kom i Herdingens Favn

og da gav de begge tilsammen op sin Aand

12. Saa kom der da Bud til Kongen ind

at lille Rosa laa død i Herdingens Favn

13. Og deer de nu begge døde tilsammen,

saa skulde de begge ikke ligge i en Grav

14. Saa svøber de hannem i Skarlagen rød

og hende svøber de i Vadmels graat

15. Saa satte de dem begge – –

– – – – –

16. Saa vokste der op en Lind fra begge deres Grav

Det ene Blad tog det andet i Favn

17. Og Kongen fik ikke Ro hverken Nat eller Dag

før han fik sæt begge Like i en Grav.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

TSB D 87 Aksel Tordsson og skjønn Valborg [Aksel og Valborg]

Innleiing

Aksel og Valborg vart trulova som barn, men prins Hagen forelskar seg i Valborg. Han vil prøve å få gjort trulovinga ugyldig. Han snakkar med skriftefar sin, broder Knut, og munken føreslår at dei alle skal kome til kyrkja. Der seier han at Aksel og Valborg ikkje kan gifte seg. Dei har same gudmor, og dermed er dei åndeleg i slekt. Skilsmissa skjedde ved ein symbolsk og dramatisk handling: dei skar over eit klede, eit symbol for lakenet i ektesenga. Etter det måtte dei skilje lag, og Valborg vart trulova til Hagen.

Både Aksel og Hagen må ut i krigen, og Hagen fell. Aksel hemner han, men mister sjølv livet. Valborg går i kloster.

Med 200 strofer er «Aksel og Valborg» vår aller lengste ballade. Av gode grunnar har den ikkje levd i munnleg tradisjon, men den har levd godt på papir. Den eldste oppskrifta er i ei dansk handskriven visebok frå 1570-åra. Sidan har visa vorte kopiert inn i private visebøker etter eldre oppskrifter eller skillingstrykk. Visa er tidleg trykt i København, i Kjempeviseboka og i skillingstrykk som kom ut i Kristiania, Arendal, Skien, Sarpsborg og mange andre stader.

Visa må ha vore svært populær, for berre i Noreg er det dokumentert 28 melodiar. Seks melodiar er frå Telemark, fem frå Sogn og Fjordane, tre frå Hordaland, to frå Aust-Agder, og elles frå Oslo, Akershus, Møre og Romsdal, Nordland, Troms, Østfold, Hedmark og Buskerud. Visa har også vore populær i Danmark, med 8 melodiar, og med 11 melodiar i Sverige.

Populariteten ser vi også i fleire lokalsegner som fortel at hendingane i visa skulle ha skjedd nettopp her. Den eldste segna om Aksel og Valborg er frå Giske i Borgund. I 1766 skreiv Hans Strøm at Aksel og Valborg skulle vere gravlagde på kvar si side av eit gamalt kapell på Giske. Denne lokaliteten er også støtta i viseteksten. Der kjem det ein pilegrim som seier:

«Norge det er mit Fædrene Land

Ieg er udaff Gildske Stamme»

Og Aksel seier:

«Est du kommen aff Gildske Æt

Oc da est du min Frende»

Mindre kjent er det at Aksel Tordsson skal vere gravlagde på Lesja i Gudbrandsdalen. Det var presten Jens Krefting som i 1775 kunne skrive til Gerhard Schøning at Aksel Tordsson skulle liggje gravlagt under ein steinsirkel på garden Einbu.

Segna frå Tønsberg er nok yngre, men desto fyldigare. Folkeminnesamlaren Andreas Faye fortel at Valborg budde i eit kloster på Teie på Nøtterøy, og mellom klosteret og slottet der Aksel budde, skulle det gå ein underjordisk gang. Etter den lokale tradisjonen skulle Valborgs del av kledet også ha hengt i ei kyrkje i Tønsberg heilt fram til ca. 1800.

Språket i visa er dansk, men både stadnamn og personnamn er norske. Den danske viseforskaren Axel Olrik tenkte seg at visa var dikta i danske adelsfamiliar som var busett i og med sterke band til Noreg. Viseforskarane ville gjerne plassere visene så langt bak i tid som mogleg, og Axel Olrik meinte at visa, med sin katolske tankegang, måtte ha vore dikta minst ein mannsalder før reformasjonen. Men det finst ikkje spor av visa før år 1600, og det er vanskeleg å tenkje seg at ei så lang vise skulle kunne leve i munnleg tradisjon. Folk på 1600-talet visste godt korleis katolsk tankegang var, og dei kunne godt ha dikta ei vise om «gamle dagar».

DgF 475

SMB 85

Oppskrift A

TSB D 87: Aksel Tordsson og skjønn Valborg

Oppskrift: Kjempeviseboka (1787), 483–502 (nr. XXIII).

Oppgjeven tittel: Alle Baand ere for svage til at binde Kierlighed

*

1. De legte guldtavel ved breden bord,

I glæde og lyst med alde,

De fruer tvende med ære stor,

Saa underlig legen mon falde.

– Men lykken vender sig ofte om. –

2. De terninger løbe ofte omkring,

De sig faan59 snart monne vende,

Saa giør og lykkens hiul udi ring;

Dens løb man neppe kand kiende.

3. Fru Julli og Dronning Malfred,

De lege guldtavl med ære,

Paa gulvet ganger det barn derved,

Og legte med æble og pærre.

4. Paa gulvet ganger det barn saa ven,

Og legte med æble og blomme,

Da indkom Herr Axel Tordsen,

Han agter til Rom at komme.

5. Han hilsed fruer og jomfruer skiøn,

Hannem fulte baade tukt og snilde,

Han elsker det ædle-barn udi løn;

Thi lykken vilde for dennem spille.

6. Paa armen tog han den liden dukk,

Klapped hende ved hviden kind,

Christ give at du varst voxen nok,

Da blevst du snart min mandind.

7. Hans yngste søster svarede saa brat,

Paa kiæder hun guld monne bære,

Var hun end voxen i denne nat,

I maatte ey sammen være.

8. Jomfruens moder talede ret,

Hun mon hannem sandhed sige,

I ere alt for nær udi æt,

dog vel hin anden lige.

9. Han tog en guldring af sin haand,

Bad barnekn60 der med leege,

Der hun fremvoxte i alder forsand,

Det giorde hendes kinder blege.

10. Kom vel ihu min lille brud,

I dag mønnen61 jeg dig fæste,

Jeg vil nu reyse af Landet ud,

Og fremmede Herrer gæste.

11. Herr Axel drager af Landet ud,

Hannem følger tugt og ære,

I klosteret sættes hans liden brud,

At hun skulde sønnenn62 lære.

12. De lærde hende silke-søm at sye,

At læse lod de hende lære,

Af hendes dyd gik herlig rye,

Hende fulde stor tugt og ære.

13. Slig adelig sæder som hun bær,

Maa hver med rette prise,

I sindet hun bestandig er,

Og regnis iblant de vise.

14. I klosteret var hun ellefve Aar,

Til GUd hendis moder kalte:

Dog tog hende Dronningen i sin gaard,

For alle hun hende udvalde.

15. Herr Axel tiener i Keyserens Gaard,

Forgylte haver han spore,

Sit sverd han vel ved siden bar,

Og Ridderlig var hans fore.

16. Her Axel sover saa sødelig,

alt som en Herre mon sømme,

Om natten har han ey roe hos sig,

Alt for sine sterke drømme.

17. Her Axel han sover i Høyestuv',

Og hviler paa silke det bløde,

Han haver ey roe om natten at sove,

Han drømmer om Festemøe søde.

18. Han drømmer at Valdborrig Immersdotter,

I Fløyel staaer klæd med ære,

Hos hende sig Haagen Kongens Søn satte,

En bøn monne han begjære.

19. Aarle om morgen det blev dag,

Og Lerken sin stemme rørde,

Op stod Herr Axel med god behag,

Sig snarlig i klæderne førde.

20. Saa snarlig sadler han ganger graa,

Han lyster i landet at ride,

Saa drømme-tanker af hovedet slaav109,

Og lyde paa fugle-sang blide.

21. Der nu Axel Tordsøn

kom hen i rosens-lunde,

Der møder hannem en pillegrim skiøn,

Udi de samme stunde.

22. Vel mødt, god dag du pillegrim from,

Hvorhen staae din begiere,

Fra mine lande monne du kom,

Din' klæder kand mig det lære.

23. Norge det er mitt fæderneland,

Jeg er udaf Gildskev110 stamme

Til Rom haver jeg mig svoren forsand,

Om jeg kand Paven der ramme.

24. Est du kommen af gildske æt:

Og da est du min frende.

Har stolten Valdborrig mig forgiæt,

Sig mig om du hende kiende.

25. Valdborrig er en jomfru saa skiøn,

Jeg hende saa vel monne kiende,

Der er saa mangen ridder søn,

Som sætter sin love til hende.

26. Jeg kiender saavel den jomfru der,

Hun slider sabel og maar,

Blant alle jomfruer hun prisen bær,

Som tiener i Dronningens gaard.

27. Opvoxen er Valdborrig Immers daatter,

Som lilien seyerst paa qviste,

Blant alle jomfruer i landet er,

En skiønnere ingen viste.

28. Fru Julli hviler under marmorsteen,

Allt hos sin ædle herre,

Dronning Malfred tog skiøn Valdborrig hen,

Hun hende mon elske og ære.

29. Guld bær hun om sin hvide haand,

I perler fletter sit haar,

Hr. Axels brud, af alle mand

Hun kaldes, i hvor hun gaar.

30. De kalder hende Axels Festemøe skiøn,

Og giør det af got gammen,

De agte hende Haagen Kongens Søn,

Jeg meener de kommer tilsammen,

31. Det var herr Axel Tordsøn,

Han svøbte sig udi skind,

Saa ganger han udi salen hen,

For Rommerske Keyser ind.

32. Hil sidder I Keyser Henrik saa from,

I ere en Herre saa blide,

Orlov monne jeg eder bede om,

Til fæderneland at ride.

33. Mig er fader og moder fra død,

Mit gods staar nu udi vove,

Mig tvinger dog meest min fæstemøe sød,

En anden vil hende troelove.

34. Orlov det skal du gierne faa,

Selv vil jeg dig det give,

Om du tilbage komme maa,

Din Plads skal aaben blive.

35. Herr Axel rider af Keyserens gaard,

Ham fulde saa herlig en skare,

Og alle de udi gaarden var,

De bad ham alle vel fare.

36. Paa reisen var han saa frisk og snart,

Ham følgede tredive svenne,

Der han kom til sin moders gaard,

Da reed den Herre alleene.

37. Der nu Herr Axel Torden

Kom frem til borgeled,

Ud stod fru Helfred hans søster ven,

Og hvilte hun sig der ved.

38. Her stander du Helfred søster fin,

Nu venter du ikke min komme,

Hvor lever Valdborrig fæstemøe min,

En rose for alle de blomme?

39. Skiøn Valdborrig lider meget vel,

Den skiønneste jomfru for alle,

Hun tiener og vores Dronning selv,

For alle hun hende udvalde.

40. Du raade mig Helfred søster fin,

Du give mig raad de gode,

Hvor jeg kand tale med fæstemøe min,

At ingen mand det forstode.

41. Svøb du dig udi silke skiøn,

Og klæd du dig udi piæld,

Sig at du est mit bud udi løn,

At tale med jomfruen selv.

42. Det var Herr Axel Tordsøn,

Gaar over de høye lofts spange,

Der møder hannem Dronningens jomfruer skiøn,

De komme fra Aftensange.

43. Han rakte skiøn Valdborrig hviden haand,

Og talde saa mildelige,

Jeg er fru Helfreds sendebud sand,

Jeg haver eder noget at sige.

44. Hun brød op de lønnebrev stor,

Hun læste det ud med alle,

Der stode udi de Elskovens Ord,

Som nogen best kan udtale.

45. Der laa udi de guldringe fem,

Var dreven i roser og lilier,

Eder giver Axel Tordsøn dem,

Han eder saa ung haver gillet.

46. I lovede at være min fæstemøe,

Den tro skal I mig holde,

Jeg sviger eder ey paa verdens øe,

Det lover jeg eder min bolde.

47. Saa fuldtis de over den høye bro,

Som GUd gav dennem til raade,

Der gave de hinanden sin tro,

Og Eeder svore de baade.

48. De svore om sancte Dorethe i ær',

Og om den hellige Møe,

I æren vilde de leve her,

I æren vilde de døe.

49. Herr Axel rider i Kongens gaard,

Han var baade glad og fro,

Hans fæstemøe udi høye loft staar,

Hun baade legte og loe.

50. Det stod saa i maaneder fem,

Og vel udi maaneder ni,

Elleve Greve Sønner gik bort,

Og bade om hende i di.

51. Elleve vare de Riddere skiøn,

Til hende i æren mon gilde,

Den tolfte var Haagen Kongens søn,

Han bad hende aarle og silde.

52. Hør I det skiøn Valborrig fin,

Og vil I være min kiære?

Da tager jeg eder til Dronningen min,

Og kronen den skal I bære.

53. Hør I Herr Haagen Kongens søn,

Og det kand ikke saa gaa,

Jeg haver lovet Herr Axel i løn,

Det ganger jeg aldrig fra.

54. Vred blev Haagen Kongens søn,

og svøbte han sig udi Skind,

Saa gaaer han i salen saa skiøn,

For sin kiere moder ind.

55. Her sider I kiere moder min,

Hvad giver I mig for raad?

Jeg beder skiøn Valdborrig fiin,

Hun biuder mig spot og had.

56. Jeg biuder hende baade hæder og ær,

Sampt rige og land tillige,

Hun siger hun haver Herr Axel saa kier,

Hun vil hannem aldrig svige.

57. Haver hun sin tro bortjæt,

Da er hun den pligtig at holde,

Her er vel fleere af Greve-æt,

Saa biurdige og saa bolde.

58. Vel er der Greve-døttre fleer,

Saa bolde og saa rige,

Men ingen saa skiøn som Valborrig er,

Ey heller saa dyderige.

59. Med magt kand du hende ikke faae,

Thi det var skam at høre,

Med vaaben om du hende vinde maa,

Kand sig Herr Axel og røre.

60. Vred blev Haagen Kongens søn,

Og vreed saa gik han ud,

Der mødte hannem hans Skriftfader skiøn,

Han kaldes sorte Broder Knud.

61. Hvi ganger min Herre saa sørgelig frem?

Hvor hen stander hans begiere?

Er hannem paakommen nogen modgang slem?

Da siger han mig det here.

62. Modgang stor er mig kommen paa,

som tvinger mig allermeest,

Stolt Valdborrig kand jeg ikke faae,

Hr. Axel har hende fæst.

63. Haver Herr Axel skiøn Valborrig fæst,

Han skal ey føre hende hiem,

I sorte-brødre kloster her nest,

Der ligger deres herkomst igien.

64. Nær sødskende-børn de begge er,

Af frender saa høye og gode;

En Frue holdte dem til daaben med ær,

Paa høyborrig som hun boede.

65. Daabe-sødskende ere nu de,

For deresv111 klosterræt

Her hos kand vi erfare og see,

De ere i tredie slegt.

66. Min Herre lader skrive breve om land,

Capitelet skal de liude,

Herr Axel faaer ikke den lillievand,

Vi ville ham det forbiude.

67. Det var Haagen Kongens søn,

Han kalder paa svenne saa:

I beder jomfruens morbroder i løn,

I stuen for mig at indgaae.

68. De Grever de stedes for breden bord,

Med tugt og megen ære,

Vor naadige Herre os sende ord,

Han sige os sin begiere.

69. Jeg beder om eders søster-dotter,

I æren hos mig at blive,

Til Dronninge vil jeg hende sætte,

Om I mig hende vil give.

70. Svarede det hendes morbrødre tre,

De bleve baade glade og fro,

Vel er skiøn Valborrig fød;

Thi see en Konge-søn lover hende tro.

71. Det var ædle Grever da,

Svøbte de sig udi skind,

I høye loft strax monne de gaae,

For Dronning Malfred ind.

72. Først hilde de Dronning Malfred skiøn,

Med tugt og høviske sinde,

Dernæst ogsaa stolt Valdborrig køn,

Den skønneste der var inde.

73. Vel dig kiere Søster-dotter skiøn,

Vel dig mens du er i live,

Om dig beder Haagen Kongens søn,

Og hannem vil vi dig give.

74. Haver I mig trolovet hen,

Da vil jeg eder sige,

Herr Axel er min kiereste ven,

Jeg vil hannem aldrig svige.

75. Svarede hendes morbrødre tre,

De mægtige Grever saa bolde,

Det skal i sandhed aldrig skee,

At du det løfte skal beholde.

76. Det var Haagen Kongens søn,

Lod skrive de breve af ny,

Og lader hente den Erkebisp skøn,

Med Clerkerne sju gange ti.

77. Melte det mester Erland,

Han læste de kongebrev ud,

Skam faa de som dette paafand,

Ja først og sidst broder Knud.

78. Erkebispen han steddes for bord,

Og talde til Kongen med ære,

Min naadige Herre har sendt mig ord,

Hvad monne hans villie være.

79. Jeg haver mig en jomfru fæst,

Til hende skal I mig vie,

Herr Axel er hende om hiertet næst,

Hun skal hannem overgive.

80. Saa skreve de den stefning ud,

og lod den læse til tinge,

At møde for Erkebispen prud,

Begge de tu Adelinge.

81. Aarlig om den morgen blid,

der ottesang var nu ude,

Til kirken skulde Herr Axel rid',

Med fæstemøe sin den prude.

82. Den Herre han stiger til høyen hest,

Han monne saa hiertelig sukke,

Den jomfru følger i karmen nest,

Sin sorrig hun inde maa lukke.

83. Det meldte hun stolten Valdborrig,

Hun kom udi rosens lund,

Sielden sukke glad hierte af sorrig,

Men ofte leer sorrigfuld mund.

84. Den Ridder han rider paa høyen hest,

Hans tanker de løbe saa vilde,

Den jomfru hun følger i karmen nest,

Hun døller sin sorg med snilde.

85. Uden Mariæ kirkegaard,

der traadde de Herrer fra heste,

Der efter de ind i kirken gaae,

De Frender og Ridder beste.

86. De hvilde mit paa den kirkegang,

Der mødte dem Bisper og klerke,

At de vare begge i hiertet bang,

Det kunde man paa dem merke.

87. Der møtte dem Erkebispen selv,

Med sølfbunden staf udi hænde,

Med alle sine ordens brødre vel,

Som deres venskab skulde vende.

88. Frem traade strax sorte Broder Knud,

Med slegtebog udi hænde,

Han læsde den arve-tavle ud,

At Axel var Valdborrigs frende.

89. Saa læsde de op den arvetal,

Som munken gaf dennem til til raade,

Nær sødskende børn vare de udi val,

Paa møderne slegtninge baade.

90. Nær sødskende børn de rettelig var,

Af adelig blod det beste,

I fierde leed, deres slegtskab staar,

Strax skilde dem ad de Præste.

91. De vare kommen af gildske rod,

Nær sødskende børn saa fromme,

Herr Axel og skiøn Valdborrig god,

Maatte ikke tilsammen komme.

92. En frue dem begge til daaben bar,

Der de finge daabens gave,

Herr Asbiørn begge deres fader var,

Hin anden maatte de ey have.

93. Saa fulde de dennem til Alteret hen,

Fik dennem handklæde udi hænde,

De løsde det baand og vaare ey seen,

For svenden var jomfruens frende.

94. De vare frender af biurd og blod,

Af adelige gildske slegte.

Dernest ver de Gudsødskende god,

De komme ej sammen i ekte.

95. Det handklæde mellem dem skaaren blev,

Hver fik af dennem et stykke,

saa lever den aldrig i verden saa giev,

Der selv kand raade sin lykke.

96. Det haandklæde sønder skaaret er,

Hvor med I monne os adskille,

Saa lenge vi leve det aldrig skeer,

I bryder vor venskab og villie.

97. De toge guldringe af fingrene hen,

Guld armbaand af hendes haand,

Da fik den Ridder sin gave igien,

opløst var kierligheds baand.

98. Herr Axel kastet guld paa Alteret da,

Gaf det sanct Oluf til ære,

Svor alle de dage han leve maa,

Han Valborrigs ven vilde være.

99. Da vredis Haagen Kongens søn,

Alt under sin silke rød,

Men du kand hende ej glemme i løn,

Da er hun vist ikke møe.

100. Erland Erkedegn talde paa stand,

Den viseste blant de klerke,

Den agter jeg for en ufrisk mand,

Der kiender ey elskoven sterke.

101. Med vand udslukker man ilden stor,

Der til den brendende brand,

Men kierligheds brynde langt overgaar,

Der ingen mand dempe kand.

102. Solens heede den falder saa sterk,

At ingen den ledske kand,

Men elskovens baand er haardere verk,

Det aldrig slet brydis forsand.

103. Der til svarede Herr Axel saa,

Han stod i silke rød,

Den sag skal jeg mig legge fra,

Skulde jeg i morgen døe.

104. Da blev Haagen Kongens søn vred,

Traadde frem paa breeden sten,

I morgen skalt du mig svære en eed,

Og det foruden al meen.

105. Svære skal du i morgen mig,

Paa sværd og hellige læst,

Om Valdborrig hun er møe for dig,

Eller du har sovet hende næst.

106. Skal jeg Loven give saa,

Jeg kan det fuld vel giøre,

I kampen tør jeg end bestaa,

Saa længe jeg mig kand røre.

107. I løftetn63 hviil Estelin Haagens Frue,

Hun vogner af søvne saa brat,

Sanct Birgittæ raade nu for min hue,

Hvad haver jeg drømt i nat.

108. Jeg drømte om Julli hin venne,

Som hviler i sorten muld,

Hun bad mig saa meget gierne,

At være hendes dotter huld.

109. Min Herre, jeg haver de sønner siuv,

Og hver haver tredive svenne,

De binde op fverdn64 og vove deres liv,

At hielpe den jomfru saa venne.

110. Min Herre han sadler Ganger ti,

Og rider bort som en Herre,

I følger dem med, I staar hende bi,

Det maatte end blive dis bedre.

111. Siu sønner have vi nu tilsammen,

De unge Hertuger bolde,

det er voris egen glæde og gammen:

De ridderlig sig kand holde.

112. Sødskende born vi tvende var,

Fru Julli og jeg her baade,

hvorfore det os vel ilde staaer,

Om vi hendes dotter forlode.

113. Aarle om den morgen saa kiøn,

Der solen skinde over de heede,

Paa slottet ganger den Ridder saa skiøn,

At svære de dyre eede.

114. Færdig Herr Axel Tordsøn var,

Og ragte sin haand fra sig,

I kommer hid Grever af gildske gaard,

Og lover i Dag med mig.

115. Frem gaa elleve Ridder med mign65,

Var klædde i sabel og maar.

Vi Ville love med Herr Axel i dag,

Gud give i hvor det gaar.

116. Saa stride rand taare paa jomfruens kinde,

Som regnen kand falde mest,

Ah hvor skal jeg nu venner finde,

Jeg er ælendig vist.

117. Hendis morbroder Tue v112 svarede da,

Og talede saa til hende,

Ene du selver svære maa,

I raadet varst du selv ene.

118. Melte det Erkedegn Erland,

Og saa tog han oppaa,

Frenderne du mange finde kand,

Men vennerne haver du faa.

119. Frenderne du vel mange har,

Men vennerne kandst du ey finde,

Gud hielpe dig vel udaf den far,

Du maatte din sorrig forvinde.

120. At mig er fader og moder fra død,

For GUd maa jeg det klage,

Den GUd som hielper alle af Nød,

Han veed vel all min aarsage.

121. Fru Julli hviler under marmorsteen,

Herr Immer i sorten muld,

Men vare de nu i iive igien,

Da vare mine frender mig huld.

122. Der hun saa sad med jammer og vee,

Og i sin største sorrig,

Da kom Herr Haagen og lod sig see,

Fremridendes til den borrig.

123. Han traadde strax frem saa hastelig,

Sine Ord lod han saa lyde,

I loven gaar jeg i dag med dig,

Jeg monne mig selv tilbyde.

124. Fru Estelin er dig huld og god,

Hun sover mig hver nat nær,

Din moder og hun var af en rod,

Derfor kommer jeg her.

125. I træder frem mine siu sønner i tall,

Og eder i loven blande,

Herr Karl hans sønner af sønderdal,

De skal her hos nu stande.

126. Elleve Hertuge sønner ginge frem,

Var svøbt i sabel og maar,

Paa førstelig viis og klædde de dem,

Og kruset var deres haar.

127. Elleve Grever gik sammen i flok,

De vare slet uforfærde,

Krusede var deres gule lok;

Forgylte var deris sværde.

128. Med jomfruen vi nu svære vil,

Og loven med hende gjøre,

I ædeling to I træder her til,

Thi alle skal der paa høre.

129. Paa Messe-bog lagde Herr Axel sin haand,

Og sverdet holt han udi feste,

Hans rige frender stod hos forsand,

De gieveste og de beste.

130. Heftet det holdt han i sin haand,

Og odden stod mod en steen;

Saa giorde han strax sin eed paa stand.

Og det foruden al meen.

131. Vel haver jeg haft skiøn Valborrig kier,

Hun var min høyeste trøst,

Jeg hende dog aldrig var saa nær,

At jeg hende engang køst.

132. Paa Messe-bog lagde den jomfru sin haand,

Og svor hun om vor Frue,

Mine øine vare aldrig saa dristig forsand,

Jeg torde Herr Axel anskue.

133. Saa løfte de over hende himmel skiøn,

Og bare saa over hende skrud;

Saa fulde de hende paa salen i løn,

Og kaldet hende Kongens brud.

134. Ind kom Haagen Kongens søn,

Han talde et ord saa brat,

Hverken svend eller ridder skiøn,

Maa reyse her fra i nat.

135. Jeg fæster i dag stolt Valdborrig fin,

Alt til min hiertens kiere,

Hun skal nu være Dronning min,

Og kronen af røde guld bære.

136. Der bredes dug, de sættes til bord.

De skienkte baade mød og viin,

Herr Axel sad med sørgelig ord

Og talde med kiereste sin.

137. I siger mig Valdborrig Hiertens kier,

Mens vi ere ene her inde,

Hvad raad os begge nu best monne vær,

Hvorn66 længsel den kand forsvinde.

138. Faar jeg Kongen om det saa skeer,

da er det mod min minde,

Om jeg i tusinde aar levede her,

I ganger mig aldrig af sinde.

139. Jeg vil sidde i høye loft viid,

og virke det guld i hue,

Saa sørgelig vil jeg leve min tiid,

Alt som en Turtel-due.

140. Hun hviler aldrig paa grønnen green,

Hendes been ere altn67 saa møde,

hun drikker aldrig det vand saa reen,

Men rører det først med fødder.

141. Min Herre I rider saa lystelig,

At bede den vilde Raa,

Alle de tanker I faaer om mig,

I lader dem snart bortgaa.

142. Min Herre I rider saa lystelig,

Og beder den vildene Hare,

Alle de tanker I faaer om mig,

I lade dem snart bortfare.

143. Om jeg end rider i rosens lund,

Og beder de diur i skove;

Hvad skal jeg giøre om natte-stund,

Naar jeg kan ikke sove.

144. Mit fæderne gods jeg sælger forsand,

For sølv og guld det røde,

Saa vil jeg drage i fremmede land,

Og sørge mig selv til døde.

145. Min Herre I selgern68 eders Jord,

Det er saa hart at miste,

Men sender nu strax Herr Aßbjørn ord,

Hans dotter den skal I fæste.

146. Alhed hans dotter I fæste maa,

Og leve hos hende med ære,

I moders sted vil jeg eder staa,

Og sorgen saa for os bære.

147. Ingen skiøn jomfru jeg have maa,

og ingen trolover jeg mig,

Kunde jeg end Keyserens dotter faa,

Mens jeg fik ikke dig.

148. Erland Erkedegn svarede brat,

han klappede dennem med ære,

I siger hinanden i aften god nat,

Det kand nu andet ej være.

149. Erkebispen han raabte det ud,

Sin tunge kunde han vel røre,

Skam faa sorten broder Knud,

Som her i Splid monne giøre.

150. Herr Axel han bød den jomfru god nat,

Han giorde det ikke gierne,

Hans hierte det var med sorrig beladt,

Som fangen der ligger i jerne.

151. Skiøn Valborrig gaar i Høyeloft hen,

Hendes modern69 følge hende at sove,

Hendes hierte det brænde af sorrig og meen,

Som ilden i lysende lue.

152. Aarle om den morgenstund,

Der solen skinde med alle;

Begynder hun Dronningen mangelund,

Paa jomfruer sine at kalde.

153. Dronningen beder strax jomfruen sin,

At virke det guld saa røde,

Stille stod Valborrig jomfru saa fin,

Hendis hierte af sorrig blødde.

154. Hør du Valdborrig jomfru kier,

Hvi sidder du saa drud,

En hiertens glæde monne det dig vær,

At du bliver Kongens brud.

155. Langt heller vil jeg Herr Axel have,

Og leve med hannem i ære,

End jeg vilde medv113 den store gave,

Den Norske Krone bære.

156. Saa lidet det mig gavne kand,

Mine frender de sig monne glæde,

Naar jeg med mine øyens vand,

Mine kinder maa dagligen væde.

157. Det stod nu en tid saa rom,

Ja meere end maaneder to,

Herr Axel og den jomfru saa from,

De hverken legte eller lo.

158. Der kom Orlog paa det Land,

De fiender vare saa sterke,

Her Haagen Kongens Søn forsand,

Maatte til at prøve Hofværke.

159. Kongen Haagen lod binde alle sine mænd,

Ja baade de leege og lærde,

Her Axel den høyædle Svend,

Lod sig og ikke forfærde.

160. Det var Haagen Kongens søn,

Han rider i Herrefærd,

Han binder i landet hver og en,

Som bære kunde sværd.

161. Han binder ud over alt det land,

Saa mangen som sverdet kunde bære,

Her Axel den høyædle mand,

Han skulle hans høvitzmand være.

162. Hans skiold var baade hvid og blaa,

Det kiendes i marken vide,

To røde hierter der i monne staa,

For æren vilde han stride.

163. Der de komme i marken ud,

Saa de deres fiender glantze,

Der galdt da mod og manddom prud,

Og ikke med fruer at dantze.

164. Her Axel prøver saa stor Hofverk,

Sit fæderneland til fromme,

For hannem falder og Hovmænd saa sterk,

Han giør dennem sadelen tomme.

165. Han slog saa mangen velbiurdig mand,

Han traade dennem under sin heste,

Han skaaner ingen med sin haand,

Og helst de ypperste og beste.

166. Han vog de Herrer af Oppeland,

Som rider de høye heste,

Kong Ammons sønner falt for hans haand,

De Grever og Hertuger beste.

167. De pile fløy saa tykke i skar

Som bønderne de slaa høe,

Haagen Kongens søn blev saan70

Og maatte snarlig døe.

168. Der nu Haagen Kongens søn,

fra hesten monne nedfalde,

Her Axel den ædele Herre saa skiøn,

Han gav sig der ved med alle.

169. Hør Hr. Axel Tordsøn ret,

Du hevne tilfulde min død,

Saa fanger du land og rige slet,

Der til og begge vores møe.

170. Tilfulde skal jeg hevne din død,

Saa det skal spørgis til by,

Jeg skoner mig ej for noget stød,

Og aldrig skal jeg fly.

171. Hr. Axel render i Hoben ind,

Han var saa vreed i møden71,

Enhver som hannem møtte gesvind,

Den slog han ned for fode.

172. Da falt alle de sterke mænd,

Som bønderne korn monne høste,

Hr. Axel den høyædle svend,

Saa mandelig sig monne trøste.

173. Saa lenge vergede den Herre sig,

Til han miste brynien bolde,

Han stride saa frisk og mandelig,

Til kleven bleve hans skiolde.

174. Han vegreden72 sig saa mandelig der,

Og monne sig selver trøste,

indtil saa lenge hans gode sverd,

Det monne i heftet bryste.

175. Ved atten vare de dødelig saar,

Den Herre han havde i bryste,

I teltet de hannem siden bar,

Saa nødig de hannem miste.

176. Den Herre rand blodet saa stridelig,

For seyeren maatte han døe,

Det sidste ord han talde for sig,

Var om hans Fæstemøe.

177. I siger skiøn Valdborrig tusind god nat,

Vor HErre skal for hende raade,

I himmerig vi findes saa brat,

Og sankes saa gladelig baade.

178. Ind da kom den liden smaa Dreng,

Og stedis han for bord,

I talen var han snild og kreng,

Han kunde vel føye sine Ord.

179. Jomfruer aflægger nu silke rød,

Og bærer de hvide lin!

Haagen Kongens søn er nu død,

Og Axel kiære Herre min.

180. Død er Haagen Kongens søn fiin,

Han ligger paa lige-baar,

Det hevnet Herr Axel Herre min,

Thi fik han sit bane-saar.

181. Sejeren haver de vunden vist,

All Norriges land til ære,

Saa mangen bonde haver livet mist,

Og mangen ædelig Herre.

182. Saa saare græd Dronning Malfred skiøn,

Det kand hver moder vel vide,

Skiøn Valdborrig sørgede og saare i løn,

Sine hænder monne hun vride.

183. Hun talede strax til tienere sin,

Bad han skulde snarlig være,

Du henter mig mit forgyldte skrin,

Du maat det strax indbære.

184. I spender graa ganger for karmen rød,

Til kloster vil jeg mig give,

Jeg glemmer aldrig Herr Axels død,

Saa længe jeg er udi live.

185. Uden for Mariæ Kirkegaard,

Der traadde hun fra sin karm,

Saa sørgelig hun i kirken gaar,

Hun havde baade angest og harm.

186. Guldkronen tog hun med sin haand,

Hun satte den paa de steene,

Nu vil jeg aldrig have mand,

Men leve en jomfru alleene.

187. To gange var jeg festemø,

Men aldrig brud kunde blive,

Nu vil jeg udi klosteret døe,

Fra verden mig gandske give.

188. De bare frem det forgyldte skrin,

Der var udi guld det rødestev114,

Det skifte hun blant Frenderne sin,

Det ypperste og det beste.

189. Hun tog guld og det store halsbaand,

Hvor i de smykker monne henge,

Det gavv115 Fru Estelin paa stand,

Som hende havde elsket saa lenge.

190. Saa tog hun op de store guldbaand,

Der til de bradser brede,

Det gav hun Herr Haagen med mund og haand,

Som svor med hende de Eede.

191. Hun tog guld og sølv saa kiøn,

Vel hundrede guldringe,

Dem gav hun de Hertuge sønner skiøn,

Som loven med hende i ginge.

192. Hun gav til kirker og kloster vel,

Og dennem som skulde læse,

For sin og for sin kiærestes siæl,

Hun stiftede daglige messe.

193. Hun gav til enker og faderløse børn,

Og dennem som vandrer om føde,

til sancte Anna billede skiøn,

Gav hun Guldkronen den røde.

194. I træder frem Bisp ærværdige Herre,

I vier mig ind med muld,

Den kloster Orden jeg sværer her,

Jeg haaber j vorder mig huld.

195. Kommer Aage Erkebisp kier,

I vier mig ind for Gud,

Jeg kommer aldrig af klosteret her,

Før jeg bæres død der ud.

196. Der vare saa mange Grever bold,

Som bare derved stor harm,

Der de nu kaste det sorte muld,

Over skiøn Valborrigs arm.

197. Nu ganger Valdborrig i klosteret der,

Hun lider saa megen tvang,

Messen hun aldrig forsømmer her,

Ej heller Otte-sang.

198. I klosteret mange given er,

Baade møer og høviske kvinder,

Dog ingen saa skiøn som Valdborrig kiær,

hvis lige man ikke kand finde.

199. Bedre er det ej være fød,

End stedse i sorgen leve.

Med længsel daglig æde sit brød,

og aldrig lystighed prøve.

200. Gud dennem forlade som aarsag er,

At de ej sammen maa være,

Som haver hin anden af Hiertet kier,

Og elsker i tukt og ære.

*

Strofene er nummererte i boka.

Balladen om Aksel og Valborg kom inn som tillegg i Hundreviseboka i 1655 og finst elles i mange skillingstrykk, til dømes i TGM R. Berge DLXXIV og DLXXV.

Peder Syv tok inn visa som nr. 23 i del 4 av Kjempeviseboka, med eit etterord.

Oppskrift B

TSB D 87: Aksel Tordsson og skjønn Valborg

Oppskrift: 1860 av Ludvig Mathias Lindeman etter Margjit Olsdotter Trå, Sauland, Telemark.

Orig. ms.: NB Mus ms 2456/1860, nr. 69.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Paa Gulvet ganger den lille Dukke

hun legte med Perler og Plommer,

herind kom Aksel Thoreson

han agter sig ind at komme.

– Men Lykken vender sig ofte om. –

*

Strofa står til Lindemans melodioppskrift og er variant til strofe 4 i Kjempeviseboka.

Oppskrift C

TSB D 87: Aksel Tordsson og skjønn Valborg

Oppskrift: Udatert av Ole Mørk Sandvik etter Svein Knutsson Hovden/Tveiten, Bykle, Aust-Agder.

Orig. ms.: NB Mus ms 1810:1848, nr. 2, attgjeve i Astrid Nora Ressem (utg.) 2013: Norske middelalderballader. Melodier, 2: Ridderballader. Kjempe- og trollballader. Oslo: Norsk visearkiv. s. 95

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Han vog dei herrer av Uppeland,

dei øverste o dei besste.

Kong Amors søner falt for hass hand,

som red på de høie heste.

– Men lykken vender sig ofte om. –

*

Strofa står til Sandviks melodioppskrift (jf. Ressem 2013, s. 95) og er variant til strofe 166 i Kjempeviseboka.

TSB D 90 Bror kjenner att syster [Eg stod meg ut med bekk og tvo]

Innleiing

Ei jomfru står ved ein bekk og vaskar når to riddarar kjem. Den eine rir vidare, men den andre snakkar til henne. Han lovar henne eit gullband om ho vil bli kjærasten hans.

«Kva skal eg seie når fostermor mi ser gullbandet?» spør ho.

«Du kan seie du har funne det på sanden,» seier han.

«Men kva skal eg seie når ho ser at eg har bleike kinn?» spør ho. Når jomfrua i ein ballade får bleike kinn, betyr det at ho er gravid.

«Sei at du bleiknar fordi mor di er død,» seier han.

«Kva skal eg seie når ho ser at eg har eit barn?» spør ho.

«Sei du har funne barnet i skogen,» seier han.

«Det er skam å lyge slik for fostermor si,» svarar ho.

«Kva ætt er du ifrå?» spør han. «Sett deg på steinen og fortel meg om di ætt.»

«Mor og far er døde, men eg har ein bror som heiter Svein,» seier ho. Og så fortel han at han er bror hennar. Han ville berre prøvde om ho hadde æra si, og så gifter han henne bort til ein fin riddar.

I Noreg er visa berre kjend i Telemark. Sophus Bugge har skrive opp etter Gunnhild Jørundsdotter Dårelaupe i Lårdal, Rikard Berge etter Tollev Jensson Eikjamyra i Bø og Moltke Moe har skrive opp etter Kjersti Jensdotter Lillegård. Lindeman skreiv opp ein melodi etter Anne Hermodsdotter Haugen i Mo og Catharinus Elling skreiv opp tre melodiar. Den eine er truleg etter Hæge Ansteinsdotter Findreng i Vrådal. Dei to andre skal vera frå Grungedal og Flatdal.

Visa er ganske lik i alle dei nordiske landa. Den eldste oppskrifta er frå Danmark på 1500-talet. Dessutan har danskane fleire oppskrifter frå munnleg tradisjon, men ingen melodi. I Sverige har dei registrert 7 melodiar.

Utsyn 102

DgF 481

SMB 87

IFkv 59

Oppskrift A

TSB D 90: Bror kjenner att syster

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Gunhild Jørundsdotter Dårelaupe, Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 262–264.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Jeg stod mig ved en Bæk og to

– Under Lidi –

der kom dei riandes de Riddarar to.

– SåHosse langt monne her lie,

si si dei herre Hakonsv116 søner utdrie. –

2. Den ene han red sin vei forbi,

den anden stod ogv117 snakka med mig.

3. Skjøn j[omfru], skj[øn] j[omfru] troloverv118 du meg,

så godt et guldband eg gjeva sko deg.

4. Hott [Hott sko' eg fyr mí fostermor svara,]

[når hó såg meg] gullbandi svarahava

5. Du kun[ne seia] du gjætte deg ute mæ strand,

du fann dæ gullband på kvitan sand.

6. Hott sko' eg fyr mí fostermor svara,

når ho såg meg gullband bleike kinn band hava

7. Du kunne seia din faer å moer va dø,

du kunna 'kje allti vera allti så rø.

8. Hott – svara [Hott sko' eg fyr mi fostermor] svara

[når ho såg meg] líte kind hava.

9. Du [kunne seia du] gjætte [deg ute mæ] lindk36

[du fann] så líte eitt kind.

10. Dæ va' meg ei skomm så stór,

at eg sille ljuge for mí fóstermóer så gó

11. Mæ du helle dí æra så kjær,

så seg meg dí ætti, kor hó frå kómi æ?

12. Eg va' fødd fyri míggjenått

mi móer va dø fyri hanen gól.

13. [Eg va' fødd fyri] hanen gól.

[mi móer va dø fyri] upprann sól.

14. Veit du no dæ så veit du mei,

va' de inkje syskjeni fleir

15. Eg ha meg ein bróer ein

han reiste av landi, kjem alli heim

16. Han rende gullringjen ut av sin fing,

No ska du vita, æg æ bróeren din

17. [Han rende gullringjen utav sin] arm

[No ska du vita,] din bróeren æ komen te land.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta. Bugge har skrive strofe 4 og 5 etter strofe 7, med tilvising dit dei står her.

Oppskrift B

TSB D 90: Bror kjenner att syster

Oppskrift: 1878 av Moltke Moe etter Tollev Jensson Eikjamyra, Bø, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 5, 72–73.

Oppgjeven tittel: Systera å riddaren. (Tølløv Eikjamyra)

*

1. Eg sto meg utmæ ein bekk å tvo

– for den, der meg har låvå i løynd –

å der kom te meg to riddarar så fro.

– Håre vi dei Håkenssøninne utride? –

2. Den eine han rei sin veg forbi,

den andre sto att å tala mæ mig.

3. «Skjøn jomfru, skjøn jomfru, trulov du meg!

Så godt et gullband eg gjeva ska deg!»

4. «Å hot ska eg mine fostermoer svara,

når ho ser meg dæ gullband å bera?»

5. «Du kann sea, at du gjekk deg ne mæ strand

å du fandt dæ gullband på hviden sand.

6. Å set deg no på denne breie stein

å fortel meg all di ættegrein!»

7. «Å eg va fødd, før hanin gol,

å mi moer va dø, før opp rann sol.

8. Å da dom lagde mi moer i grav,

da ringde dom fer min faer i stad.

9. Å da dom lagde min faer i grav,

da ringde dom fer min broer i stad.

10. Å da dom lagde min broer i grav,

da ringde dom før mi søster i stad.

11. Foruten min yngste broer Svein,

han følgde meg te mi fostermor heim.»

12. «Nå kann eg høre på talen din,

at du æ allerkjeraste søster mi!»

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Utanfor overskrifta står det skrive med blyant: Jvfr. B. Schmidt, nr 57 (volkslieder)

Oppskrift C

TSB D 90: Bror kjenner att syster

Oppskrift: 1913 av Rikard Berge etter Kjersti Jensdotter Lillegård, Mo, Telemark.

Orig. ms.: TGM R. Berge CCXLVII, 59–60.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Jeg stod mig ved en bæk at to

– Under lide –

der kaam ti meg dei riddere fro.

– Hvor langt ville I herr Haakens sønner utride. –

2. Den ene red mig saa hastig forbi

den anen sto att aa snakka mæ mig.

3. Aa vil du daa ikkje trolaave dig mæ mig

aa seg meg no utav frenderne dine.

4. En aftenstund so æ eg fødd,

min moder dødde før hanen gol.

5. Aa daa dei lagde minn moder i grav

daa ringte dei for min fader i stad.

6. Aa daa dei lagde min fader i grav

daa ringte dei for min fadersyster grav i stad.

7. Nu kann eg høyre paa talen din,

so visst æ du allerkjæraste syster min

8. Systerv119, søster, kjemm ditt [hår]

so fin ein ridder skal du faa.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Etter oppskrifta står det: Etter Inger, mor til Kjersti, komi av Øvlandsheidi).

TSB D 91 Ynskjande møy

Innleiing

Ei jomfru belar til ein svein. Ho ønskjer berre å vere nær han og målar ut dette ønsket i fleire bilete:

Krist give dú va' i den fagraste prest,

som kúnna for altaren stande

å eg var i ei altarbleie «altarduk»

måtte innfor den altaren hange.

(Oppskrift A, strofe 2)

Sveinen finn innvendingar mot kvart eit bilete jomfrua set fram:

De vøre ikkje gott i ei altarbleie vera

å innfor den altaren hange,

her kjeme so mang ein syndar fram

kunna hava den bleia av lande.

(Oppskrift A, strofe 3)

Oppskriftene består av rekkjer med slike ønske og svar. Jomfrua ønskjer til dømes å vere eit eple i ein apal, ei and på eit fagert vatn og eit gullbeksel i munnen på ein fager fole; men sveinen avviser alt dette.

I svenske og danske oppskrifter av denne balladen kjem det fram at sveinen avviser jomfrua av di han er bror hennar. Difor må dei skiljast åt i slutten av visa. Det finst spor av dette i dei norske oppskriftene; Sigrid Kosi frå Vrådal i Telemark song ei strofe som nemner bror og søster (oppskrift B, strofe 4), og omkveda etter sveinens svar gjev god meining dersom det er snakk om blodskam:

– De vøre stór úró,

sammen kommer to,

som inkje tilsammen måtte vera. –

(Jf. oppskrift A, strofe 3)

I Noreg er denne balladen berre skriven opp i Telemark. Sophus Bugge gjorde også oppskrifter etter Anne Lillegård og Åste Espeli, begge frå Eidsborg, og Moltke Moe skreiv opp nokre strofer etter Liv Bratterud frå Bø. Det kan nemnast at ei nokså lik rekkje av ønske og svar er teken inn i ei oppskrift av «Klagande møy» (TSB D 376). Også der er rammeforteljinga (som er bevart i svenske og danske oppskrifter) borte, og difor kjem «Klagande møy» til å likne mykje på «Ynskjande møy». Den amerikanske folkloristen W. Edson Richmond behandla oppskrifter av dei to balladane som variantar av éin ballade (Richmond 1957), men dei har forskjellig omkvede, og parallellstrofene er nokså forskjellige i rim og innhald.

(DgF VII: 410)

Utsyn 169

DgF 437

SMB 87

Oppskrift A

TSB D 91: Ynskjande møy

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Anne Ånundsdotter Lillegård, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 369–371 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Jeg stod mig op en morgenstund,

jeg hørte en nattergal sjunge,

der stod en jomfru beila til en svend

så liflig kunde røre sin tunge

– De vøre så stor gammen,

når to kommer sammen,

som gjønne tilsammen vi' vera. –

2. Krist give dú eg dú va' i den fagraste prest,

som kúnna for altaren stande

og eg dú var i ei altarbleie

måtte innfor den altaren hange.

3. De vøre ikkje gott i ei altarbleie vera

å innfor den altaren hange,

her kjeme so mang ein syndar fram

kunna havav120 den bleia av lande.

– De vøre stór úró,

sammen kommer to,

som inkje tilsammen måtte vera. –

4. Krist [give] du [va'] den fagraste fole,

som kunna då gange uti lunde,

o eg va i eitt beisl av gull,

måtte hange i folamunni.

5. De vore ikkje [gott i eitt beisl av gull vera]

å [hange i folamunni.]

her kjeme [so mang ein] synd[ar fram]

k[unne hava det beisl] av låndo

6. Krist [give] dú va' ein apall så vén,

som kunna då stande i reini

[o eg va] i eitt epli så fint

måtte hange på apallens greinir

7. [De vore ikkje gitt i] eitt epli vera

[å hange på apallens] greinir

[her kjeme so mang ein syndar fram]

som ville de eple fanger

8. Krist [give du va'] i de fagraste vann,

som kunna då fljóte på sandi,

å eg va' i ei líti aand

måtte flattre der landsifrå landi

9. De vøre [ikkje gott i] ei líti ånd aand,

å neri den kjønni å svíve,

[her kjeme so mang ein syndar fram]

kunna taka den åndi ‹me› líve

*

Strofene er unummererte i manuskriptet. Over første line står: (Jeg klædde mig på) (Lom. II. 6. jfr. DgF. 48)

Oppskrift B

TSB D 91: Ynskjande møy

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Sigrid Jørundsdotter Kosi, Vrådal, Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 265–6 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Krist give at eg jeg va' en liten Fóle

å gang i grøne lunde

å give dún73 va' Krist give jeg va' et begsel av gull

må‹…› hanga uti folamunde

– Dæ va' stór gama,

dei tvo kom tilsama,

som så gjønne tilsammen vil blive –

2. Dæ va' kje gott vera et begsel av gull,

å hange i folamunde,

der kjeme så mange syndarar fram

å skóar den hesten té tonnó,

3. Krist give eg va' ei lite kjenn

å liggje herúti lío

å du va' ei liti gullånd

måtte symje uti kjønni

4. Hosse kann grase på jóri gró,

når systeren sin broder vreden udsender

De var stor uró, dei ‹…› kom ihóp

både til angest å sorgjir.

5. Krist [give eg va'] ein lauk

[å] ‹stende› [heruti] lío

[å du va' eit lite] grasstrå

[å] ‹måtte› mæ laukesie.

6. Dei kjeme så kallen74 dei vintrane på

laukjen fell i lío

Der kjeme så mange dei skyttarar fram

dei skýte den åndi utí

*

Strofene er ikkje nummererte i manuskriptet.

Under oppskrifta står det: Hun ønsker at hun måtte dø.

Etter Sigrid Jørundsdotter Kosi er det også skrive opp ei strofe tidlegare i same handskriftet, men med det andre av dei to omkveda som høyrer til denne typen.

Oppskrift C

TSB D 91: Ynskjande møy

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Åste Rikardsdotter Espeli, Lårdal, Eidsborg, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge VIIIa, 129ff (reinskrift)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Gud gjøven75 dú vøre ein altarí,

den venaste i kyrkja mon stande

å eg måtte vera eí altarblæieblus

å uppå den altaren hange.

– Dè va' stor uró

dei to kom ihopes

i stòr angest å sorgjer. –

2. De va' inkje gott vera altarbleieblus

å uppå den altaren henge

der kjæme so mangen Syndar fram

å vi' for den altaren stande.

3. Gud gjøve [dú vøre] ein apàlé

å sto nere undeude reiné

å eg måtte vera eit eple av Gull

å hænge på apalens greinir.

4. De [va' inkje gott vera et eple av] Gull,

[å hænge på apalens] greínir,

der [kjæme so mangen] Synd[ar] fram,

å slær de eapli av Greiner.

5. Gud [gjøve du vøre] eín fole

den vénaste som mónne gange,

å eg [måtte vera] eitt beisl' av Gull

å hænge uti folans mund.

6. De va' [inkje gott vera eitt beisl' av] gull,

[å hænge uti folans] munni

der [kjæme so mangen] synd[ar fram]

å skoer den folen ti tånno

7. [Gud gjøve dú vøre] ein liten lauk,

å stó her nórnauudi líe

å eg [måtte vera] eitt liti grasstrå

å stande mæ laukesíe.

8. De [va' inkje gott vera eitt liti gras]strå

å [stande mæ lauke]síe.

Der kjeme so kall en vetter på

at laukjen falmar í líe.

9. Gud [gjøve] dú [vøre] ei liti kjønn

å låg her nór unde líe

å eg måtte vera ei líti ånd

å uti den kjønne Skrie.

10. De [va' inkje gott vera ei líti] ånd

[å uti den kjønne] skría,

der [kjeme so] mang[en] Skyttari fram

å teke den ånde av líve.

*

Reinskrift med ukjend handskrift.

Kladd: NFS S. Bugge i, 48–51

TSB D 115 Jomfrua spelar harpe

Innleiing

Mora spør kvifor dottera er så sorgfull. Liti Kjersti svarar først at det er fordi ho har så mykje å sy, men til slutt vedgår ho at den unge kongen har forført henne. Mora spør då kva ho har fått for æra si, og dottera fortel at ho har fått ein silkeserk, eit par sko og ei harpe av gull. Straks ho slår på harpa, høyrer kongen det, og han sender sveinane sine for å hente Liti Kjersti. Han vil at ho skal setje seg ned attmed han, men ho ber han berre om å seie kva han vil, og så la henne gå. Kongen set henne på fanget og gjer henne til dronning.

Denne balladen har sikkert vore populær. For mang ei forførd jente var det nok ein ønskedraum at forføraren ville gifte seg med henne. Motivet er brukt i mange balladar og skillingsviser.

Olea Crøger skreiv opp ein variant av denne balladen ein gong på 1840-talet. Songaren er ukjend, men er frå Telemark. Sophus Bugge skreiv opp ein variant etter Gunnhild Sundsli frå Moland i Fyresdal i 1864. I tillegg skreiv L.M. Lindeman opp ein melodi og ei strofe etter Øli Eivindsdotter Vauskaret frå Flatdal i Seljord i 1851. Sjølv meinte Lindeman at strofa høyrde til «Liti Kjersti og bergekongen», men både tekst og omkvede stemmer med «Jomfrua spelar harpe». Alle dei norske variantane har opphav i Kjempeviseboka (fjerde part, nr. 29).

Når vi har så få oppskrifter av denne visa, kan det kome av at folkeminnesamlarane ikkje var så interesserte i tekstar som skreiv seg frå Kjempeviseboka. Populariteten til desse visene ser vi likevel i handskrivne visebøker og i samlingane til melodisamlarane.

Sjølv om Kjempeviseboka er kjelde for dei norske variantane, er språket i dei stort sett norsk, det vil seie telemål. Teksten i Kjempeviseboka er ikkje berre språkleg tilpassa, men vendingar og tydingsinnhald har også blitt omsette til eit balladespråk som låg betre i munnen hjå songarane i Telemark. I Crøger-varianten er det til dømes ikkje slik at jenta kjem inn og «stedes for bord», som i Kjempeviseboka, men ho «ind igjenem Dynni steig». Når kongen tek jenta «i sin favn» og gjev henne gullkrone og dronningnamn i Kjempeviseboka, så tek han henne «upp i sitt fang» i varianten etter Gunhild Sundsli, som også legg til ei strofe der han «sette æ på sitt kné» og «gav æ gullkrona å festarfé».

Elles varierer språkforma sterkt i balladeoppskrifter med Kjempeviseboka som kjelde, frå mest rein dansk til den norsken vi finn i variantane til «Jomfrua spelar harpe». Stor språkleg avstand mellom kjelde og oppskrift kan kanskje tyde på at visa har vore overlevert munnleg i fleire ledd etter at den første songaren lærte henne frå Kjempeviseboka.

Visa finst også i Danmark, Sverige og Finland.

DgF 265

SMB 92

FSF 50

Oppskrift A

TSB D 115: Jomfrua spelar harpe

Oppskrift: Udatert av Olea Crøger etter ukjend songar, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. B. Landstad 3, 90–91

Oppgjeven tittel: Liti Kjersti

*

1. Moderen tala te Datteren sin,

– hvo bryder Løven af de Trær –

Qvi bærer du saa bleike Kjin

– hun træder saa Duggen af Jorden. –

2. Aa de æ nå inkje Under om æg æ skyg

fæ æg har saa mykji aa skjære aa sye

3. Væl æ her fleire Jomfruar i By

saam bære kan skjæra aa bære kan sy

4. Dæ kje moni aa dylje længer fæ Dæg

fæ onge Kongje hæv laakka mæg

5. Aa hæve naa onge Kongje laakka Dæg,

Haat gav han da for Æren Din

6. Aa han gav mæg ein Silkjesærk,

æg sleit den mæ saa megen Værk

7. Han gav mæg ei Harpe af Gul,

æg skulle bruke naar æg va sorrigful.

8. Ho slog paa den fyste Streng

de hørde onge Kogje i sin Seng.

9. Aa onge Kongje hytta paa Drengjeni smaa,

de seer liti K[jersti] ind te mæg gaa

10. Liti ho ind igjenem Dynni steig

aa onge Kongje saa vaalæg imot henar reis

11. Onge Kongje litta paa Stolen blaa

Du sit liti Kjersti aa qviler derpaa

12. Æg æ kje trøt æg kan vel staa

du sei mit Ærin aa læt mæg saa gaa

13. Aa han tok hennar uti sit Fang

gav henar Guldkronen aa Draaning Navn

14. Naa heve liti K[jersti] forvonne si Harm,

naa søv ho kvaar Naat i Koningjens Arm

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Oppskrift B

TSB D 115: Jomfrua spelar harpe

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 117–120 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Lill Kjersti å hendes móder

– Hvem bryder løven útav linden so grøn –

dei sýdde ei silkjelúe

– Selv træder hun duggen útav jórden –

2. Moderen sømmer så fín en søm,

men datteren rinder så stridig en strøm.

3. Hør det liden Kjersti kjær datteren min

kví renne altstøtt tårinne på kinnæ div121

4. Derfor renner tårinn på kinnæ mí

eg heve for mykje te skjere å sý.

5. Her æ no væl fleire jomfrúvur i bý

som bæri kan skjere å bæri kan sý.

6. De æ'kji món í mi moder lenger dylje for deg

den unge kóngen hev lokka meg.

7. Hev den unge kóngen lokka deg

kót gav han deg for æra dí

8. Han gav meg ein silkjeserk,

den hev eg sliti mæ mykjen verk.

9. [Han gav meg] eit nýt par skó,

de [hev eg sliti mæ] mykji uró.

10. [Han gav meg ei] harpe útav gull,

den sille meg trøste, når eg var sorgefull.

11. Hó sló på den fyste streng

de høyrde unge kóngen útí sí seng.

12. [Hó sló på den] anden [streng]

den unge kóngen han tøvras' inkje leng.

13. Den ónge kóngen han steddest for bór

kot vi du liden Kjersti mæ dú sender meg bo.

14. Han tok æ liden Kjersti upp í sitt fang

han gav æ gullkrona å droningens navn

15. Han [tok æ liden Kjersti] sette æ på sitt kné

[han gav æ gullkrona å] festarfé

16. No hev liden K[jersti] óver vundet sin kvie

no søve hó hver nått mæ kungens síe

17. No [hev liden Kjersti óver vundet] sin harm

[no søve hó hver nått] på [kungens] arm

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

TSB D 118 Signelill og Adelkinn

Innleiing

Dronninga ber Signelill ta seg i vare for kongssonen Adelkinn, men åtvaringa kjem for seint. Signelill ventar alt barn med Adelkinn. Ho føder eit vakkert og velskapt barn og sender terna si med bod til barnefaren. Den falske terna prøver å sverte Signelill ved å tale nedsetjande om barnet:

Hon [Signelill] hev född ein son, han er inki kvít,

svarte smátrolli sá er en lík

(Landstad [1853] 1968: 610).

Adelkinn bryr seg ikkje om det, men sender gull og gode gåver attende og ber terna føre fram varme helsingar. Dessutan sender han ei kanne vin med terna, slik at Signelill kan sløkkje tørsten. Men terna drikk vinen sjølv og fyller vatn i kanna. Til Signelill seier ho at Adelkinn hånar og forkastar henne. Men om kvelden kjem Adelkinn på besøk slik han har sagt, og då kjem alt for ein dag. Den vonde terna får ei grufull straff, ho blir graven levande ned i jord.

Det finst i underkant av ti variantar av denne balladen. Dei fleste er frå Telemark, ein frå Vest-Agder. Sophus Bugge skreiv opp «Signelill og Adelkinn» etter tre av dei beste Telemarks-songarane, deriblant Gunhild Kjetilsdotter Sundsli (1781–1869) frå Fyresdal. Nest etter den ti år yngre Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr (1791–1866) var det Gunhild som kunne flest balladar i Telemark på 1800-talet. Heile 61 balladar skreiv Bugge opp etter henne sommaren 1864, spesielt mange riddarviser (Jonsson & Solberg 2011: 569–573).

Landstad trykte balladen i Norske Folkeviser, med tittelen «Den falske terna». Hos Landstad heiter den kvinnelege hovudpersonen Liti Kersti, og som det går fram av den siterte strofa ovanfor, er det ein son ho føder. I alle dei andre variantane er det ei dotter, utan at dette synest å spele noka rolle. Men i dei danske og islandske variantane er situasjonen den at Signelill føder ein son – og at den falske terna seier til Adelkinn at det er ei dotter som har kome til verda (Vésteinn 1982: 286–287). Motivet er sjølvsagt å sverte Signelill, ein son skal vere meir verd enn ei dotter.

Av dei danske viseformene, som truleg er dei opphavlege, går det tydelegare fram enn i dei norske at dronninga er Signelills fostermor. Signelills eigne foreldre er døde. I den danske A-varianten i Sofia Sandbergs handskrift kjem også terna sitt sannsynlege motiv for å bakvaske Signelill fram. Terna var til stades då dronninga bestemte seg for å fostre opp Signelill, og vi kan tenkje oss at ho er blitt avundsjuk på Signelill, som veks opp til å bli den vakraste av alle kvinner:

Hun [dronninga] fosteritt hinder y vinter ny [ni],

hun bleff thenn aller-skønnist iomfru, nogen wille see

(DgF V: 139).

Eit par av dei norske variantane byrjar som ei eg-forteljing. Signelill fører ordet og gjer greie for kva som tidlegare har skjedd med henne. Slike forteljegrep er ikkje vanlege i balladediktinga, men kan fungere fint – som her i varianten etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, der Signelills forteljing i eg-form fyller dei tre første strofene:

Eg va' meg so líti eitt bån

faer å mór dei døydde ífrå.

Ingjen ville meg klæ hell føe,

alle ykste [sic] eg va dø'e.

Barre droningje góe

hó va' meg for ei móder.

Utsyn 106

DgF 266

IFkv 47

SMB 93

Oppskrift A

TSB D 118: Signelill og Adelkinn

Oppskrift: Udatert av Magnus Brostrup Landstad etter ukjend songar, Telemark.

Orig. ms.: NFS M.B. Landstad 5, 13–14.

Oppgjeven tittel: Adelkinn.

*

1. Liten Kersti talad til Terna si

– mæd valli –

Vil du reide upv122 sengi i lofti mi

– den sorgi gløymer eg alli –

2. Hon redd breide up den skarlaki blá

Christ eit plomekind føddt hon derpå

3. Chr[ist] give eg had meg ein fultrugin ven

og bera ðen boðin til Adelkin henn

4. Til sá talad den Terna hennes

eg skal bera den boðin sá gjerne

5. Hennes terna hon in gjønn[om] dynni steig

A[delkin] up imot hennar reis.

6. Høyrer du Terna eg spyrgje deg má

hossi live liti K[ersti] no?

7. Hon hev fød ein son han er ki kvít

Alle smaatrolli er en lik

8. Svarte kan en vara

meire gull skal en bera

9. Han hað i ei potte vín

bad hon vilde slekkje tosten sin

10. han la vet i eit liti gull

ded gev eg sonen min til dýdefull

11. Du seg' hon tar ki anten syrgje hel kvide

ikvel skal eg til hennar riðe

12. Du seg hon kastar bort putune smá

hon má vel liggje pá bolstri blá

13. Du seg hon kastar burt talg og ljus

hon ma vel brenne gullvox til ljus

14. Tvi vore den Terna, Gud gev a vel skam

hon drak up øli og had i vann

15. Tvi vori den T[erna] hon fær vel mein

hon tok bort gull og la i ein stein.

16. «Han had i eit potte van me

sa du sill drikke med spot og skam

17. Han la ned i ein liten stein

det gav en sonen sin til skamde mein

18. Han sa' du sille báð syrgje og kvide

alli vilde en sova inmed di side

19. [Han sa' du sille] kaste bort putun smá

du maatte vel ligje pa bere strá.

20. [Han sa' du sille] kaste burt talg og ljus

du maatte vel liggje i mørke hus

21. Adelk[in] salad sin gangare grá

no vil eg meg til liten K[erstis] garð

22. Adelk[in] in gjennom dynni steig

liti K[ersti] seg sjuk til veggin vreið

23. Han klappad liti K[ersti] under bleke kinn

kvi er du sá stúr allerkærasten min?

24. Du hað i ei potte vann

sa eg sille drikke med spot og skam

n76

25. Eg had i ei potte vin

bad du vilde [slekkje tosten din]!

26. [Du hað i ein liten] stein

[det gav du sonen din til] skammemein

27. [Eg hað i eit liti gull]

[ded gav eg sonen min til dýdefull]

28. [Du sa' eg sille kaste burt] talg og ljus

[eg maatte vel liggje i] mørke hus

29. [Eg sa' du sille kaste burt talg og ljus]

[du maatte vel brenne gullvox til ljus]

30. [Du sa' eg sille báð] sørgje og kvide

[alli vilde du sova inmed mi] side

31. [Eg sa' du sille ki anten sørgje hel kvide]

[ikvel sille eg til deg riðe]

32. [Du sa' eg sille kaste bort] putune smá

[eg maatte vel ligje pa] bere strá.

33. [Eg sa' du sille kaste bort putune smá]

[du maatte vel liggje pá bolstri blá]

34. Dei gjorde den terna sá stort in77 mot

dei grov 'a livands unde jord

35. [Dei gjorde den terna sá stort et] mein

[dei grov 'a livands] under ein stein

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Denne oppskrifta ligg til grunn for teksten i Landstad 1853 (nr. 80, s. 610–612). I oppskrifta er bodskapane frå terna frå strofe 24 og utetter lista opp saman i éin bolk. Det første av Adelkinns svar står under denne lista, avslutta med «etc». I utgåva står berre den første bodskapen og det første svaret, med slik merknad: Her fortsættes nu Forklaringen overeensstemmende med det Foregaaende, idet hun gjengiver Ternens Budskab, og han sin Hilsen Stykke for Stykke. Jeg tror at burde skaane Læseren for denne Vidløftighed. Denne vidløftigheita har vi skrive fullt ut her.

Oppskrift B

TSB D 118: Signelill og Adelkinn

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Targjei Targjeisson Kosi, Vrådal i Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 108–111.

Ingen oppgjeven tittel.

*

(En Ridder skulde have en Jomfru, havde besovet hende, var borte) «Den súti gl

1. Høyrer du dæ du kjær datter min

– Mæ valli –

du agtar deg væl for Adelking.

– Den súti gløymer eg alli. –

2. Gud nåde dmeg moder snille

du vara meg alt for silde.

(Hun faldt i Barsel. Han var borte, slap ikke)

3. Så gjekk der ei bo for hendes moder inn,

di bere ei bo te Adelking,

4. Ti svara dei ei terne

eg bere den bo'i så gjerne.n78

5. Du hev fengji ei dótter, æ svart å inkje kvít,

alle småtrolli æ' hó lík.

6. Ti svartare hó mon vere,

ti meire rødegull, ska' ho bere.

7. Du be ho kastar halmestrå,

at hó ska' sove på bylstri blå.

8. Her sender eg hó ei kanne mæ vín,

at hó ska' sløkkje tørsten sin.

9. Der nee legg eitt stykkje mæ gull,

somå min datter ska' bli dydefull.

10. Ho tar ikkje syrgje hell kvíe,

eg ska' sjave te hó ríe.

11. Skam få den terna, hó gjóre stór skamm,

hó drakk upp vínen å sló í atte vann.

12. Hó gjóre ennda større mein,

hó tók burt gulli å la' í ein stein.

13. k37Her sendte han deg ei kanne mæ vann,

den sille du drikke ti spott å skam.

14. Der uppi la' han ein liten stein,

din datter sill' have ti spott å mein.

15. Du sille kaste bylstri blå,

du ska' leggje på bare bosstrå.

16. Du måtte båti sukke å kvíe

han vil alli ti deg rie.

Han kom. Terna blev nedgravet, brændt

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Oppskrift C

TSB D 118: Signelill og Adelkinn

Oppskrift: 1912 av Rikard Berge etter Hæge Ansteinsdotter Kilan/Findreng, Vrådal, Kviteseid.

Orig. ms.: TGM R. Berge CCXXXIV, 86–89.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Eg va' meg sò liti eit baan

– onde lie mæ valle –

Far aa mor døe meg ifraa.

– den den sòrgji gløymer eg allì. –

2. Ingjen ville meg føe

alle øngste meg tì døe

3. Ìngjen ville meg fostre,

bare draanningji den goe.

4. Ho fostra meg i aatte aar

tì eg konn væl ivi gòlve gaa.

5. Ho [fostra meg] i aari ni

tì eg konne de gulle sy.

6. Høyr du liti Kjærsti, kjære fosterdotter mi,

du passar deg fòr Adelkjin sonen min.

7. Tì svara Signeliti mæ snille,

Du varar meg fòr silde.

8. S[igneliti] akslar 'o kaapa blaa,

der føer ho ei liti gjente paa

9. Aa hòre skò eg faa ein fulltrugjen ven,

som kann bera bòi tì A[delkjin] frem.

10. Tì svara henar terne,

eg skò bera bòi sò gjerne.

11. Her site du A[delkjin] fyri ditt bor

Signeliti heve føtt seg ei dotter sò sort.

12. Tì sortare ho monne vera

tì mei rødegull skò 'o bera.

13. Eg skjikkar henar ei kanne mæ vin,

i mòrgo vi' eg hjem til hende rie.

14. Du sei 'o skò kaste bort kjørkje'jos,

ho skò no brenne dei høi' voksljos

15. Du [sei 'o skò kaste bort] putune smaa,

[ho skò] sòva paa bòlsteri blaa.

16. Som 'o kaam seg lite bete fram,

drakk 'o oto vinen aa slo i atte vann.

17. Han skjikka naa deg ei kanne mæ vann

han ba du ville drikk' 'o mæ mykje harm.

18. Han sa du sill' kaste bort kjørkje'jos

du maatte vel sòva i mørke hus.

19. Ha[n sa du sill' kaste bort] putune smaa,

du [maatte vel sòva] paa barre straa.

20. A[delkjin] inn igjènom dynni steig

aa S[igneliti] snudde i sengji sò vrei.

21. Sò klappa 'n hena paa hvide kjinn

Kvi æ du sò vrei allerkjærasten min.

22. Du skjikkar naa meg ei kanne mæ vann

aa ba eg ville drikk' 'o mæ mykje harm.

23. Aa du sa eg sille kaste bort kjørkje'jos

eg maatte vel sòva i mørke hus.

24. Du sa [eg sille kaste bort] putune smaa

eg maatte vel [sòva paa barre] straa.

25. Eg skjikka deg ei kanne mæ vin,

i mòren vil jeg hjem til deg ride.

26. Eg sa du sill' kaste bort kjørkje'jos

aa du sille brenne dei høi voks'jos.

27. Eg [sa du sill' kaste bort] putune smaa

du maatte vel [sòva paa] bòlster blaa.

28. Men hòr æ naa di terne

som bar bòi sò gjerne?

29. Mi tærne ho sitter i bure

ho slær seg klærer tì skruve.

30. Di gjore den tærna sò mykje imot,

di grov hena livandes onde jor.

31. [Di gjore den tærna sò] mykje ett mein,

di grov 'o livandes onder stein.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Under oppskrifta står det: (Tone)

TSB D 124 Møya og den djerve friaren

Innleiing

Det er dans ute ved elva, og liti Kjersti dansar fremst i ringen. Alle riddarane vil ha henne, men ingen vågar å tale til henne, bortsett frå ein unggut. Han seier at han gjerne vil liggje med liti Kjersti, «under dei silkelakjen»:

Va' eg unde laken mæ deg

så sill' ikkje du kome møy ifrå meg.

Ho svarar at om han prøver seg, vil han ikkje kome levande frå det. Då gjev han henne ein gullring og andre kostelege festargåver, og ho seier ja til å bli festarmøya hans.

«Møya og den djerve friaren» finst berre på norsk, i tre variantar. Formelen «ute med å» er rett nok ein typisk dansk balladeformel, og dei første par strofene er truleg lånte frå dansk eller svensk (Utsyn: 78). I 1857 gjorde Sophus Bugge ei oppskrift etter Elen Jensdotter Rolleivstad (1793–1876) frå Skafså. Elen Jensdotter kunne heile 27 balladar. I 1913 skreiv Rikard Berge opp den same balladen etter Jorunn Bendiksdotter Storelid (f. 1833), dotter til Elen. Vidare skreiv Sophus Bugge i 1859 opp «Møya og den djerve friaren» etter Aslaug Pålsdotter Midbø (1792–1873) (Jonsson & Solberg 2011: 544–547, 598–599). Dei tre variantane er svært like.

Både i balladar og anna folkedikting er det ofte slik at den yngste og tilsynelatande nederlagsdømte går av med sigeren. Ein skulle tru at kjemper og riddarar ville ha best sjanse til å vinne liti Kjerstis kjærleik, men det blir likevel den unge guten – ein parallell til Askeladden – som kjem under laken med henne. Han kan by henne ein festarring av gull, men meir avgjerande er det at han har eit hjarta av stål.

Balladen er såpass rett på sak i framstillinga av tilhøvet mellom liti Kjersti og den unge guten at ein kjem til å tenkje på nokre av skjemteballadane, jf. elles omkvedet etter Elen Jensdotter: «Han tóre væl skjemte um ei jomfrú» – variert hos dei to andre songarane. «Møya og den djerve friaren» er eit illustrerande døme på koplinga mellom dans og erotikk i balladediktinga.

Utsyn 166

Oppskrift A

TSB D 124: Møya og den djerve friaren

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Elen Jensdotter Rolleivstad, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 129–131 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Der stende ein dans (derut) ne mæ å,

der dansar dei kjempunn i brynja blå

– Han tóre væl skjemte um ei jomfrú. –

2. Der dansar vist fíre, um ikkje fem,

lill Kjersti trør dansen for alle dem.

3. Der d[ansar vist] åtte, um ikkje ní

[lill Kjersti trør dansen for alle] dí.

4. Alle ville den jomfrú hava,

men ingjen tóre ti hennar tala.

5. Ein líten gúte på golvi går,

han heve eitt hjarta, d' æ' hart som stål.

6. Krist give vi var to nákjen

alt únder dei silkjelakjen

7. Va'v123 eg unde laken mæ deg

måskje du sill noko gjera meg

8. [Va' eg unde laken mæ deg]

så sill' ikkje du kome møy ifrå meg.

9. Sill' ikkje eg [kome møy ifrå] degmeg

så sill' ikkje dú koma livans frå meg.

10. Kjære min jomfrúv124 du snakkar ikkev125 så,

léttare kann eg dí æra få

11. Så gav han hennar ein rødegullv126ring

slík hev alli komi på jomfrús fing

12. [Så gav han hennar] eitt [rødegull]band

Slikt [hev alli komi] i [jomfrús] fang.

13. [Så gav han hennar] eitt nytt par skó,

så gav hó 'en atte bå ære å tro.

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge IV, 262–263

Oppskrift B

TSB D 124: Møya og den djerve friaren

Oppskrift: 1859 av Sophus Bugge etter Aslaug Pålsdotter Midbø, Moland, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge h, 239–240 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Der stend ein dans der nev127 mæ å,

der dansar kjempunne i brynja blå.

– Dei tóre væl skjemte um ei jomfrú –

2. Der dansar fire um ikkje fem,

liti Kjersti trør dansen for alle dem

3. [Der dansar fire um ikkje fem,]

ingjen so ville ho hava av dem

4. [Der dansar] åtte [um ikkje]ní

[ingjen so ville ho hava av] dí.

5. En líten gút på golvé går

han hev eit hjarta so hartv128 som stål.

6. Alle ville den jomfrúve hava

men ingjen tóre ti hennar tala

7. Krist give me va' to nakenv129

unde de silkelaken.

8. Ja um eg låg unde laken mæ deg,

mon trú du sille noko gjera meg

9. Vav130 du unde mæ laken me meg,

so sille 'kje dú koma møy frå meg.

10. Sille 'kje eg koma møy frå deg,

so sille 'kje dú koma livands frå meg.

11. Skjøn jomfrú, Skj[øn] j[omfrú] snakk inkje so,

lettare kann eg din vilje få

12. So gavv131 han v132hennar en rødegullring,

Slikt hev alli komi på jomfrúvas fing.

13. [So] gav [han hennar] eit rødegullband

[Slikt hev alli komi på jomfrúvas] fang.

14. [So gav han hennar] et nýt par skó,

so gav ho en atte bå ære å tro.

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Oppskrift C

TSB D 124: Møya og den djerve friaren

Oppskrift: 1913 av Rikard Berge etter Jorunn Bendiksdotter Storelid, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: TGM R. Berge CCXLIX, 35–37

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Der stend ein dans ut-mæ aa,

der dansa dei kjempur i brønja blaa.

– Han tore vel skjemt' om ei jaamfru. –

2. Der dansa fire, om ikkji fem,

Liti Kjærsti trør dansen fòr alle dem.

3. Der dansa visst aatte om ikkje ni,

L[iti] K[jærsti] trør dansen fòr alle di.

4. Adde ville den jaamfruva have,

men ingjen tore ti henne tale.

5. Ein liten gut'e paa tili gaar,

han hev'e hjarta d'æ hardt som staal.

6. Krist gjev me va' tvo nakjen

alt onde de laken.

7. Va' eg onde laken mæ deg,

maaskje du sill noko gjere meg.

8. Va' eg onde laken mæ deg,

du sill' kji kaame møy ifraa meg.

9. Sill' eg kji kaame møy ifraa deg,

sò sill' du kji kaame livans fraa meg.

10. Skjøn jaamfru du talar ikkji saa,

lettare skò eg di ære faa.

11. Sò gav 'n hena ein rødegullrìng,

slikt hev alli kaami paa jaamfruvas fìng

12. Sò gav ['n hena] eit rødegullband,

slikt hev kji k kaami paa jaamfruvashennes fang.

13. Sò gav ['n hena] eit nytt par sko

sò gav 'o han atte ære aa tro.

Under oppskrifta står det: (etter mori). Jorunn Storelid var dotter av Elen Rolleivstad.

TSB D 133 Liti Kjersti set ut barnet og druknar seg

Innleiing

Herr Peder lokkar liti Kjersti og lovar henne ekteskap, men han svik henne og reiser bort. Liti Kjersti føder eit barn som ho sveiper i lin, legg så barnet i eit forgylt skrin og set skrinet på sjøen. Skrinet flyt til havs og driv i land der herr Peder held til. Herr Peder finn skrinet. På eit band som er fest til skrinet, står det skrive at mor til barnet kviler «i hafsens grund». Liti Kjersti har drukna seg, og herr Peder finn liket på stranda. Innan dagen kjem, døyr både herr Peder og mor hans av sorg.

Når liti Kjersti legg det nyfødde barnet i skrinet og set det på sjøen, overlet ho det til lagnaden. Dette velbrukte motivet er kjent frå Bibelen og går tilbake på forteljinga om Moses. Mor hans la han i ei korg av sivstrå og sette korga på Nilen for at ikkje farao skulle få tak i barnet og drepe det.

Den einaste nokolunde fullstendige teksten av denne balladen vart skriven opp av den svenske visesamlaren Arvid August Afzelius (1785–1871), slik som visa «på bruten norska sjöngs i Bohuslän» (SMB 3: 286). Sidan Båhuslen var norsk land til 1658, kan dette tyde på at visa opphavleg var norsk men tok opp i seg visse svenske målmerke innan Afzelius skreiv den ned. Blant visene etter Anne Hansdotter Hynne (1809–1897) frå Solør finst eit fragment på tre strofer av «Liti Kjersti set ut barnet og druknar seg». Strofene er oppskrivne av Lindeman, med melodi. Anne Hansdotter Hynne var husmannskvinne og levde eit strevsamt liv. I 1864 song ho ni viser for Lindeman, som «avspeiler […] livets tragiske og triste sider, og drømmer, trøst og skjemt» (Arild, Espeland, Langeland & Rønnaasen 1996: 25–42).

På dansk finst det ein eldre tekst frå 1645 og nokre 1800-talsoppskrifter. Teksten frå 1645 inneheld eit motiv som manglar i Båhuslen-oppskrifta. Ein ramn varslar kongssonen/herr Peder om kva jomfrua har gjort:

Der-effter kom flyffvende enn raffn saa sort,

oc hand satte sig paa den borgestue-port.

Hand satte sig paa den borgestue-qvist,

hand sang saa meget om iomfruens list

(DgF VII: 427)

Utsyn 143

DgF 442

SMB 96

Oppskrift A

TSB D 133: Liti Kjersti set ut barnet og druknar seg

Oppskrift: Udatert av Arvid August Afzelius etter ukjend songar, Bohuslen.

Trykk: Geijer, Erik Gustaf og Arvid August AfzeliusSvenska folkvisor, [1817] 1960, bind IV, nr. 110 (s. 109–110)

Oppgjeven tittel: Liten Peder och den väna Kirsten (från Bohuslän)

*

1. Liten Peder han tjena i kungens gård,

Med sorrigfullt hjerta – i kungens gård.

Han locka liten Kirsten, det väna Nor.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

2. Han lockade henne både tidt och trått,

Med sorrigfullt hjerta – båd' tidt och trått,

Allt intill han hade hennes vilje fått.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

3. Och när han hade hennes vilje fått,

Med sorrigfullt hjerta – hennes vilje fått,

Så reste Herr Peder sig af landet bort.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

4. Liten Kirsten hon gångar sig i stenstugan in,

Med sorrigfullt hjerta – i stenstugan in,

Och der födde hon så litet ett kind.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

5. Hon svepte det kind i qvitan lin,

Med sorrigfullt hjerta – i qvitan lin.

Så lade hon det i förgyllande skrin.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

6. Hon satte det skrinet på böljan blå.

Med sorrigfullt hjerta – på böljan blå.

Låt komma till lands, om Gud ville så.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

7. Liten Peder han rider vid sjöastrand

Med sorrigfullt hjerta – vid sjöastrand.

Då fann han det skrinet på qvitan sand.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

8. Och det stod skrifvet på skrinets lock,

Med sorrigfullt hjerta – på skrinets lock:

«Min Fader han tjenar i kungens gård.»

Eg gidder inte lefva så långan tid.

9. Och det stod skrifvit på skrinets bånd,

Med sorrigfullt hjerta – på skrinets bånd:

«Min Moder hon hvilar i hafsens grund.»

Eg gidder inte lefva så långan tid.

10. Liten Peder han red sig allt längre fram,

Med sorrigfullt hjerta – allt längre fram.

Så fann han liten Kirsten på qvitan sand.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

11. Han klappade henne på qvitan kind,

Med sorrigfullt hjerta – på qvitan kind:

«Christ gifve du lefde, då vore du min.»

Eg gidder inte lefva så långan tid.

12. Och förr än det var dager och dager ljus,

Med sorrigfullt hjerta – och dager ljus,

Så bars det tre lik ur liten Peders hus.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

13. Det första liten Peder, det andre hans mö,

Med sorrigfullt hjerta – det andre hans mö.

Det tredje var hans Moder, af sorg var hon död.

Eg gidder inte lefva så långan tid.

*

Strofene er nummererte i trykket. Variantar av oppskrifta til Afzelius er trykt i SMB 96.

Oppskrift B

TSB D 133: Liti Kjersti set ut barnet og druknar seg

Oppskrift: 1864 av Ludvig Mathias Lindeman etter Anne Hansdotter Hynne, Solør, Hedmark.

Orig. ms.: NB Mus. ms. 6859:578, nr. 76 (Lindemans manuskriptsamling) og NFS O.M. Sandvik 2, nr. 13, s. 4

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Jomfruga hun ganger baade ud og ind,

– den mørke Nat –

om Natten saa fødte hun en liden Ankjind,k38

– saa tænkte den Jomfruga Gud naade mig. –

2. Hun linnede Barnet i Linned hvid

saa lagde hun det i forgyllende Skrin.

3. Hun tog da det Skrin alt under sin Arm

hun ganger med det til Skjøde Strand.

*

Strofe 1 er skrive opp med melodi og er i Lindemans manuskriptsamling i Nasjonalbiblioteket. Strofe 2 og 3 er henta frå O. M. Sandviks samling av Lindeman-oppskriftar i Norsk folkeminnesamling ved Universitetet i Oslo. Strofene er unummererte i manuskripta.

TSB D 139 Stig litens bryllup

Innleiing

Formelt er det eit «vi» som legg fram handlinga i denne balladen, truleg bryllaupsgjestene. Balladen opnar med å presentere ein viss Stigelin, dvs. Stig liten. Han tener i kongens gard, der han har gode dagar – jomfruer pyntar og krusar håret hans og gjer han lekker til bryllaupet som snart skal stå. Når bryllaupsgjestene kjem til gards, dansar det ei hind og spelar ein hjort ved porten. Inne i gjestebodsgarden undrar dei seg over det forgylte golvet og alt det vakre og kostbare som elles er å sjå. Så spring Stig liten opp på bordet med ei sølvkanne i kvar hand, og deretter viser han gjestene senga der kjærasten, liti Kjersti, skal liggje saman med han sjølv.

Det finst berre éin variant av «Stig litens bryllup». Oppskrifta er udatert og vart i si tid gjord av Marit Glærum etter mora. Dei to var begge frå Todal sokn i Surnadal i Møre og Romsdal. Ved folketeljinga i 1910 finn vi nemnde Marit Glærum – «Skipperkone og Syerske» – i Surnadal. Ho er fødd i 1869, blir det opplyst.

Det finst fleire danske variantar av «Stig litens bryllup», frå renessansen og fram til 1800-talet. A-teksten i Danmarks gamle Folkeviser tyder på at den norske oppskrifta frå Surnadal er lånt frå dansk. Skildringane av den danske og norske gjestebodsgarden er i alle høve parallelle på fleire punkt:

Ther di kom i Riiderstiies [riddar Stigs] gaardt,

der spelled inde bode hiortte och raaer.

[…]

Borden war aff det røde guld:

dugen war aff agger-wuld.

[…]

Wegenn war aff marmerstien:

stolperen war aff det huide huals-bienn

(DgF II: 305–307)

Det finst også fleire svenske variantar av «Stig litens bryllup» (SMB 3: 288–294).

Den norske visa er eigentleg berre avslutninga av dei eldste danske variantane. Forhistoria går ut på at riddar Stig ved eit mistak kjem til å kaste elskhugsruner på kongens søster Riegesse, og ikkje – slik han hadde planlagt – på liden Kiersten. Som ein kan tenkje seg, fører dette til forviklingar, men kongen bestemmer at Stig liten og kongssøstera skal gifte seg, noko alle er nøgde med, kanskje med unnatak av liden Kiersten.

Den danske visa svarar i all hovudsak til den naturmytiske balladen TSB A 4, «Stig litens runer». Denne finst på norsk i fleire variantar, og Sophus Bugge trykte to former av den i Gamle norske Folkeviser (Bugge [1858] 1971: 76–80).

DgF 76 A str. 47–72, B str. 28–44, E-L & DgF 123

SMB 97

Oppskrift A

TSB D 139: Stig litens bryllup

Oppskrift: Udatert av Marit Glærum etter Dordi S. Glærum, Todal, Surnadal, Møre og Romsdal.

Orig. ms.: NFS K. Liestøl 8.

Oppgjeven tittel: Stigelin

*

1. Stigelin tjente i kongensgård

og jomfrua pynta og krusa hans hår

– så frydelig –

2. Og da vi no kom til Stigelinsport

der dansa en hinde og spela en hjort

3. Og da vi no kom i stuå inn

forgyldt va de vegjin ja rundenomkring

4. Og omn han va no tå marmorstein

og takje de va no ta kvite kvalsbein

5. Og bordstolan va nå tå eikjerot

og bordet det va nå tå ibelved gjort

6. Og dukjen han va nå tå silkjeuld

og tallekan va nå tå pure guld

7. Og Stigelin inn på bordet sprang

og begge sølvkannån han holdt i sin hånd

8. Stgelin klappa på dynå blå

lit-kjirsen lit kjirsen ska ligja derpå

*

Dette er ei maskinskriven avskrift i samlinga etter Knut Liestøl. Under teksten står det: Marit Glærum har lært dette av sin mor, oprindelig fra Todalen. Edvard Langset skreiv opp ei nokså lik oppskrift etter mor hennar, Dordi S. Glærum, i 1915. Denne oppskrifta er trykt, mellom anna i Segner, gåter, folketru frå Nordmøre (NFL, 61), s. 167.

TSB D 143 Tak hardt i hand, trø lett på fot

Innleiing

Ein ung mann legg seg til å sove ute i skogen. Ei jomfru kjem bort til han og spør kvifor han ikkje er i brurehuset og dansar. Han svarar at han korkje kan å danse eller kvede. Ho lærer han korleis han skal bere seg åt mellom jomfruer og korleis han skal fri. Når han er utlærd, spør han om jomfrua vil vere kjærasten hans, men i dei fleste variantane avslår ho. I eit par variantar frå Fyresdal ber ho han likevel om å følgje med til jomfruburet. Han rir og ho spring, men likevel kjem ho først fram, og når ho er vel inne, låser ho døra. Den unge mannen blir narra.

«Tak hardt i hand…» er berre kjend i Noreg. Gamle folkeviser om korleis ein ung kavaler skal te seg, finst både i Danmark og Sverige, men ikkje i balladeform. Motivet med den narra friaren finst også også i ei dansk vise, «I Rosenlund» (DgF 230).

Anne Lillegård i Lårdal song visa for Landstad, og han trykte henne i Norske Folkeviser (1853, 849–850). Anne kjente ikkje til motivet med narringa, men forklarte at ungersveinen kjente att kjærasten sin i den jenta som kom til han i skogen; ho hadde vore bergteken og var gift der. Hallvor Hagabrekka frå Seljord, som song visa for Sophus Bugge, meinte at jomfrua var ei huldrekvinne, og ein songar som Rikard Berge skreiv opp etter, kalla visa «Elvekvinna». Svend Grundtvig tenkte seg at visa var ein variant av «Elverhøy» (DgF II, 105–106), men likskapane er få, og det er berre desse tre songarane som knyter visa til overnaturlege vesen.

«Tak hardt i hand…» har vore godt kjend i ulike variantar over store delar av Telemark. Den fyldigaste varianten, på 28 strofer, skreiv Sophus Bugge opp etter Gunhild Sundsli i Fyresdal. Gunhild utbroderer motivet med at friaren blir narra. Gro Haugen i Fyresdal kunne berre eit par-tre strofer, men refererte eit innhald som svarer til oppskrifta etter Gunhild Sundsli.

Berre éin melodi er kjend til denne balladen. Den skreiv Rikard Berge opp etter ein songar frå Kviteseid.

Utsyn 171

Oppskrift A

TSB D 143: Tak hardt i hand, trø lett på fot

Oppskrift: 1840-åra av Magnus B. Landstad etter Anne Ånundsdotter Lillegård, Eidskog, Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS M.B. Landstad 5, 15 (reinskrift)

Ingen oppgjeven tittelv133

*

1. Eg sette min hest i hellarskóg

– her spilar ei hind –

sjave la eg meg ùnder linderot

– her spelar ei hind i al den skog. –n79

2. Kem der ei dame gangandi til meg

Ungersvend, Ungersv[end] kvi søv du her?

3. Kvi er du ki deg i brure-gárd

og leikar med brurines'k39 gule hár?

4. Hot skal eg meg i brure-gárdn80

eg kan einki anten danse hel kveda.

5. Have du ki ei du helle kjær

tak trut i hánd trø let pá hæl!

6. Segir hon det hon inki má

det er far og mor som tel ifra!

7. Seger hon det hon inki kan

sa hev ho vist lovat ein annen mann.

*

Under oppskrifta står det: Han gjenkjendte sin brud.

Trykk: M.B. Landstad: Norske Folkeviser, 1853 s. 849 f. (kun tekst). I ein fotnote har Landstad skrive: Anne Aanundsdatter Lillegaard i Eidsborg vil maaskee en anden Gang erindre mere af denne Vise. Hun forklarede at Ungersvenden gjenkjendte sin Kjæreste i den Pige, der kom til ham i Skoven, men hun var nu indtaget i Berget, og gift der. Hertil sigter vel hendes Yttring i 7de Vers.

Oppskrift B

TSB D 143: Tak hardt i hand, trø lett på fot

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Aslaug Targjeisdotter Askedalen, Vrådal, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge g, 340–342 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Unger svenn, U[nger svenn]

kvi sover du her

– Der spelar ei h[ind] –

Kvi æ' du 'kje mæ í brúre fær?

– [Der spilar ei hind over al den skóg.] –n81

2. Hott sko' eg í brúrestue gjera

ejinkje kann eg danse å inkje kvea

3. Dæ sko' dú í brúrehus gjera,

dæ dú 'kje kann, dæ ska' dú lære.

4. Sér du der ei, dú helle kjær,

du lat ikkje alltí augunne sta der.

5. [Sér du der ein,] du unner best,

du drikk te den, der du site næst.

6. Tak løst í hånd, trø létt på fót,

vi' hó deg trúlova, så trør hó deg ímót.

7. Svarar hó deg, ho inkje vi',

så hev hó ein annen, hó tenkjer seg ti.

8. [Svarar hó deg, ho inkje] må,

så hev hó faer å moer, som tel ifrå.

9. [Svarar hó deg, ho inkje] tør,

så hev hó blivi for skalkar før.

10. [Svarar hó deg, ho inkje] kann,

så hev hó trúlova ein annen mann

(Han ønskede, at hun maatte være den samme)

11. Å nei, å nei eg inkje kann,

eg hev trúlova ein annen mann.

*

Reinskrift: NFS Sophus Bugge IV, 229–230

Oppskrift C

TSB D 143: Tak hardt i hand, trø lett på fot

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunnhild Kjetilsdotter Sundsli, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge f, 97–101 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Eg va meg so trøytt eg va meg so mó

– Der spilar ei hind. –

so gjékk eg innunde ei lind å stó

– Der sp[ilar] ei hind óver al den skóg. –

2. Eg ha inkje sta'e kot ei lítæ stund

so kom der ei jomfrú ótó rósanlund

3. [Eg ha inkje sta'e kot] ei lítæ tí,

[so kom der ei jomfrú ótó rósan]lí.

4. Kví stende dú her som eit anna svín

kví gjenge dú inkje í frústoga inn.

5. Kot ska eg í frústoga inn

eg kann inkje gjere etti jomfrúsinn.

6. De dú inkje kann de ska eg deg lære,

koss dú ska deg inn í frústoga bere.

7. Fyst'e dú kjem í frústoga inn

so ska dú føie so væl ditt sinn.

8. Drikk inkje tí den dú líkar best,

men drikk tí den som deg sit næst.

9. Æ der ei dú líkar væl

hav inkje altstøtt di' augur på den.

10. Når dú trør på hennes fót,

vi' hó deg ære hó trør væl ímót

11. [Når dú trør på hennes] tå,

[vi' hó deg] kje ære [hó trør væl] ífrå

12. Når dú gjenge på tili dú trør ein dans

trø létt på foten halt hart í hand.

13. Å seie hó nei hó inkje kann

so hev hó lova ein annen mann

14. [Å seie hó nei hó inkji] tør

so hev hó blivi for skalkar fyrr

15. Hav takk skjøn jomfrú for di gó lære,

Krist give dú ville den jomfrú vere.

16. Nei so menn eg inkje kann

eg hev lova ein annen mann.

17. Nei [so menn eg inkje] tør

eg hev blivi for skalkar fyrr

18. De gjere dú no for æra di,

forlete den å trúlova még.

19. Sakti gjær eg de for æra mi,

ville dú fýgje meg ti' búri mi.

20. Riddaren rei å jomfrúa sprang,

men fyrri va hó ti búri hell han

21. Han batt sin hesten í eikjetopp

då læste jomfrú upp høieloft

22. [Han batt sin hesten í eikje]rót,

då sló jomfrú si' dynnir í lås.

23. Han klappæ på dynnæ mæ finganne små

statt upp skjøn jomfrú skrei lokunn ífrå.

24. Nei statt no úti mæ spott å mein,

dú fann ei skjøn jomfrú, dú fýgde æ kje heim.

25. Krist give at eg måtte då liva den tí,

at eg fann deg i rósanlí.

26. [Krist give at eg måtte då liva] den stund,

[at eg fann deg i rósan]lund.

27. Nei aldri ska dú líva [den] tí

at dú finn [meg í rósan]lí

28. [Nei aldri ska dú líva den] dag

[at dú finn meg] í skóven glad.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS Sophus Bugge 6, s. 116–119

TSB D 152 Olov Agjesdotter

Innleiing

Olav i Strandeby sit «fyr breie bór» og talar med ein ven. Han spør korleis det kan ha seg at Olov Agjesdotter er slik i vinden. Han får til svar at det er fordi ho held seg altfor god og vakker til å ville gifte seg. Olav tek dette som ei utfordring. Han salar ut gangaren og rir dit Olov Agjesdotter held til. Mor hennar fortel at ho er til kyrkje, og Olav rir dit. Ho prøver å løyne seg, men han oppdagar henne med det same og talar nedlatande til henne – jamvel om han også frir til henne. Olov Agjesdotter bestemmer seg for å forlate kyrkja, saman med terna si. Ho betaler presten godt for å halde ei ekstra lang messe. Ved kyrkjeledet bryt ho sund sverdet til Olav, løyser hestane som står bundne og rir til stranda. Der skuvar ho alle snekkjene ut på fjorden og set seg sjølv til å ro. På stranda må Olav tòle denne spottande helsinga frå henne:

Dæ va' Ólov Agjisdótter,

hó lyfte paa höian hatt:

«Far væl Ólav í Strandebý!

du söv inkji mæ frúva ínaatt.»

Eg ville, hó va' mi den rósi.

(Bugge [1858] 1971: 107).

Det finst kring tjue variantar av «Olov Agjesdotter», alle frå Telemark. Om lag halvparten av oppskriftene er det Sophus Bugge som har æra for. Han skreiv opp denne balladen etter fleire av dei beste Telemarks-songarane og trykte ein tekst etter fire av dei i Gamle norske Folkeviser, der han han gjer greie for kven som song kva. A-teksten er etter Ingebjørg Targjeisdotter Sandvik (1810–1876) frå Mo. Ingebjørg levde som inderst- og husmannskone, første og siste delen av livet på plassen Sandvik under Utabjå nedre i Mo. Forutan «Olov Agjesdotter» kunne ho femten andre balladar, deriblant «Margjit og Targjei Risvollo», som også er trykt hos Bugge (Jonsson & Solberg 2011: 474–475). Lindeman skreiv opp melodien etter to songarar, og vi har dessutan to melodioppskrifter frå 1900-talet, alle frå Telemark (Ressem 2014: 119–123).

«Olov Agjesdotter» finst også på dansk, i fleire renessanseoppskrifter. Peder Syv trykte ei form av visa under mottoet «Mandens List er vel behendig, Kvinde List er dog u-endig» (DgF IV: 374–375). Det ser likevel ikkje ut til at Syv-teksten har påverka tradisjonen til dei beste songarane, og visa er truleg gamal i Noreg. Bugge meiner likevel at namnet Strandeby «i vor norske Vise peger […] hen til Jylland» (Bugge [1858] 1971: 103–104).

Peder Syvs motto peikar mot temaet i balladen – ein mann kan nok vere listig, men ei kvinne viser seg ikkje sjeldan å vere endå listigare. Det finst ei rad mellomalderviser med tilsvarande tematikk. Ikkje minst skjemteballadane stiller ofte opp ei kvinne mot ein mann i ei eller anna form for kappestrid. «Olov Agjesdotter» minner i mangt om viser av dette slaget. Det er uansett ikkje noko riddaraktig over Olav i Strandeby. Han blir ført bak lyset, halden for narr, degradert – og får på alle vis som han fortener.

Utsyn 86

DgF 233

Oppskrift A

TSB D 152: Olov Agjesdotter

Oppskrift: udatert av Sophus Bugge etter Ingebjørg Targjeisdotter Sandvik, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge I, 152–155, reinskrift

Oppgjeven tittel: Ólav í Strandebý å Ólov Agis dotter. I.

*

1. Å de va'n Ólav í Strandebý,

han site fy breie bór:

«men hoss trú de bere ti, Ólov Agisdotter

hev komi så hågt på ór?»

–Eg vi' lova mí å dæn rósi.–k40

2. «Å ho hev inkje komi så hågt på ór

anten fy gull hell jór,

men ho hev komi så hågt på ór,

fyr de ho helle seg gó.»

3. [Å ho hev inkje komi så hågt på ór]

[anten fy gull hell] fé

[men ho hev komi så hågt på ór,]

[fyr de ho helle seg] ven.

4. Å de va'n Ólav í Strandebý,

han salar út gangaren grå:

«no vi' eg meg at kyrkja idag

å Ólov Agisdotter sjå.»

5. Å de va'n Ólav i Strandebý,

han kjeme seg ríand í går

å úti stó Ólovs móder,

ho va' væl sveipt[svøypt] í mår.

6. «Å høyrer du Ólovs moder,

hot eg spyrje vi' deg:

«å æ inkje Agir heime [idag]

å Ólov dotte dí?»

7. «Å Agir 'en æ inkje heime [idag,]

han rei seg her burt unde lí,

å folki de heve ti kyrkja reist

å Ólov de véne vív.»

8. [«Å Agir 'en æ inkje heime]

[han rei seg her burt] på land

[å folki de heve ti kyrkja reist]

[å Ólov] de liljevand.

9. [«Å Agir 'en æ inkje heime]

[han rei seg her burt] undir øyk41

[å folki de heve ti kyrkja reist]

[å Ólov] dæn véne møy.

10. Å de va'n Ólav í Strandebý,

han kjeme seg [í]at kyrkjele,

der set en ne sitt góe svær,

å gangaren bind en derí.

11. Å de va'n Ólav í Strandebý,

han kjeme seg í kyrkja inn;

der smíler så mang ei fíne jomfrúve

alt unde de skarlakskinn.

12. Å de va'n Ólav í Strandebý,

han helsar blandt myky kvendi,

fyutta Ólov Agisdotter,

ho skjúler seg for hónoms hendar.

13. «Å du tar inkje Ólov Agisdotter

å skjúle deg for míne hendar;

eg hev sétt så mang ei skjøne jomfrúve,

likså véne som du.»

14. «Å du tar inkje Ólav í Strandebý

å spotte meg blandt myky kvendi;

du sko' inkje livea dæn ære-dag'e,

at eg boinne ti deg sender.

15. Å du tar inkje Ólav í Strandebý

å spotte meg út så víe;

du sko' inkje livea dæn ære-dag'e,

du søve mæ frúvas síe.»

16. [Å du tar inkje Ólav í Strandebý]

[å spotte meg út] på harm

[du sko' inkje liva dæn ære-dag'e,]

[du søve] på frúvas arm.

17. Å de va Ólov Agisdotter,

ho [tel]k42 út peninganne mange,

å dei vill' ho geva sin sókneprest'e,

fy ho måtte ó kyrkja gange.

18. Å de va' Ólov Agis dotter,

ho løyser dæn gullring av hånd,

å dæn vill' ho gjeva sin sókneprest'e,

fy en vill' gjera dæn messan82 lang.

19. Å de va' Ólov Agisdotter

ho talar ti' ternunne [små]:n83

«no vi' me okkon at ó kyrkja gange,

så Ólav en sko' kon 'kje sjå.»

19 b. Dæ va' Olov Agjisdotter,

hó kjem seg at Kyrkjele;

dær brýt hó sunde hass góe Svær,

å gangaren slepper hó løs.n84

20. Å de va' Ólov Agisdotter,

ho kom seg dern85 neat strand,

å adde dei snekkjur fy landi låg

dei skúva ho heilt út på vann.

21. Å de va' Ólov Agis dotter

ho skúvar sí snekkje på fjór,

sí terne set ho í fremri stavnen,

å sjóv fy årinne rór.

22. Å de va'n Ólav í Strandebý,

han kom seg at kyrkjele,

å sunde så gjekk va' hass góe svær,

å gangaren dæn løp løs.

23. Å de va'n Ólav í Strandebý,

han glåpte seg út på fjór:

«å hot æ de fy eitt forgylte fløy,

som glimar som morgosól?»

24. «Å d'æ inkje [noko]n86 forgylte fløy,

som glimar som morgosól;

men d'æ Ólovs gúle hår,

du sér dera utpå fjór.»

25. Å de va'n Ólav í Strandebý,

síne hendar í tårinne'n vrei:

«å ha' eg vori utpå fjóren mæ deg,

så ha' inkje frúva silt reist.

26. [Å de va'n Ólav í Strandebý,]

[síne hendar í tårinne'n] tvó[:]

[«å ha' eg vori utpå fjóren mæ deg,]

[så ha' inkje frúva silt] rótt.

27. Å de va' Ólov Agisdotter

ho helsar både vinir å frændar:

«no vi' eg meg på eitt annat land

å klæ meg í karmannhendar.»

28. Å de va' Ólov Agisdotter,

ho lyfter på høian hatt:

«far væl du Ólav í Strandebý,

du søv inkje mæ frúva í natt.»

*

Strofene er nummererte av samlaren.

Oppskrift B

TSB D 152: Olov Agjesdotter

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Ingebjørg Trondsdotter Troddedalen, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge k, 87-92 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Dæ va'n Olav i Str[andebý]

han site fyr breian Bor,

kvi tru ho Ol[ov] Agjesd[otter]

heve komi sá hågt på Orn87

– Eg ville ho va me å dæn rose. –

2. Ho hev inkje komi så hågt på Or

anten fyr Gull hell Jór,

men hev komi så hågt på Or

fyr dæ at ho helle seg fyr go

3. [Ho hev inkje komi så hågt på Or]

[anten fyr Gull hell] Fe,

[men hev komi så hågt på Or]

[fyr dæ at ho helle seg fyr] ven,

4. Dæ va'n O[lav] i Str[andebý]

han skuta si Snekkja frå Land

då ville han segle hæruppå Land

å feste dæ deilig Liljevand.

5. Dæ va'n O[lav] i Str[andebý]

han kom seg riand i Går,

ute sto O[lov]' Moder

ho var'a sveipt i Mår.

6. Høyrer du O[lov]'s Moder

hot eg spyrje deg vi',

æ inkji Agji heimi

å Olov de vene viv.

7. H[øyrer] d[u] O[lov]'s M[oder]

hot eg sp[yrje] deg må

[æ inkji Agji heimi]

[å Olov] den [vene] Møy

8. Nei Agji han æ inkje heimi,

han rei seg her sør unde Li,

alt Folkji de heve i Kyrkja gjengji

å O[lov] de vene Viv.

9. A[gji] h[an] æ i[nkje] h[eimi]

[han rei seg her sør] under Øy,

[alt Folkji de heve i Kyrkja gjengji]

[å Olov den vene] Møy.

10. Dæ va han O[lav] i Str[andebý]

han kom seg at Kyrkjele,

dær sette han ne sit goe Svær

sin Gangaren batt han deri.

11. De va han O[lav] i Str[andebý]

han kom seg i Kyrkja inn,

dær smiler så mange dei stolte Jomfruvur

alt unde de Skarlakskinn,

12. De va han O[lav] i Str[andebý]

han helsa blandt myky Kvendi,

foruden ho O[lov] A[gjisdotter]

ho skjuler og for hans Hender

13. Du tar inkje O[lov] A[gjis]d[otter]

hær skjule di Hendar for meg,

eg heve nok sett så vene jomfruve,

ja mykje venar hell dú.

14. Du tar inkje O[lav] i Str[andebý]

spotte meg blandt mykji Kvendi,

du sko alli liva den Æredag,

eg Boi ti deg sko sende.

15. Du tar inkje O[lav] i Str[andebý]

spotte meg så av Kvíe,

du sko alli liva den Æredag,

du søve mæ Jomfruvas Sie.

16. D[u] t[ar] i[nkje] O[lav] i Str[andebý]

[spotte meg så] av Harm,

[du sko alli liva den Æredag,]

[du søve] på [Jomfruvas] Arm.

17. Dæ va ho O[lov] A[gjis]d[otter]

ho spyre si Terna ti Rås,

hosse sko me oto Kyrkja gange

så O[lav] han sko kon kje sjå.

18. Dæ va ho O[lov] A[gjis]d[otter]

ho tolde upp Peningann mange,

dei ville ho gjeva sin Sogneprest,

fy ho måtte oto Kyrkja gange.

19. Så tok ho en Gullring utav sin Fing,

den gav ho sin Sogneprest,

du gjere no de fyr minne Skuld

du helle den lange Tekst.

20. De va' ho O[lov] A[gjis]d[otter]

ho kom seg at Kyrkjele,

der braut ho sunde hass goe Svær

hass Gangaren slepte ho løs.

21. Så løyste ho adde fljote Folar

så mange som sto bundne so i Bånd,

fyst å fremste O[lav]'s i Str[andebý]

på dæn ríe ho ti Strand.

22. Så løyste ho adde fljote Båtar,

så [mange som sto bundne i] Bånd,

[fyst å fremste Olav's i Strandebý]

på den sigler ho ifrå Land.

23. De var ho O[lov] A[gjis]d[otter]

ho Skuta si Snekkja frå Land, Fjor

sín Terna Smådreng sette ho i fremri Stavnen

å sjov ho fy Åro rór.

24. De va han O[lav] i Str[andebý]

han kom seg at Kyrkjele,

sunde va broti hass goe Svær,

hass Gangaren den løp løs.

25. De va h[an] O[lav] i Str[andebý]

han seg utpå Havi såg,

hot æ no dæ fyr forgylte Fløy

som glimar på Bylgja blå. —

26. D'æ no ingjen forgylte Fløy

som glimar på B[ylgja] blå,

men d'æ ho O[lov] A[gjis]d[otter]

dæ glimar av hennes Hår.

27. Dæ va han O[lav] i Str[andebý]

sine Hendann i Tårinne vrei,

ha eg vori på Fjoren mæ deg,

du ha snart silt komi heim.

28. D[æ va han Olav i Strandebý]

han vrei sine Hendar i Blo,

[ha eg vori på Fjoren mæ deg,]

du ha'kje silt seti rótt.

29. Dæ va då den liten Småsvein,

han lyfter på høian Hatt

Farvæl O[lav] i Str[andeby]

du søv kje mæ Olov i Nott.

30. Dæ va då d[en] li[ten] Småsv[ein]

han retta ut si hvidan Hånd,

F[ar] v[æl] O[lav] i Str[andebý]

no sigler me ti fremmanda Land.

*

Strofene er unummererte i oppskrifta.

Oppskrift C

TSB D 152: Olov Agjesdotter

Oppskrift: 1913 av Hallvard Kaldbast etter M. Austistog, Mo, Telemark.

Orig. ms.: TGM Rikard Berge CCXLIV, s. 80-83

Oppgitt tittel: Olav i Straandeby aa Olauw Ajesdotter.

*

1. De va Olav i Strandeby,

han kom seg riande igaar,

aa uti sto Olauw moder,

aa ho va sveipt'e i maar,

– «eg vill o va me, aa den rose!» –

2. «Høyr, du Olauw moder,

hot eg spyrje deg vi,

er 'ki Aje heimi,

aa Olauw de vene viv?»

3. «Nei Aje er 'ki heimi,

han rei seg sør ode røi,

aa folkji i kjyrkja hev gjengji,

aa Olauw den vene møy.»

4. Aa de va Olav i Strandeby,

han kom seg at Kjyrkjele,

der sette han ne sit goe sverd,

aa sin gangare bat en der i.

5. Aa de va Olav i Strandeby,

han helsar paa mange kvendi

foruden Olauw Ajesdotter,

ho skjulte seg for hans hendar.

6. «Du tar 'kji Olauw Ajesdotter

skjule de hendar for meg,

for eg hev'e sett fenare jomfruve,

ja, mykji fenare hell deg.»

7. «Du tar kji Olav i Strandeby,

spotte meg so av harme,

du ska kji liva den æredag,

du søve paa jomfruvas arme

8. Du tar kji Olav i Strandeby,

spotde meg so av kvei,n88

du ska kji liva den æredag,

du søve mæ jomfruvas sie.»

9. Aa de va Olauw Ajesdotter,

ho spurde se terne ti raads,

«hosi ska me faa oto Kjyrkja sleppe,

aa Olav sko kon 'ki sjaa?»

10. Aa de va Olauw Ajesdotter,

ho kom seg at kjyrkjele,

so braut ho upp sonde hans goe sverd,

aa hans gangare slepte ho løs.

11. So løyste ho adde bondne folar,

adde dei som va bondne i baand,

men fyst aa fremst Olav i Strandebys,

den rie ho mæ nedat straand.

12. So løyste ho adde flotan baatar,

adde dei som va bondne i baand.

aa fyrst aa fremst Olav i Strandebys,

den seglde ho mæ ifraa straand.

13. Aa de va Olauw Ajesdotter,

ho skuta se snekkje paa fjor,

sen smaadreng sette ho i attare stavn,

seg sjov for aarine ror.

14. Aa de va Olav i Strandeby,

han kom seg at Kjyrkjele,

sonde va broti hans goe sverd,

aa hans gangare den løb løs.

15. Aa de va Olav i Strandeby,

han seg utaa bylja saag,

«hot tru de kan vera for forgjylte fløy,

glemrar paa bylja blaa?»

16. «Nei de er kji noko forgjylte fløy,

som glemrar paa bylja blaa,

men de er Olauw Ajesdotter,

de glemrar utav hennar haar.»

17. Aa de va Olav i Strandeby,

han vrie sene hendar i blo,

«tru eg ha vori paa fjoren mæ deg,

du ha kji sillt seti rot.»

18. Aa de va Olauw Ajesdotter,

ho lyfte paa høgri haand,

«farvæl Olav i Strandeby,

no sigler eg ti fremmande land.

19. Aa de va Olauw Ajesdotter,

ho lyfte paa høgan hat,

«farvæl Olav i Strandeby,

du søv ki mæ Olauw i naat.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta. Til slutt står det: 1-2-1913. (upreikna av Endi. M. Austistog.)

TSB D 153 Herr Palles bryllup

Innleiing

Gundelill spør mor si om ho kan få dra til julegilde hjå riddar Palle. Mora åtvarar om at Palle kan kome til å valdta henne, men Gundelill fer likevel. På vegen byter Gundelill klede med kjøresveinen sin, og slik kjem dei til festen. Når køyresveinen går til sengs etter festen, følgjer Palle etter. Først etter at Palle har lagt seg attmed han, røper køyresveinen at han er ein mann. Palle blir rasande og leiter etter våpna sine, men køyresveinen slepp ut gjennom vindauga. Gundelill står klar med vogna og dei slepp unna båe to. Gundelill gjer narr av riddar Palle med å sende lindar og sveipeklutar til Palle og køyresveinens barn.

Denne visa har vore populær både i Sverige, Danmark, Island og Noreg.

I Noreg har visa levd to liv: Ho står i Kjempeviseboka, og minst éi oppskrift ber tydeleg preg av at Kjempeviseboka har vore kjelda. I Kjempeviseboka inngår Gundelill eit veddemål med mora om at herr Palle skal få køyresveinen til bords, og seinare i seng. Deretter møter Gundelill Palle i kyrkja, der dei avtalar å dra heim til Palle saman etter messa. Dette er med i ei oppskrift av Moltke Moe etter Hæge Bjønnemyr frå Mo i Telemark, som i utforming og innhald stort sett følgjer Kjempeviseboka. Elles gjorde L.M. Lindeman to melodioppskrifter etter songarar frå Drangedal i Telemark og Øystre Slidre i Valdres. Lindeman har teke med første strofa som tekst til melodiane, og begge har omkvede som i Kjempeviseboka.

På hi sida finst det oppskrifter med ein versjon som skil seg klårt frå Kjempeviseboka; veddemålet finst det spor av berre i éi av oppskriftene, og det er inga messe; Gundelill og køyresveinen fer direkte til Palle. Omkvedet er òg heilt annleis. Versjonen har nokre få strofer til felles med Kjempeviseboka, men òg med andre nordiske versjonar. Eit døme på det siste er ei strofe der Gundelill og sveinen er komne til Palle:

Inni site Gunils leiesvenn

drikke mjøir av sylvarhonn

úti gjenge stolsans Gundelill

hó gjeve si' hestanne konn.

(NFS S. Bugge f, 3–4)

Denne strofa finst elles berre i islandske og svenske variantar, til dømes i eit svensk handskrift frå 1780-talet:

Det var Gunla körsven,

han drack ur silfver-horn:

det var stolts sjelf Gunila,

hon ger sina hästar korn.

(SMB, bd. 3, s. 300)

Bugge skreiv også opp denne versjonen etter Liv Rui og Elen Rolleivstad i Fyresdal, og han skreiv opp strofer og variantar etter Targjei Kosi frå Vrådal i Kviteseid og Hæge Årmote frå Mo i Telemark. Varianten etter Gunhild Sundsli vart trykt i DgF (IV, 393).

Utsyn 90

DgF 234

SMB 101

IFkv 72

Oppskrift A

TSB D 153: Herr Palles bryllup

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Liv Johnsdotter Rui/Lie og Elen Jensdotter Rolleivstad, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge a, 126–129 (kladd)

Ingen oppgjeven tittelv134

*

1. Dæ va' stoltan Gundelill,

spyr si moder um rå:

må eg drikke joli

mæ riddaren Palli íår.

– Dé hente meg å mí rósir. –

2. Ja, du måv135 drikke jóli

mæ riddaren Palli íår,

så krænker han dí ære

som han så lengje hev trått.

3 Hó klædde út sin kjøresvenn

alt både í gult å blått

å sjóv gjekk stoltan G[undelill]

hó sleit dæ vallmåli smått.

4. Dæ va stoltan Gundelill

hó kom seg riand í går,

'æ va' Pallis moder

hó uti for 'a står.

5. Inni site G[undelill]s kjøresvenn,

han drikke mjø útav honn,

úti gjenge stoltan Gundelill

hó gjeve sí' hestanne konn.

6. Dæ va' níe høie voksljús

dei va' no alle ítendt,

dåv136 dei kom seg í høieloft,

då va' dei alle uppbrendt.

7. Dæ va' riddaren Palli,

sette seg i sengji ne,

dæ va' Gónils kjøresvenn,

snúddev137 veggjen te.

8. Hør du stoltan G[undelill]

snu deg no hít te meg!

Dæ vi no eg for sannheti seie

eg hev lengstóm trått ette deg.

9. Dæ va' Gonilds kjøresvenn

han svora av si trú.n89

eg æ' så vælvoksen karmann

eg såvæl som dú.

10. Æ' du ikkje stoltan G[un]delilln90

æ' du hennes kjøresvenn,

du ska' kje livande kome

her óto denni mí seng.

11. Dæ va' no riddaren Pallí

va' svinte ette gnavel å spjút,

svintar' va Gónills kjøresvenn

ti springe vindauga út.

12. x x x

færige sto den gullvogn,

hennes kjøresvenn derúti sprang.

13. Dæ va stoltan G[undelill]

ho lyfter uppåv138 sin hatt:

far no væln91 Riddaren Palli

hav no tusind go natt

14. Dæ va' st[oltan] G[undelill]

gjore han større hådv139

sendte han lindi å sveipeklútar

ti kjøresvennens bån.

*

Namnet «Gundelill/Gonill» er nytta om kvarandre i kladd og reinskrift. I kladden er det fleire stader forkorta til «G». Fullt namn er då fylt ut slik det står i reinskrifta.

Reinskrift: NFS Sophus Bugge V, 94–96 (etter Elen Jensdotter Rolleivstad, med varianter frå Hæge Olsdotter Årmote i hakeparentesar).

Oppskrift B

TSB D 153: Herr Palles bryllup

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Moland, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 2–7 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Jomfru Gundelill

hun inn for sin moder gaar

maa eg drikke julen

med riddaren Palli i aar

– Di hengti meg å deí rósir. –

2. Ja du må væl drikke julen

med riddaren Palli iår,

s[o krænker han dí ære,]

[som han so lengje] haver tråt.

3. Jeg set inkje mindre til

hell både åker å eng

dersom riddaren Palli

han kjem uti mi seng.

4. De va jomfru Gundelill

dei góe råir hó kann

hó klæer út sin kjøresvennd

å seg sjóv i en karmann

5. Hó [klæer út sin kjøre]svend

alt både i gúlt å blått

sjóv gjenge stolsans Gundelill

å slíti de vallmåli småt.

6. Fyri red Gunils leiesvenn

å han rei no so skarpt

de tóttest lindan bugne

å sporen unde hóven brast

7. Etti ríe stolsans Gundelill

å hó ríe nå so trist

at inkje tóttest de rørast

de louvi på lindekvist.

8. De va Pallis móder

hó út igjænom vindouga såg

nå sér eg jomfrú Gundelill

æ komi útí vår går.

9. De va Gunils leiesvenn

han kom seg ríans i går

de va riddaren Palli

han úti fyr dei står.

10. Vælkommen stolsans Gundelill

vælkomen hít ti meg

de vi' eg mæ sannhet seie

eg hev lengstum trått etti deg.

11. Inni site Gunils leiesvenn

drikke mjøir av sylvarhonn

úti gjenge stolsans Gundelill

hó gjeve si' hestanne konn.

12. De va Pallis moder

hó út ígjenom vindouga såg

no hev eg kje sétt vénare kjøyresvenn

útí heile detti år.

13. No hev [eg kje sétt] véndre k[jøyresvenn]

her útí detti år,

brugda so hev han gullband

de å flétta útí sitt hår.

14. Níe so va' dei stóre vaksljús

dei va no adde ítent,

men fyr dei kom at høieloft

då va dei adde uppbrent.

(saa længe sad de)

15. De va Gónils leiesvenn

han settest í sengjæ né

snøgge va riddaren Palli

ti springe veggjen té.

16. Vælkomen stolsans Gundelill

v[ælkomen] hít te meg

de vi eg for s[annhet] seie

[eg hev lengstum trått] etti deg.

17. Høyrer de riddaren Palli

no talar eg mæ trú

eg æ so væl vaksen karmann

eg so væl som dú.

18. Æ dú inkje jomfrú Gundelill

æ du hennes kjøresvenn,

so ska dú aldri livandes komme

her ótó denne min seng.

19. De va riddaren Palli

han sprang etti gnavel å spjút,

men snøgge va Gónils leiesvenn

ti springe vindouga út.

20. De va Gónils leiesvenn

han va sí jomfrú so tró

han glemte ei jomfruens hovegull

å derti hennes syllspente skó.

21. De va stolsans Gundelill

dei góe råir hó kann

So ha hó færig den gullvogn

hennes kjøresvenn derútí sprang.

22. De va stolsans Gundelill

hó lyfter uppå sin hatt

Farvæl riddaren Palli

å hav no túsind gónatt.

23. De va st[tolsans] G[unde]lill

hó gjåre han støre hå

hó sender han lindi å sveipeklútar

alt ti sin kjøresvenns bån.

*

Over teksten står det: (Gunnild Sundsli) født paa Rolleivstad (Moderen fra Nissedal) (før gift paa Breivík)

Reinskrifter: DFS 34 (ingen oppgjeven tittel) og TGM R. Berge DCVI, s. 1ff. (oppgjeven tittel: Jomfru Gundelill og Ridder Palle)

Oppskrift C

TSB D 153: Herr Palles bryllup

Oppskrift: 1891 av Moltke Moe etter Hæge Vetlesdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 26, 35–37

Oppgjeven tittel: Jomfru Gónillille

*

1. Det var Jomfru Gónillille

ho spurde si móer ad:

«Å må eg drikke jóledrykk

mæ rige herr Pále iår?»

– Der springga ut løvet så grøne. –

2. Så gjerne må du [drikke jule-drik,]

[Med rige herr Pále i aar]

[Saa krænker han din ære,]

so långji derefter han trår

3. Jeg sætter nu derimod

[Alt baade] ager ok jór.

[At jeg vil faa min kiøresvend,]

[Med rige herr Pále til bord.]

5. Å dæ va jomfru G[ónillille]

ho kom seg at borgelé,

dér møtte ho rike herr Pále

han hvilte sig dervé.

8. Å hører I rige herr P[ále]

[I giøre mig ingen meen!]

[Naar messen er udsiungen,]

så følger jeg eder hjem

11. [Der messen var udsiungen,]

[Og folket foor nu hiem:]

[Det var jomfru Gónillille]

ho gjemte seg i kirken aleine

12. [Saa klædde hun sin kiøresvend]

[I silke og saa i maard:]

[Selv drager jomfru Gónillille]

[Sin kiøresvends klæder paa.]

13. [Det var jomfru Gónillille]

tog tømme å svøbe i hænde

[Saa kiørde hun i herr Páles gaard,]

slet ingjen hæna kjende.

15. [Tog hand Jomfruens kiøresvend,]

fulte hannem i stòga inn,

men selv gangger j[omfru] G[ónillille]

hun vander hestane sin'e.

17. [Saa toge de den kiøresvend,]

satte hannem at brede bór,

men selv gangger j[omfru] G[ónillille]

hun giver sine hestar fór.

19. Dei tóke jómfruens kjøresvend

fulgte hannem at silkjesængg,

å det vil jeg for sandingen seia,

han hviler då inkji længji

20. Å dei tóke jomfr[uen]s kjøresv[end]

satte hannem i sængji né

å det var rike herr Pale,

å han sprangg vèggjen té.

21. [Det var Ridder herr Pále]

klappa hanna på plómekinn:

«Du vendt hit, j[omfru] G[ónillille],

du æ allerkjærasten min.»

22. [Jeg er ikke jomfru Gónillille]

[Jeg er hendes kiøresvend;]

[Jeg beder, rige herr Pále]

[I giøre mig ingen meen!]

23. [Estu ikke jomfru Gónillille]

«er du hendes kjøresvend»

[Aldrig skaltu levende komme]

[Af denne brudeseng.]

24. [Det var rige herr Pále]

[Hand ledte efter] «gnjável å spjut»

[Det da var den kiøresvend,]

[Hand sprang] av vindauga ut.

25. [Det da var den kiøresvend,]

[Hand ud af vinduet sprang,]

utafyr holder j[omfru] G[ónillille]

alt mæ sin forgyllande karm

26. Ho takka no sin kjøresv[end]

han holdt så vel sin tro

[Hand glemte ikke hendes hoved guld,]

langt mindre hendes sylvsp[endte] sko

27. [Det var jomfru Gónillille]

[Kiørde selv sin karm] «av gari»

[Det vil jeg forsanden sige,]

[Hun lo derved saa saare.]

28. [Det var jomfru Gónillille]

[Hun] lót skrive de brev –

[Lod spørge Ridder herr Pále]

[Om hendes kiøresvend var møe.]

29. Og det var j[omfru] G[ónillille]

hun gjøre ham st[ørre] harm

[Hun sendte ham vugge] å svøbeklutar

[Alt til sin kiøresvends barn.]

*

Teksten er ufullstendig. Over overskrifta står det: Syv IV, nr. 47. Hos Peder Syv har visa tittelen: Exempel paa Kvinde-List. Moltke Moe har berre ført opp avvik frå Peder Syvs versjon. Tomroma i teksten er fylde ut med Peder Syvs tekst. Namna er sette inn i samsvar med andre førekomstar i Moes tekst. Strofenummereringa er Moes eigen og svarar til strofene hos Peder Syv. Der det ikkje er avvik, skriv han berre strofenummeret, elles noterer han kva liner det er avvik i, f.eks. slik: – 28,2: lót skrive de brev –.

Under tittelen står det: (Hæge Bj. efter mór si), «efter mór si» er overstroke.

Under teksten står det: (Længer har ikke Hæge hørt den; hun tror nærmest, at denne version er efter Tone Vistadbakkjen, som hun hørte visen af senere end af sin mor).

TSB D 163 Palmen Burmannsson

Innleiing

Palmen Burmannsson salar gangaren og rir ut for å vinne den vakre fru Ingebjørg. På vegen møter han ein gjetargut som kan fortelje at ho er ventande til kyrkja same dag, der ho skal gifte seg med festarmannen sin. Palmen Burmannsson utnyttar denne sjansen og røvar fru Ingebjørg, som slett ikkje er villig til å følgje med han. Han fører henne likevel med seg heim, der søstrene hans får beskjed om å vakte huset mens han tek med seg fru Ingebjørg til sengs. Etter ei stund kjem festarmannen til gards, og når han oppdagar fru Ingebjørgs brurestas – som søstrene har gløymt å gøyme – utfordrar han Palmen Burmannsson til kamp på liv og død. Palmen Burmannsson kler seg i stålrustning og gjer kort prosess med både festarmannen, fru Ingebjørg sine sju brør og jamvel «hennars sæle faðir» (Landstad [1853] 1968: 291).

Det er ingen tvil om at «Palmen Burmannsson» har vore ein populær ballade på 1800-talet, og vi har bortimot førti oppskrifter av den, etter fleire av dei beste songarare frå Telemark og Agder. Ei av dei som kunne «Palmen Burmannsson» var Ingeleiv Knutsdotter Ramberg (1785–1863) frå Lårdal. Som vaksen flytte ho til Seljord, der Landstad og Olea Crøger skreiv opp fleire viser etter henne. I alt song ho tjue balladar (Jonsson & Solberg 2011: 414–417). Landstad trykte heile tre variantar av «Palmen Burmannsson» i Norske Folkeviser (Landstad [1853] 1968: 285–296, 839–843). B-forma skriv seg frå Ingeleiv Knutsdotter Ramberg og kan jamførast med Sophus Bugges oppskrift frå 1856 etter same songar.

Som så ofte elles er Bugges balladeoppskrifter grunnleggjande, han skreiv opp «Palmen Burmannsson» etter ni forskjellige songarar. Forutan dei mange oppskriftene frå Telemark har vi også mange frå Agder-fylka, deriblant ein melodivariant etter Gunstein Grundesson Frøyrak (1819–1877) frå Setesdal. Lindeman skreiv opp denne melodien i 1861. Vi har dessutan to andre melodioppskrifter (Ressem 2014: 126–128).

Balladen har fått ulik utforming i tradisjonen. I motsetning til Landstads A-tekst endar forma etter Ingeleiv Ramberg tragisk, med at begge dei to hovudpersonane døyr. Variasjon finn vi også i dei nordiske formene av «Palmen Burmannsson». Den eldste svenske varianten, nedskriven på 1690-talet, endar med at fru Ingebjørg – etter at Palmen Burmannson er død – går i kloster. Men ho vonar at dei to sønene ho ber under beltet, vil vekse opp og ein gong hemne den døde faren:

Jagh hafver under mit belte,

een så liten kindh,

vill Gud dhet blifver til verden fött,

han hembnar vehl faderen sin,

jag bär under mit belte.

de raske söner två,

dhe sku hembnas sin Faders dødh

dhen stund dhe lefva må,

jungfrun gaf sig i klostret,

med all sit Gull så rö,

aldrig så lefver iag dhen dag,

iag glömer herr Palles dödh

(SMB 3: 317).

Det finst mange norske og nordiske balladar med same og liknande tema som «Palmen Burmannsson» – kva erotiske komplikasjonar kan føre til. Dei mange ulike avslutningpartia i visa kan elles tyde på at songarane har vore i tvil om korleis dei skulle oppfatte brurerovet. Kan handlinga forsvarast moralsk? Skal helten vere festarmannen eller brurerøvaren? Og kva med fru Ingebjørg, skal ho gle seg over å bli bortført eller ikkje? Det finst ingen enkle svar på spørsmål som desse.

Utsyn 126

CCF 156

DgF 392

SMB 103

Oppskrift A

TSB D 163: Palmen Burmannsson

Oppskrift: udatert av Sophus Bugge etter Anne Knutsdotter Bruhær, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge III, 147–152

Oppgjeven tittel: Palmen Búrmansson. IV.

*

1. Dæ va' årli um Morgonen,

at Lirkanne sýnge útí Engji,

upp reis Palmen Búrmanssón,

han klæddes alt for sin' Sængji.

— Útí Rídenøy. —

2. [Han sprette gullkrossen] alt fyre [sit bryst]

[og gullið] han inkje tar [láne,]

[sá reið han seg] igjenom Sellands [bý]

fra Hallen å så ti [Skáne.]

3. Så rei han seg igjenom Sellands Bý

[han vilde 'ki] heimatte [vende]

[sá] vikja [han bispen sin mórbrór]

[han ha' inki skyldare] Frender

4. «Høyrer du Palmen Búrmansson:

vendt deg no helle heim!

Frú Ingebjør heve dei Brøanne sjau

å så dei Riddarar tvei.»

5. [Eg vender no inki heimatt idag]

[før eg heve vunnið] den Møy,

[deð] kaddast [ingin hofdreng vera]

[som ræddast fer] sko' døy

5b. n93[Eg vender no inki heimatt idag]

[før eg heve vunnið] dæ vív,

[deð kaddast ingin hofdreng vera]

[som ræddast] alt fyri sitt lív.

6. Dæ va' Palmen Búrmansson,

han ville útav Gari burtfara;

Munnen lædde å Hjarta'i grét,

dæ va' væl 'kji alt útav Gama.

7. [Deð var Palmen Burmansson]

[reið seg] mæ [vegin fram,]

[møtte han kongins líten] Sveihýring.

[han] av [vegin rann.]

8. «Du tar inkji Kungens Sveihyring,

renn inkji av Vegjen fyr megv140!

hossi stende dærk43 ti í Fru Ingebjørs Går?

du dyle dæv141 ikkjev142 for megv143!»

9. «Eg æ' Kungens Sveihyring,

eg voktar hass Fe útí Engji;

dær hender så mangt í Frú Ingjebjørs Går,

dei seie a 'kje alt dei Smådrengjir.

10. [Eg æ' Kungens Sveihyring,]

[eg voktar hass Fe útí] Hagji,

[dær hender så mangt í Fru Ingebjørs Går,]

Smådrengjinne blí inkje alt vari.

11. [Han rengde gullringen af sin fing:]

Smådrengjen [den] giver jeg dig.

[hossi stende] der ti [i fru Ingeborgs gárð?]

[deð dyl du inki fer] mig

12. [Høyre du Palmen Burmansson]

sett [dine hestar vel] uppunder Lide.

[fer her er fru Ingeborgs] Kyrkjeveg.

[som] hó plagar ti Kyrkja [ríðe]

13. [Fru Ingeborg stend i lofts]svalir.

[sér hon seg út sá viðe:]

så ser hó de m[ykið] Fókk

som holder der [til under líðe]

14. «Høyrer du dæ, du líten Smådreng,

du ser deg út så víe:

hott æ' no dæ fyr mykje Fókk,

som holder der under Lide?»

15. Ti svora [den liten smádreng]

han sit útí Sadelsbånd.

[«Kenner du 'ki kongin, din faðir,]

[og Olaf,] din F[estarmann?»]

16. Væl kj[enner] eg [no inki kongin, min faðir,]

[hell Olaf min festarmann,]

men [dei va inki] såsså [klædde] idag

dei ha' ikkji Høk hell [hund.]

17. Hó rengde Gullringjen av sin Fing:

«Smådrengjen, den giver jeg dig:

hott æ' no dæ fyr mykje Fókk,

som holder der under Lide?»

18. «Høyrer du Frúva Ingjebjør,

du ser deg út så víe,

forvist æ' dæ Palmen Búrmansson,

som holder der under Lide.»

19. Dæ va' Frúva Ingjebjør,

hó rei seg í Rósenslund.

Palmen han helle í Tygyll å Beisl,

han ba, hó ville kvílae ei Stund.

20. [Høyre du Palmen Burmansson]

vi' [gere meg] ingjo Skomm,

her kjem etti [kongin, min faðir,]

[og Olaf min festarmann.]

21. Eg agtar 'kji [kongin, din faðir,]

inkji [Olaf din festarmann,]

[du skal fy'gje] av Landi mæ meg

[um] Hestanne 'kon [bera kan.]

22. [Høyre du Palmen Burmansson]

[du læt] 'kji dine Hestanne [springe,]

[eg heve meg] eitt líti kind

alt [under min] Silkje[linde.]

23. Dæ va' Palmen Búrmansson,

han smíler på líten Smådreng:

«Du hev no inkji líti Kind,

du kunna væl få dæ enn.»

24. [Deð var Palmen Burmansson]

[han kom seg riðand i gárð,]

[úte stóð Palmens systanne tvo]

[dei var vel] sveipte [i márð.]

25. [Velkomen Palmen,] 'kos [bróðer,]

å så dí [vene møy,]

[deð tykje no okkon] adder veste at [vera]

[fer hennar sá lýte du døy.]

26. «De taka no minen96 Hestar,

dei sekje dei væl útí Beiti!

så tak de[i] Frúva Ingjebjørs Brúreklæi!

de[i] lat dei 'kje koma i Gløymei»

26b. n97[«De taka no mine Hestar,]

[dei sekje dei væl] í hagji

[så tak de Frú Ingjebjørs Brúreklæi!]

de let dei 'kje hange í lofssvalir!»

27. Eg vi' l[eggje] meg te sova,

[smádrenginne dei skal vaka,]

dei sko' [inki vekkje 'kon]

[før brynjunne] fara [til braka.]

28. Dei tóke no Palmens Hestar

å sette dei væl útí Beiti;

men dei tók 'kji Frúva Ingjebjørs Brúreklæi,

dei let dei koma í Gløymi.

29. [Deð var Olaf hennars festarmann]

[han kom seg riðand i gárð,]

[úte stóð Palmens systanne tvo]

[dei var vel sveipt i márð.]

30. Høyrer de [Palmens systanne tvo]

hott eg talar ti deg.

[hev de 'ki sét Palmen] dikkos B[rór]

[og vivið, han flutte með seg?]

31. Ti svara [Palmens systanne tvo]

[dei] rann [tárir pá kinn:]

[me heve 'ki sét Palmen] kos Br[ór]

si [lánge heran i sinn.]

32. [Deð var] Kungen hennes Faer.

[han vilde] útav [garðe] burt[riðe]

så ser [han] dei br[úreklæðir]

som gl[imað] dærút [sá viðe.]

33. [Dei] støytte [pá dynni með] Gnjavlar

[líke sá vel með spjút:]

[Er du her inne Palmen Burmansson]

du lyster væl sjå hera [út!]

34. [Deð var no Palmen Burmansson]

[han ság af] Vindøiet [út,]

[han ság 'ki anten] Himil [hell jorð]

[fer] Gnjavel [og kvasse spjút.]

35. Ti svaora Frúva Ingjebjør,

[fyr]n99 hó va' inkji rædd:

«De bíar no ei líti Tí,

han må væl blive klædtd.»

36. Upp reis Frúva Ingjebjør,

[fyr]n100 hó va' inkji sein;

så sprette hó den Brynja

så hart um Palmens Bein.

37. «Høyrer du Frúva Ingjebjør,

um du ser meg blø,

eg beder deg fyre den høieste Gud,

du nevner meg inkji ti døe.

38. [«Høyrer du Frúva Ingjebjør,]

um du ser din Faderen fadde

[eg beder deg fyre den høieste Gud,]

du vi 'kje på Palmen kadde.»

39. Dæ va' Palmen Búrmansson,

han ha' på seg Hanskanne små;

så teke han dæ syllbúdde Svær,

på Naglo dær dæ låg.

40. [Deð var no Palmen Burmansson]

[han ùt af] Dynni [sprang,]

[sá] rýe han dæ Rómi

[som] fyrre [ha' vorið] trångt.

41. Dæ va' Palmen Búrmansson,

han hoggji i fyste Flokk;

så hoggji han Frúva Ingjebjørs Brøanne sjau,

adde mæ gúle Lokk.

42. Dæ va' Palmen Búrmansson,

han hoggji, ti han blei mó;

så hoggji han dærfram,

som Daniel Kungen stó.

43. «Høyrer du Palmen Búrmansson,

stidd no ditt syllbúdde Svær;

detta va' Kungen minn101 Faer,

han va' detta inkje vær.»

44. Dæ va' Ólav hennes Festarmann,

når han høyrde dæ Kvindnemål,

så gav han Palmen Búrmansson

tvenne dei dødeleg Sår.

45. Dæ va' Palmen Búrmansson,

når han dei Dødesår fekk,

han hoggji ti Ólav hennes Festarmann,

så Hovui mæ Hæranne hekk.

46. «Statt upp Frúva Ingjebjør!

eg veit, du æ' bundi mæ Barn;

du reiser upp Palmen Búrmansson,

du forgløymer inkji hass Navn!»

47. «Tvo Gångur så heve eg vori fest,

eg alli Brúr kunna blíve;

no vi' eg sikje í dæ vidde Kløster,

mig ganske fra verden tilgive.

48. Dær æ' så vóndt í dæ vidde Kløstr,

dær æ' trí Slags Plagur;

den eine frjóse å den are svelte,

den tree um Nettane vaka.»k45

49. Hó sat útí dæ vidde Kløstr

væl útí Månarn102 ní;

men då laut Frúva Ingjebjør

låte sitt unge Lív.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta. Bugges avstyttingar viser til Landstads A- og B-tekst (Landstad 1853, 285–296).

Oppskrift B

TSB D 163: Palmen Burmansson

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Gunhild Jørundsdotter Dårelaupe, Vrådal, Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 173–182 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel. v145

*

1. Dæ va' no um den å(r)lann103 morgó,

klirken syng úti sengjin104,

upp ris Palmen Búrmansonen,

klæder seg for si sengjir.

– Uti Ridenøy. –

2. Dæ va [no um den årlan morgó,]

klerkjen sitt stemme rører

[upp ris Palmen Búrmansonen,]

han seg uti klæ'i fører.

3. Han sette gullkrossen alt fyrev146 sitt bryst,

gulle han turte 'kje låne,

så ríe han seg Sellands bý

‹å› hallen hera uttafor Skåne.

4. Han vikja der bispen sin mo'ibróerk46

han hev ikkje skyllare frender,

han gav no hånom ba hånom så gott eitt rå,

ba', han ville heimatte vende.

5. Eg vender no ikkje heimatt idag,

føre eg hev vunni den møy,

dæ kallas no ingjen hovdreng vera

som ræddes alt før 'en ska døy

6. Eg vender [no ikkje heimatt idag,]

[føre eg hev vunni] dæ vív

[dæ kallas no ingjen hovdreng vera]

[som ræddes alt] føre sitt lív.

7. Dæ va 'n P[almen] B[úrmansonen]

han rí ette vegjen fram,

der møter 'en kungens líten fehýring

han útav vegjen rann.

8. Høyrer du dæ k[ungens] l[íten] f[ehýring]

renn inkje utav vegjen for meg,

hosse stende dæ te í frugva Ingjebjørs går,

du dýl dæ inkje for meg.

9. Eg æ' no k[ungens] l[íten] f[ehýring]

eg voktar hass fé uti hagar,

dæ hender så mykje í fruva I[ngjebjør]s går,

fehýring så der líte tek vara.

10. Eg æ – Eg æ [kungens líten fehýring,]

[eg voktar hass fé uti] beite,

[dæ hender så mykje í fruva Ingjebjørs går,]

[fehýring der líte] av veit.

11. Han rende gullringjen útav sin fing

fehýring den giver jeg dig:

hosse stende dæ te i fruva I[ngjebjør]s går

du dýl dæ inkje for meg.

n105 12. Han rende [gullringjen útav sin fing]

[fehýring den giver jeg dig:]

[hosse stende dæ te i fruva Ingjebjørs går]

sanningji seie du meg.

13. Han tók i mot den røde gullring

å ille så gjore han då,

då forspillte han dæ vene vív

å derte deíi riddarar tvo.

14. Mæ Lunde kyrkja i Skåne

der messar dei klerkanne ní

møt du der du P[almen] B[úrmansonen]

så sér du dæ véne vív

15. [Mæ Lunde kyrkja i Skåne]

[der messar dei klerkanne] tolv,

[møt du der Palmen Búrmansonen]

[så sér du] den brúri boll.

16. Høyrer du P[almen] B[úrmansonen]

halt dine hestanne væl utippi hagar

der æ fruva I[ngjebjør]s kyrkjeveg,

som hó allti vane plaga fara

17. Høyrer du [Palmen Búrmansonen]

[halt dine hestanne] uppunde líe,

[der æ fruva Ingjebjørs kyrkjeveg,]

[som hó allti vane plaga] ríe.

18. Dæ va fruva I[ngjebjør]

hó ville útav gare ríe.

P[almen] han tók i tygyll å bexl

å ba ho ville halle å bíe.

19. Høyrer du P[almen] B[úrmansonen]

du gjere meg ingjo skomm

ette kjeme kungen min faer

å Olav min festarmann.

20. Eg æ 'kje rædde k[ungen] d[in] f[aer]

inkje O[lav] din f[estarmann]

du sko no fýgje meg heim ídag,

um mí' hestanne deg bera kann.

21. Høyrer du P[almen] B[úrmansonen]

lat inkje den grå gangaren springe,

eg hev meg så liti eitt kind

alt unde min silkjelinde.

22. Dæ va' no P[almen] B[úrmansonen]

han smíler at på líten smådreng

du kann fulla få deg eitt lik

um du hev no 'kje fengji dæ enn.

23. Dæ va' no P[almen] B[úrmansonen]

han kom seg riands í går,

ute stó P[alm]ens systanne,

dí våre væl svøft í mår.

24. Vælkomen P[almen] kos brórer

å så ditt vene vív

dæ tikje me vestlaste vera

fyr hænar så læte du lív.

25. Vælk[omen Palmen kos bróer]

å så di v[ene] møy

[dæ tikje me veslaste vera]

[fyr hænar så] lýte du døy.

26. No vi me gange burt leggje kon,

å drengjinne dei sko vaka,

de ska ikkje vekkje kon,

før de høyrer denv147 brynjur brakar

27. De taka no níe hestar

å seta dei væl uppí hagar,

å taka så fr[uva] I[ngjebjør]s brureklærer

dí heng dei i lofsens svalar.

28. De teke [no níe hestar]

[å seta dei væl uppí] beite

takje [så fruva Ingjebjørs brureklæer]

dí late dei 'kje koma í gløyme.

29. Dei toke P[almen]s hestar

å sette dei væl u[ppí] h[agar]

men inkje tok dei I[ngjebjør]s br[ureklæer]

som heng i lofsens svalar.

30. Dei tók [Palmens hestar]

[å sette dei væl uppí] líe

[men inkje tok dei Ingjebjørs brureklæer]

di glima i verden víe.

n106

31. Dæ va kungen hennars faer

å O[lav] hennar f[estarmann]

ute sto P[almen]s systanne,

dei våre væl svøyft i mår.

32. Eg helsar deg P[almen]s systane

hev du 'kje sett Palmen, dekkons bróer

dæ víve han flýte mæ seg

33. Dæ va P[almen]s systanne,

di rende dei tårinn på kinn

Eg hev 'kje sett P[almen] kons boer

si lengje hera í sinn.

34. Dæ va k[ungen] h[ennars] f[aer] å Ó[lav] h[ennars] f[estarmann]

di ville av gari ríe,

så såg di fr[uva] I[ngjebjørs] brureklæi

di glima í veri víe.

35. Di støytte på dynni mæ glaven

å så mæ kvasse spjut

æ' du her P[almen] B[úrmansonen]

du tore væl fulla sjå herut.

36. Dæ va P[almen] B[úrmansonen]

såg gjænom vindauga út,

han såg hverken himmel hell jór

for glaven å kvasse spjut.

37. Dæ va' no P[almen] B[úrmansonen]

han ut gj[ænom] v[indauga] såg,

de æ no så mange í dag

å vik47 er no så få.

38. Høyrer du fr[uva] I[ngjebjør]

du hell mi' he sit no der å saumar,

å høyrer d[u] fr[uva] I[ngjebjør]

du hell mi' hestann í taumar.

39. Høyrer du fr[uva] I[ngjebjør]

um du ser meg fadde,

eg beder deg, for den øverste Gud,

du må 'kje Palik48 kadde.

40. Høyrer du [fruva Ingjebjør]

Um du ser meg bløe

[eg beder deg, for den øverste Gud,]

Du nevner meg inkje te døe.

41. Dæ va' no P[almen] B[úrmansonen]

han út igjænom vindauga sprang,

så rudde han den breie vegjen,

som fyrre ha vori trång.

42. Dæ va' no P[almen] B[úrmansonen]

han hoggje i fyste bflokk

så hoggje han fr[uva] I[ngjebjør]s brøanne sjau

å alle mæ gúle lokk.

43. Dæ va' no P[almen] B[úrmansonen]

[han hoggje i] den andre fær

[så hoggje han fruva Ingjebjørs] sæle faeren

anna so va han vær.

44. Dæ va Høyrer du P[almen] B[úrmansonen]

du stiller no ditt svær,

du skånar min sæle faeren,

anna så æ' n vær.

45. Dæ va' no P[almen] B[úrmansonen]

han riste på syllbúdde svær,

va' du 'kje fr[uva] I[ngjebjør]

detti så va' du vær.

46. To Ganger haver jeg brurfestarmø festermø været

og aldrig brur kan blive,

nu vil jeg meg i kløster give

og sørge mig der til døde.

47. Der æ så vondt i kløstri vera

der hev æ' di tri slags plagur

dæ eine d'æ' fróse, dæ andre d'æ svelte

d'æ andrek49 um nettanne vake

(Ogsaa et Vers om at hun bandt om hans Saar).

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge V, 184–91.

Oppskrift C

TSB D 163: Palmen Burmansson

Oppskrift: 1861 av Ludvig Mathias Lindeman etter Gunstein Grundesson Frøyrak, Bygland i Setesdal, Aust-Agder.

Orig. ms.: NB Mus ms 2456/1861:8, nr. 1.

Oppgjeven tittel: Ballen Buanson

*

1. Aarle um ei Morgonstund

aa Lærkjen har spela i Engji

Aa up stod Ballen Buanson

han klæder sig fyr si Sengji

– uti Ridraai –

2. Han trækte nu paa sig den Skjorta

ho va non107 vel stetta med guld

aa der aatte naav148 den ringe Brynja

idag ska du vera meg huld.

3. Han trækte no paa seg den Skjorta

ho va no vel inkji a Laanek50

saa rei han femten stærke Mile

i gjønum Seland og Skaane

4. Saa sjailasjalak51 han Bispen sin Morbror der

han ha ingjin nerare Frendi

han raadde han te saa godt eit Raa

at han skulde heimate vende.

5. Eg vi no slet inkje heimate vende

før eg hæ vunne den Møi

eg held deg ikkje før nokon fuldtakande Mann

som rie før aa døi

6. Eg vi no slet inkje heimate vende

før eg hæ vunne de Viv

eg held deg ikkje for nokon fuldtakande Mann

som rie før aa misse sit Liv

7. Aa dæ va Balen Buanson

han rei fram ette mæ Lie

der treffer han liten Fetjuringen

han spredde sit Faark52 saa vie.

8. Aa hør du liten Fetjuringen

ko e no spøre deg

he du inkje set Frua Ingjebjør

du duld dæ inkje før meg.

9. I Lunde Kirkja i Skaane

der møssar dei Præstane ni

der ska no vere Bruvielse idag

dit kjeme saa vent eit Viv

10. I Lunde Kirkja i Skaane

der møsser dei Præstane tolv

der ska no vere Bruvielse idag

dit kjæme ei Brud saa bold.

11. Aa dæ va Balen Buanson

han rei derfram ette mæ Lie

der treffer han Fruva Ingjebjør

hu kom rians mæ Ternerne sine

12. Aa dæ va ei af Fru Ingjebjørs Terno

hu tala dæ Ord for sand

der ser eg Kungjen den gamle Far

han kjæm rians o fremminde Land

13. Aa dæ ekje Kungen Fai min

dæ ser eg paa Sal og Gjengjik53

men dæ æ Balen Buanson

som eg heve traadtk54 saa længji

14. Aa dæ enkje Kungen Fai min

dæ ser eg paa hass Rej

men dæ æ Balen Buanson

antel æ han drukkjen ell rej

15. Aa dæ va Balen Buanson

han stilte sin Gangar spak

saa sætte han Frua Ingjebjør

up paa Gangarens Bak

16. Aa dæ va Balen Buanson

han la den breie Vegen fram

der grodd' enkje Gras paa femten Aar

der Gangaren has han sprang.

17. Aa hør du Balen Buanson

du let han no inkje saa springe

der spelar i meg saa litit eit Kjindk55

alt unde min Silkje lindik56

18. Spelar i deg saa litit eit Kjind

alt under din Silkjelindi

saa ska eg mandeleg fostre dæ up

ja kristne dæ ette din Vilje

19. Aa dæ va Balen Buanson

han kom der rians i Gaar

aa uti sto hass Systa tvo

dei va vel svøpt i Maar

20. Di vogtar min Høk di vogtar min Hund

innafyr den løynlige Haga

Di gløymer 'kji Ingjebjørs Reiseklæi

som hænge i dei høgelopts Svala.

21. Dei vogta hass Høk dei vogta hass Hund

innafyr dei løynlige Haga

men dei gløymde Ingjebjørs Reiseklæi

som heg i dei Høgelopts Svala

22. Aa dæ va Kung Nikelaas

han kom der rians i Gaar

uti sto Balens Systa tvo

dei va vel svøpt i Maar

23. Aa høyre du Balens Systaer

ko eg no spyre deg

he du enkje set Balen Buanson

du dylde dæ enkje fyr meg

24. Dei svor om Gud dei svor om Mand

aa baa saa gjor dei Ei

dei ha 'kje set Balen Buanson

si han af Garen108 utrei

25. Aa dæ va Kungjen Nikelaas

mæ han saa sto aa tala

daa saag han Ingjebjørs Reiseklæi

som heg i dei Hogelopts Svala

26. Aa dæ va Kungjen Nikelaas

han stødten109 paa Dynne p mæ Spjud

æ du inni Balen Buanson

saa kjem du te meg herut

27. Aa dæ va Kungjen Nikelaas

Aa dæ va Balen Buanson

han var no slet inkje saa redd

du biar no Kung Nikelaas

te eg no bli paa klæd

28. Aa dæ va Kungjen Nikelaas

han spændte paa Dynne med Fod

aa kver den Nageli i Dynne va

den svorak57 Telja imot

29. Aa dæ va Balen Buanson

han ble baade vrei aa gram

han sleit ein Stopik58 fraa Ingjebjørs Seng

slo ihel femten hundre Mann

(Ingjebjør til Kungjen)

30. Aa du hæ no kji stort te aa rose deg av

om Ballen sil miste sit Liv

no hæ du mist baadi Hænda aan110 Føta

aa saa dit vene Viv

31. Du hæ no kji stort te aa rose deg av

om Ballen han sille no døi

du ska meg allin111 Enke faa

si du inkji kun vinne meg Møj

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Oppskrift D

TSB D 163: Palmen Burmansson

Oppskrift: 1900 av Moltke Moe etter Svein Knutsson Hoven/Tveiten, Bykle i Setesdal, Aust-Agder.

Orig. ms.: NFS M. Moe 34, nr. 5.

Oppgjeven tittel: Ballen Buanssons vise

*

1. Årle om en morgenstund

lærkjen han spilar i engjè

å upp sto han Ballen Buansson

å klædde seg fyr si' sengjé.

– Uti rider røy. –

2. Så ha han no på seg den skjurta

å den va no stikka mæ gull,

å dèr atte yvi den ringebrynja:

idag ska du vere meg hull.

3. So ha [han no på seg den skjurta]

å den va no inkji av låni,

so rei han der 15 danske mili

igjennom Sælland å Skåni.

4. Han rei seg igj[ennom] Sællands buy,

i Skåni dèr aktar han vende,

han gjæstar bispen, sin moibror,

han ha ingjen skyldare frændi.

5. Han gjæsta då [bispen, sin moibror,]

han ha ingjen [skyldare frændi]

han rådde han ti so gott eit rå

at han sille heimatte vende.

6. Nei eg vi kji heimatte vende,

førr eg heve vunné dæ viv,

eg held dæ kji fyr noko kjempe å vere

at eg sille ræast fyr mitt liv.

7. Nei eg vi kji [heimatte vende,]

[førr eg heve vunné] den møy,

[eg held dæ kji fyr noko kjempe å vere]

[at eg sille ræast] fyr å døy.

8. Å dæ va 'en Balen Buansson

han helt seg framette unde leie,

blei han vare fruva Yngjebjør

kom leians mæ ternune sine.

9. Å dæ va no ei av fru I[ngjebjør]s ternur

ho tala ett ord for sand:

No ser eg atter din gamle fader,

han kjæm utav fremminde land.

10. Nei dæ' æ no inkji min fader,

dæ ser eg på sâl å på gjengji,

men dæ æ 'en Balen Buansson

som eg heve trått so længji.

11. Nei [dæ' æ no inkji min fader,]

[dæ] ser eg uppå hans rei,

men [dæ æ 'en Balen Buansson]

anten æ han drukkjen hell vrei.

12. Dæ va 'en B[alen] Buansson

han stillte sin foli spak,

so tek han æ fruva Y[ngjebjør]

å set a uppmæ sitt bak.

13. A dæ va en B[alen] B[uansson]

han hélt no den vegjen baint

der grodde kji grasi på 15 år

der hasses gangari staig.

14. Å [dæ va en Balen Buansson]

han helt [no den vegjen] fram,

[der grodde kji grasi på 15 år]

[der hasses gangari] sprang.

15. A hør du dæ B[alen] B[uansson]

kvi lét du din hesten springe,

der spilar i meg so liti eitt kind,

alt under min silkjelindi.

16. Å dæ va 'en B[alen] B[uansson]

han smilte' på liten smådreng:

«Eit liti kind kann du vel få

men inkji so hev du enn.»

17. Å dæ [va 'en Balen Buansson]

han kom seg rians i går

å uti sto hass systar tvo,

å dai va svaipt i mår.

18. «Vælkomen B[alen], vår broder,

å so ditt vene viv,

men detti tikje me vørr å vere,

dæ kjæme ti gjelde ditt liv.»

19. «Dé voktar min hauk, å dé v[oktar] min hond

inna for den løynlege haga,

de gjløymer inkji fru I[ngjebjør]s rieklæi

som heng uppi høgeloftssvala.

20. De voktar [min hauk å de voktar min hond]

[inna for] den løynlege stiga,

[de gløymer inkji fru Ingjebjørs rieklæi]

som glimar i markji so viavia.»

21. Dai vokta hass hauk [å dai vokta hass] hond

inna for den [løynlege] haga,

men dai gløymde fru Y[ngjebjør]s rieklæi

som hekk uppi [høgeloftssvala.]

22. Dai vokta [hass hauk å dai vokta hass hond]

[inna for den løynlege] stiga,

[men dai gløymde fru Yngjebjørs rieklæi]

som glima i markji so via.

23. Å dæ va 'en kungjen Nikelus

han kom der no rīans i går,

å uti sto Balens systar tvo

å dai va svaipte i mår.

24. Å høyr dé, Balens systar to,

ko eg spyr'e no deg:

hev de set B[alen] B[uansson]

so dyle han inkji fyr meg.

25. Dai svor um Gud, å dai svor um seg

å sykko sjave ti main:

Dai ha' inkji set B[alen] B[uansson]

si han ut av gari burt rei.

26. Å dæ va 'en kungjen N[ikelus]

han ville tibake venderie

blei han vare fru I[ngjebjør]s rieklæi

som glima i markji so vie.

27. Å de va ['en kungjen Nikelus]

han stoytte på dynnæ mæ spjut

«Æ du hér inni, B[alen] B[uansson],

so kjæm du ti meg her ut!»

28. Ti svora B[alen] B[uansson]

han va no væl inkji so ræd:

«Du gjere dæ, kungjen N[ikelus],

å biar ti eg bli no klædd.

29. Dæ va 'en kungjen N[ikelus]

han spende på dynnæ mæ fot

so kver den nagli i dynnæ va

dæ svòra i tiljemot.

30. Å dæ va 'en B[alen] B[uansson]

han fram ó sengjæ sprang

so sleit han æin stōppi frå fru Y[ngjebjør]s seng

slo íhel 15 hundre mann.

Yngjebjør:

31. No heve du inkje ti rose deg av,

um Balen han ha no silt doytt,

du ha meg inkji som enkje silt fengjè

Du konn inkji vinne meg moy.

32. No [heve du inkje ti rose deg av,]

um Balen ha silt lete sitt liv,

no hev du misst både henda å føta

å so ditt vene viv.

33. Å de va 'en B[alen] B[uansson]

han helt no so væl sine or:

månisdagjen deretti kåm

lét han bryddaupi bo.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Oppskrifta ligg saman med ei anna i eit omslag med påskrifta: Fra Setesdal 1900. Moltke Moe

Over oppskrifta står det: Hans Tinddøl (Svein Tveiten)

Namnet «Ballen» er retta til «Balen» med blå blyant.

TSB D 168 Stolt Margjit og Iven Erningsson

Det står ein strid mellom kampglade riddarar under Hallings øy. Stridseplet er stolt Margjit. Herre-Per forsvarer henne lenge, men til slutt orkar han ikkje meir og kastar sverdet: no må du, Margjit, verje deg sjølv! Det gjer Margjit. Ho kler seg i rustning, og med sverdet høgg ho ned den fremste motstandaren, Iven Erningsson, så kroppen hans fell i to stykke. Kongen sender bod på henne og ber henne velje om ho vil bli frilla hans eller lide ein brå død. Då trugar Margjit han med sverdet, og kongen gjev etter og tek henne til dronning.

Det finst mange tekstvariantar av denne balladen, frå Telemark og Setesdal. Av melodioppskrifter har vi fem. Landstad var tidlegast ute med å feste «Stolt Margjit og Iven Erningsson» til papiret, men har dessverre ikkje notert etter kven han gjorde dei to oppskriftene sine, og når han gjorde det. Begge formene står i Norske Folkeviser. Landstad prøvde ikkje i dette tilfellet å setje dei saman til éin tekst (Landstad [1853] 1968: 247–255). Elles gjorde Bugge i 1850-åra fleire oppskrifter av balladen, bl.a. etter Hæge Olsdotter Årmote (1787–1860) frå Mo. Hæge Olsdotter hadde eit stort og allsidig balladerepertoar og nytta eit alderdomleg språk med mange gamle former og ord, skriv Bugge. Hæge hadde «i sin Barndom af sin gamle Fader lært en Mængde Viser, som hun mindedes forunderlig godt» (Bugge [1858] 1971: XI, sjå elles Jonsson & Solberg 2011: 466–470).

Landstad tenkte seg at vi i denne balladen hadde «en Romance» om stormannen Alv Erlingsson, som vart fengsla og avretta i Helsingborg (1290). Men dette er rein gjetting og stemmer ikkje. Derimot har vi gjennom namnet «Iven Erningsson» ei minning om hovudpersonen i Ívens saga: Iven, son til Urian/Yrian. Ívens saga byggjer på Chrétien de Troyes' Yvain ou le Chevalier au Lion og vart omsett frå fransk til norrønt på 1200-talet i styringstida til Håkon Håkonsson. Sagaen gav opphav både til ballade- og eventyrdikting, særleg ved at namneformer og småmotiv vart lånte inn i den munnlege tradisjonen.

«Stolt Margjit og Iven Erningsson» høyrer til ei gruppe balladar med sterke og aktive kvinner i hovudrollene. Slike kvinner svingar sverdet like godt som menn, og jamvel betre. Dei kan minne om visse sagakvinner og står i kontrast til milde og ettergjevande kvinner, som det også finst mange av i balladediktinga.

Balladen finst også på dansk og svensk, men med noko varierande handling.

Utsyn 81

DgF 189

SMB 105

Oppskrift A

TSB D 168: Stolt Margjit og Iven Erningsson

Oppskrift: udatert av Magnus Brostrup Landstad etter ukjend songar, ukjend stad.

Orig. ms.: NFS M. B. Landstad 11, s. 5.

Oppgjeven tittel: Stolt Margjit

*

1. Ut for Hallingens Øy have stai eit Stri

– fyri Sunna, –

dei strir om stolt Margjit dæ vene Viv møy

– end strir en Iven Æringjen den unge –v149

2. Aa der kom Baa fraate stolt Margjit in

aa dei sko dæj for Kongjen indgaae

3. Aa ho tok no paa sæg den Silkje-Særk

aa nie va Møiarnes' Handeværk

4. Aa ho tok paa sæg den Stakkjen blaa

aa Gulli dæ laag etter kvor den Traa

5. [Aa ho tok paa sæg den Stakkjen] rau

[aa Gulli dæ laag etter kvor den] Saum

6. Aa ho va inkje saa beltevand

ho slængde kring sæg dæ røde Guldband

7. Aa ho sætte sæg paa Sengjestok

saa drog ho paa sæg den Silkjesok

8. Aa ho sætte sæg paa ein liten Stol

sprætte ho paa sæg dei sylvspændte Sko.

9. Stolt Margjit ho gjænge te Bekkji

sit gule Haar ho rækkjer

10. Ho vaska sit Haar uti klare Van

aa greier etter mæ Sylverkam.

11. Ho fletta sit Haar i dæ røde Guldband

deruppaa sætte ho ein liten Guldkrands.

12. Stolt Margjit in igjønnom Dynni steig

aa Kongjen viste einkje ana hel Soli skjein

13. Kongjen tukka ein liten Stol

aa kvilset stolt Margjit aa kvil din Fot!

14. Æg æ inkje saa trøyt æg kan vel staa

Sæg mæg det Æren saa vil æg gaa.

15. Hokke vil du væra Frillemøi

helle du vil for Kongjenv150 døi?

16. Dæ ingjo Skaam fe Kongjen døi

men de' støre Skaam væra Frillemøi.

17. Aa hokke vil du for Kongen laate Liv

hell du vil væra Frille te Viv?

18. Ja d æ ingjo Skaam fe Kongjen laate Liv

men d'æ støre Skaam væra Frille Viv.

19. Stolt Margjit ho tok paa sæg Brynja blaa

aa Vaaben saa ho vil mæ Æringjen slaa.

20. Stolt Margjit ho gjæk te Stalli

mæ Beygsel aa Sale i Handi

21. Sjov sala ho sin Gangare graa

ho ha kji Svennan aa lite paa

22. Di mødtes ut for Hallingjens Øi

aa der maatte Æringssonen døi

23. Di stredde i Dagar, dei strede i Tvo

ho sto te Knes i Manneblo

24. Di stredde i Dagar di stridde i tri

aa daa let Æringssonen Liv

25. Ho strauk sit Sværi paa Silkjesærk:

aa bære mæg Gud for Kvindeværk!

26. Stolt Margjit ho kom sæg rians i Gaar

aa Kongjen ute fe hennar staar:

27. Vil du inkje væra Frille-Møi

sea du let Æringssonen døi

28. Aa inkje vil æg væra Frillemøi

saa gla vil æg for Kongjen døi

29. Han tok stolt Margjit uppaa sit Kne

han gav henar Guld aa Fæstar-Fe

30. Han tok st[olt] M[argjit] uppaa sit Fang

han gav hennar Guldkrona aa Dronnings Navn.

31. Ægn112 takkar Kungjen han halt sin Tro

Maandedagn113 derefter lod han sit Bryllups' bal.

32. No heve stolt Margjit forvunne sit Harm

ho søve kvor Nat paa Konungens Arm

*

Under teksten står det: «NB. Sigrid og Astrid.», i Norske Folkeviser er dette tittelen på visa som kommer etter (nr. XXII).

TSB D 169 Herre Per og Gjødalin

Innleiing

Herre Per salar ut gangaren sin tidleg ein morgon, og mor hans spør kva han skal. Herre Per svarar at han har sett ei hind på heia, som han vil jakte på. Mora seier at det nok heller er Gjødalin sonen er ute etter, og ho åtvarar han. Det hjelper lite om han dreg av stad i nyvaska skjorte, den vil bli blodig før han kjem heim, spår ho. Herre Per bryr seg ikkje om åtvaringa og rir til Gjødalins gard. Der sprengjer han dørene og prøver å valdta henne, men ho stikk han til døde med kniven sin:

Gjöðalin riste sin hniv otor arm,

og den in i herre Pers hjarta rann

(Landstad [1853] 1968: 566).

Deretter set ho herre Per på hesten og sender han heim til mora.

Det finst meir enn tjue variantar av denne balladen. «Herre Per og Gjødalin» har tydelegvis vore godt kjend i balladesongarmiljøet i Telemark ved midten av 1800-talet. Fleire av dei sentrale songarane med store repertoar kunne balladen, slike som Bendik Ånundsson Sveigdalen (1780–1865) frå Skafså, Gunhild Kjetilsdotter Sundsli (1781–1869) frå Fyresdal og Olav Olsson Glosimot (1786–1858) frå Seljord. Derimot er «Herre Per og Gjødalin» ikkje kjend utanfor Telemark og er heller ikkje registrert i Norden elles. Tematisk er balladen i slekt med viser om sterke kvinner, som vi har fleire av – deriblant «Heiemo og nykken» og «Kvinnemordaren».

Dei tidlegaste oppskriftene av balladen var det truleg Landstad og Olea Crøger som gjorde i 1840-åra, og Landstads oppskrift etter Olav Glosimot er trykt i Norske Folkeviser (Landstad [1853] 1968: 564–566). Men det var Sophus Bugge som feste dei fleste variantane av «Herre Per og Gjødalin» til papiret. I 1857 var han på besøk hos Dagne Ånundsdotter Lid i Fyresdal (f. 1804, emigr. 1861) og skreiv opp heile 35 balladar etter henne, og i tillegg nyare viser, gamlestev, vers og gåter. Bugge brukte tre av Dagnes tekstar i si eiga samling Gamle norske Folkeviser (1858). Søster til Dagne, Anne Ånundsdotter Homme (1806–1871), song balladar for Bugge ho også, og kunne likeeins «Herre Per og Gjødalin», men berre to strofer (Jonsson & Solberg 2011: 371–374). Det finst fleire melodioppskrifter av «Herre Per og Gjødalin». Såleis skreiv Lindeman i 1861 ned melodien til denne og nitten andre balladar etter Bendik Ånundsson Sveigdalen (Jonsson & Solberg 2011: 537–538).

Utsyn 85

Oppskrift A

TSB D 169: Herre Per og Gjødalin

Oppskrift: 1847 av Jørgen Moe etter Bendik Ånundsson Sveigdalen/Felland, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS J. Moe 9, 83–87

Oppgjeven tittel: Herrepærs Viise

*

1. Høirer du Herrepær Sonen min

– So aarlig –

Kvi salar du so silde ud gangaren din

– Den Jomfru by æ te Naatte –

2. Derfor Salar eg saa silde ud gangaren min

Eg saag ei Hind paa Heio i sen

3. Derfor salar eg so silde ut gangaren graa

Eg saag ei Hind paa Heio i gaar

4. Du saag ingo Hind paa Heio i gaar

men du agtar deg ti Jøales gaar

5. Du saag engo Hind paa heio i sen

men du agter deg ti Jøale ind.

6. Du hæv ei Skiurte æ kvit som Bein

ho blive blodreje for du kjæm heim

7. Di Skiurte æ rudde e kvit som Krit

ho blive blodreje udaf dit liv

8. Herepær kom seg riands i gaar

Jøales Dynnar va slegne i laas

9. Han banka paa Dyne mæ Finger smaa

Stat op Jøale skrei Lokun ifraa

10. Ingjen Stefne so hev eg lagt

ingi lukker eg ind om Nat

11. Herepær spænde mæ karske Fot

han spænte den Dynne o Naglemot

12. Jøale la seg mæ Stokjen ned

Herepær springe at Vegjen te

13. Agtedeg Herepær de sei eg dig

Jøale hev ein Sølvbonden Kniv

14. Eg hev stai for Børse aa brand

aldrig agtar eg qvindehaand

15. Eg hev stai for Børse aa Piil

aldrig agter eg qvinde Kniv

16. Herepær ha kje haltala ord

for Sølvbondne Kniven i Hjarta stod

17. Jøale gjorest i Haando stærk

ho sætte Herrepær paa sin Hest

18. rie du hit hel rie du dit,

ri alli oftar aa truge deg Viv

19. Herepær kom seg riande i gaar

has Moder uti for hannom staaer.

20. Høir du Herepær Sonen min

Kvi rene der blod oto Ermen din

21. min Hestan va raske paa fire Fod

han slog meg imot ei Linderod

22. min Hestan va raske paa fire Bein

han slog meg imod ei Lindegrein

23. Du tar kje Herepær dylje for meg

men Jøales Knivær hev skore deg

24. Kjære mi Moder du bit min Hest

Kjære min Fader du hente meg Prest

25. Daa den Præsten kom seg for Land

daa gav Herepær up si Aand

*

Under tittelen står det: (Landst. nr. 68)

Etter oppskrifta står det: Ende

Oppskrift B

TSB D 169: Herre Per og Gjødalin

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Dagne Ånundsdotter Lid, Veum, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge m, 54–55 (kladd)

Ingen oppgjeven tittelv151

*

1. Hilebrand, Hilebrand, sonen min

– så årleg –

kvi salar du Gangaren din?

– Dæn Jomfru by ho te Notte. –

2. Fordi salar eg Gangaren min,

eg såg ei Hind på Heio i sinn.

3. Du såg ingjo Hind på Heio i sinn,

din Hugjen han stend i Gjialills Kinn.

4. Du reiser i Skjurta kvit som Krist

men hó blí blóutt før du kjem hít.

5. [Du reiser i Skjurta kvit som] Bein

[men hó blí blóutt før du kjem] heim

6. Hilebrand ut av Gari skrei

hans Moder sto atte sine Hendar ho vrei.

7. H[ilebrand] kom seg riands i Går,

Gjialills Dynnar va' slegne i Lås.

8. Han kl[appa] på Dynni mæ F[inganne] små:

Statt upp Gj[ialill] skrei Lokunn ifrå.

9. Ingjen så hev eg i Stevnar lagt

ingjen så lukkar eg inn um Natt.

10. Hilebrand stende på karsken Fot

spende dæn Dynni o Naglemot.

11. H[ilebrand] H[ilebrand] vokte ditt Liv,

vokte deg for min Kvindekniv.

12. [Hilebrand Hilebrand] vokte deg væl

[vokte deg for mitt Kvinde]svær.

13. Eg heve sta'i fot Byrse å KnivPil

eg ræddast slett ingjen Kvindekniv

14. Gjialill tok upp sin syllbudde Kniv

dæn set ho i Hilebrands unge Liv.

15. Så sveiper ho han i Kåpa blå,

så sete hó han på Gangaren grå.

16. Du helsar heim i din Moders går,

du sei du hev vori i Gj[ialill]s går.

17. Dæ såre gjore hass Hjarta'i Mein

han va døe, før han kom heim.

*

Reinskrift: NFS Sophus Bugge II, 114–115

Sophus Bugge viser til Landstads Norske Folkeviser i strofe 9 og 15. Klammeparentesene er sette inn etter Landstads tekst.

Etter siste strofe i reinskrifta har Bugge skrive: Senere erklærte hun dette Vers for urigtigt.

Sophus Bugge har også ei kortare oppskrift etter Dagne Lid.

Oppskrift C

TSB D 169: Herre Per og Gjødalin

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge o, 28 a–29

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Herepær Herepær sonen min

– so årlig –

kví salar dú so gangaren din.

– Den jomfú bý meg ti nåtti. –

2. Di salar eg gangaren grå,

eg såg ei hind på heió igjår.

3. De va væl kje onno heie-hind

hell Gjøali leikar í hugjen din

4. Di skjurta æ bå tvegji å kvít

blóutte blív hó av deg dregji

5. Herepær kom seg ríand i går,

Gjøalis dynner va' slegne í lås.

6. Han klappa på dynne mæ finganne små

statt upp G[jøali] skrei lokur ífrå.

7. Ingjó stevna so heve eg lagt,

ingjen so lukkar eg inn um natt.

8. H[erepær] springe på karskean fót

han spennte den dynne tiljar ímót.

9. Han rykkte æ G[jøali] uppi sengji ti seg

– – – – – –

10. H[erepær] H[erepær] vare ditt lív

G[jøali] heve so kvass en knív.

11. Eg hev sta'i fyr byrse, eg hev st[a'i] fyr kniv

eg agtar ingjen kvennmannknív.

12. Eg [hev sta'i fyr] bål[, eg hev sta'i fyr] brand,

[eg agtar] ingjo k[vennmann]hånd.

13. H[erepær] ha kje haltala ór,

fyrr G[jøali]s knív í hjarta stó.

14. Hó tók út sin lindi små,

hó batt íkring H[erepær]s døde-sår.

15. G[jøali] gjórest í håndó sterk,

hó lyfte'n H[erepær] på sin hest.

16. Dú ríe dåv152 av, dú ríe dåv153 heim

dú rí alli oftar å trúge di møy

17. H[erepær] kom seg ríand ígår

hass moder úti fy' en står

18. H[erepær] H[erepær] sønnen min

kví renne de bló'i ette ermó di.

19. Min heste va karske på fíran fót,

han bar meg unde ei linderót.

20. Dú tar inkje H[erepær] dylje fyr meg

G[jøali]s knívar hev skori deg.

21. Kjære min broder hente meg prest

eg tvílar, at døden ær meg nest.

22. Kjære min syster rei meg upp seng

kjære mi moder følg mig til den.

23. Ljósi blei 'kje í lofte tendt,

fyrr H[erepær] han hav upp sí ånd.

TSB D 171 Herre Per giljar syster si

Innleiing

Herre Per vil forføre søster si, men ho kjem seg unna og lovar å sende terna si, Roseli, til han i staden. Søstera ber Roseli om å gå i soveloftet og hente ei saks til henne, men Roseli anar uråd, ho er redd for kva herre Per kan finne på:

«Fulli sill eg hente soksæ di

fælte eg kje for Hærre Pær, bróe din»

(Oppskrift A, str. 5).

Roseli sine mistankar er ikkje grunnlause, for når ho kjem i loftet, kastar herre Per seg over henne:

Hærre Pær gjórest í håndó sterk,

han reiv sunde Róselis silkjeserk

(Oppskrift A, str. 9).

Roseli åtvarar herre Per, ho har ein sølvbunden kniv i ermet, seier ho. Men herre Per ottast ikkje nokon kvinnekniv. Då dreg Roseli kniven og set han i hjarta på herre Per. På vegen ut møter ho søster til herre Per, som trur at han har fått viljen sin med Roseli, og nedlatande ber henne kjøpe seg lerret slik at ho kan sy seg koneskaut. Men Roseli svarar kontant at søstera kan kjøpe lerret sjølv og sy likklede til bror sin. Inst inne er søster til herre Per glad til for at broren er død, og Roseli slepp frå drapet med tre fastedagar som straff.

Det finst berre éin norsk variant av denne balladen. Sophus Bugge skreiv han opp i 1864 etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli (1781–1869) frå Fyresdal. Nest etter Mo-songaren Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr (1791–1866) var Gunhild Sundsli den av songarane i Telemark med størst repertoar. Bugge skreiv opp 61 balladar etter henne (Jonsson & Solberg 2011: 569–573). Elles sende Bugge ei reinskrift av varianten etter Gunhild Sundsli til Svend Grundtvig, og han trykte den i Danmarks gamle Folkeviser under tittelen «Roselille Mø» (DgF IV: 147–148).

Det finst to danske oppskrifter av denne balladen.

Incest- og valdtektsmotivet gjer «Herre Per giljar syster si» til ein uhyggjeleg ballade. Rett nok endar handlinga med at herre Per, ein skurk med psykopatiske trekk, blir drepen, og Roseli slepp frå leiken med æra i behald. Undervegs er vi likevel vitne til at herre Pers søster svik Roseli for å berge sitt eige skinn. Vi sit med ei kjensle av at dette ikkje er første gongen ho sender ei truskuldig kvinne i overgriparens hender.

Utsyn 84

DgF 197

Oppskrift A

TSB D 171: Herre Per giljar syster si

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 15–19

Ingen oppgjeven tittel.v154

*

1. Hærre Pær liljar han systeræ si

– Sómmåren so mangen gó dag. –

må eg fremme gó viljen din.

– De æ so favert i lunden der rinnerv155 dei rósir –

2. H[ærre] P[ær] H[ærre] P[ær] lat meg blí.

eg ska' hente Róseli tærna mi.

3. Hent æ so fórt å hent æ snart

so må dú blí í denne natt.

4. Høyr de Róseli tærna mi,

vi dú gange at lofti ette soksæv156 min114

5. Fulli sill eg hente soksæ di

fælte eg kje for H[ærre] P[ær] bróev157 din

6. H[ærre] P[ær] dró ti býen í sinn

hov158 kjem inkje att fyr júlen går inn

7. Róseli inn um dynnæ steig,

H[ærre] P[ær] upp í kvíla reis

8. H[ærre] P[ær] gjórest i håndó fim,

han rykkte æ Róseli uppí sengjæ ti seg.

9. H[ærre Pær gjórest i håndó] sterk fim,

han reiv sunde Róselis silkjeserk

10. H[ærre] P[ær] H[ærre] P[ær]lat meg blí

her æ syllbunden knív i ermæ min115

11. Eg hev stai fyr byrse å brand

so ræest eg ingjo kvennmannhånd

12. [Eg hev stai fyr byrse å] píl,

[so ræest eg] ingjen k[vennmann]knív

13. Róseli út sin kníven dróg

hó sette han i H[ærre] P[ær]'s hjarterót

14. R[óseli] R[óseli] stidd no din knív

no hev du forrått mitt unge lív

15. Dú sa dú ha stai fyr byrse å píl

dú reddest ingjen k[vinnmannknív]

16. R[óseli] innum dynnæ steig

lill Kjersti upp imót æ reis.

17. Koup deg no léreft lat vere de fínt

legg so upp skauti bróekona mi

18. Nei koup [deg no léreft lat vere de] fínt,

gakk so at lofti, klæ din bróder i lík.

19. Ja æ de no santn116 at H[ærre] P[ær] æ dø,

Gud laste den ústund, dú lí ingjó nø.

20. Hó gav inkje mei for H[ærre] P[ær]s liv

hell hó gav ti kóngen sin syllbunden knív

21. Hó [gav inkje mei for Hærre Pærs] dø

hell hó sat trí frædagar på vann å brø.

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge VI, 99–101

TSB D 172 Knut i Borg

Innleiing

Liti Kjersti har to friarar, Knut i Borg og kongen, herre Svein. I byrjinga synest ho å vere usikker på kven ho skal velje og får det rådet av sine nærmaste at ho må seie frå til dei begge, kven ho vil ha og kven ho vil avvise. Når det kjem til stykket, er det likevel ingen tvil om at det er Knut i Borg ho er glad i:

Heller vil eg hava Knút i Borgi

um han átte 'ki át ein sauð,

hell' eg vil hava kungars hersvein [kongen, herre Svein]

han ráðer ivir lándo sjau

(Landstad [1853] 1968: 308).

Knut i Borg ber inn til bryllaup, men inviterer ikkje kongen. Han kjem likevel. Knut prøver å blidgjere han, men til inga nytte. I gjestebodssalen spring kongen fram over bordet og set sverdet i hjarta på Knut i Borg, som døyr. Om kvelden tek kongen liti Kjersti med seg til sengs, men når han sovnar, tek ho sverdet hans og drep han. Slik hemner ho den døde kjærasten sin.

Det finst mellom fem og ti variantar av denne balladen, alle frå Telemark. I 1847 skreiv Jørgen Moe opp ei form etter Anne Ånundsdotter Lillegård (1792–1863) frå Lårdal, og M.B. Landstad trykte denne – med tillegg av ei parallellstrofe (strofe 6) – i Norske Folkeviser. Forma etter Anne Lillegård er ikkje fullstendig, den manglar hemnmotivet. Dette kjem derimot tydeleg fram i Bugges oppskrift etter Anne Knutsdotter Bruhær (1794–1869) frå Mo. Anne Bruhær song for Bugge i 1857 og 1863, i alt tretten balladar. To av tekstane gjorde Bugge bruk av i Gamle norske Folkeviser (Jonsson & Solberg 2011: 479–486). I 1861 skreiv dessutan Lindeman opp ein melodi til «Knut i Borg» etter Anne Bruhær (Ressem 2014: 148).

«Knut i Borg» finst også i danske, færøyske og islandske former. Vésteinn Ólason har drøfta denne balladen utførleg, og han strekar under – slik også Ernst von der Recke har gjort – at det er dei islandske variantane som er best, litterært sett. Vésteinn meiner likevel at balladen er dikta ein annan stad, og at hovuddelen «is more likely to have been brought to Iceland through the West-Nordic area». Seinare har så ei noko anna utforming av balladestoffet kome til Island frå Danmark (Vésteinn 1982: 239–246).

Det finst fleire parallellar mellom dei norske formene og dei islandske. I varianten etter Anne Bruhær seier liti Kjersti til kongen etter at ho har stukke sverdet i han:

Eg hev alli vori kjæra di

alli di vene møy

men detta monne eg agte deg

når Knut i Borgji laut døy.

Tilsvarande heiter det i ein av dei islandske viseformene, der særleg første lina ligg tett på den norske:

Jeg var alldrei sætan þijn

heyre gud mijn ord

eg hef mig øngvum manne lofad

vtann Hnute j borg

(IFkv I: 68).

«Knut i Borg» er utan tvil ein gammal ballade, dvs. frå mellomalderen. Det går fram både av samanhengen med dei islandske viseformene og med det klassiske hemnmotivet. Liti Kjersti er i slekt med viljesterke norrøne kvinner, som tek hemn når situasjonen krev det.

Utsyn 82

DgF 195

CCF 171

IFkv 31

Oppskrift A

TSB D 172: Knut i Borg

Oppskrift: 1847 av Jørgen Moe etter Anne Ånundsdotter Lillegård, Eidsborg i Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS J. Moe 8, 32–34.

Oppgjeven tittel: Knut i Borgjis Vise.

*

1. De va Frua lite Kjersti

Toss ho ha fængje Vandin117

Ho viste inkje haat o sil seia

Tvaa Belar for Bore stande

– Knut i Borgji lovar saa vene Brurir –v159

2. Te saa talar henner Moer

Seie ho naa saa:

«Den eine skaa du kjosek59 deg

Den andre seia ifraa.»

3. Kvar vi du hava: Knut i Borgji

I gyltan Søilenk60 rie

Hel du vi hava Kongjensars Heresvendv160 k61

I Snekkune der han skrie?»

4. Helle vi æg hava Knut i Borgi

Om en aatt' 'kje haal ein Sau

Hel æg vi hava Kongars Hære sveind

Han raar ivi Laande sju.

5. De va onge Knut i Borgji

Han læte te Bryllups reiek62

De var Kongars Hæresvein

Han læte sine Hestar skormeitev161 k63

6. De va onge Knut i Borgji

Han ville te Bryllups B bjoa

De va Kongars Hæresvein

Han læt sine Hestar ringskoe

7. De va Kongars Hære svein

Han salar ut Gangaren graa

«De vi eg for Sanninga seia

Eg vi meg ti Gjæstebu's gaard.»

8. De va Kongars Hæresvein

Han kjæme seg rians i Gaard.

De va onge Knut i Borgji

Han ute for honom staaer.

9. «Velkommen Kongars Hæresvein

Velkommen hit te meg

Adde denne Virke vikak64

Hæv eg venta paa deg»

10. «Snekka hæv længji for lLaando legje

Venta paa blian Bør

Ha du meg te Gjæste bos vilt havt

Du ha vel bei mei før»

11. «Gak naa deg i Stuga in

Drik Mjo æ Sylvorv162 hønn

Sjov gjæng eg atn118 Stalhuse,

Aa gjeve kons Hestane H Kaan.»v163

12. Gak no deg i Stuga in

drik Mjo me Fruer aa Møi

Sjav gjæng eg at Stalhuse

Gjæve kons Hestane Høi.

13. In kjæm Kongars Hæresvein

Trøar han saa hart paa Tilje

Bliknar Brura i Høgsæte sat

Altonde Roser aa Liljur.

14. «Høire du Frouva Lite Kjersti

Du tar naa kje like de saa ille

Naa me okkon aat Sengje ska gange

Skaa Drengjine Haarpunnk65 stille»

15. De va Kongars Hæresvein

Han springe seg fram ivi Bord

Stak te onge Knut i Borgji

Saa at Odden for Hjarta sko

16. Fram kom Frouva lite Kjersti

Seie ho naa saa:

«Er ingja Lækjarvoni?

Lækjaren skaa du faa.»

17. «Her æ ingja Lækjarvoni

Lækjaren tar du 'kje faa,

Men vi du naa hava Moi ette mæg

Di fyste Nettane tvaa?»

18. «Eg ska sova Moi ette deg

Dei fyste Nettan tri

Sea ska eg lova deg

I addom Aldri mi.»

*

Strofene er nummererte med (seinare?) raud blyant i oppskrifta. Det er òg sett til nummerering (etter Landstad 1853) og kommentarar med grå blyant.

Over oppskrifta står det: maaskee af Syvs Saml. og Anne Aanonsd.

M.B. Landstad har ei mest identisk oppskrift (NFS M.B. Landstad 5, 9–10) som truleg er avskrift av denne; på innsida av permen i NFS J. Moe 8 står det at boka inneheld Folkeviser, optegnede i 1847 af Jørg. Moe. Landstad trykte sannsynlegvis også teksten i Landstad 1853 (nr. 31, s. 307–310) etter Moes oppskrift.

Oppskrift B

TSB D 172: Knut i Borg

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Anne Knutsdotter Bruhær, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge II, 156–158 (reinskrift).

Oppgjeven tittel: Knút í Borgji.

*

1. [Deð var] Frúva [liti Kersti]

låst hó [hava fengið vande,]

[hon viste 'ki hot hon sill'] svora

[tvo beðlar] fyr bóri [stande.]

– [Knút i Borgi lovar sá véne brú'rir.] –

2. Ti svora no hennes eldste Bróder,

han stó dær næste ísjå:

«Dæn eine må du kjóse deg,

dæn are deg seiak66 ífrå.»

3. Helle vi' eg hava Knút í Borg,

í gylte Salen ríe,

hell eg vi' hava Kungen Heresvein

han rår ivi Land å Ríkji.

3b. n119Helle [vi' eg hava Knút í] Borg

um han åtte ikkje hot ein sau,

hell eg vi' hava kungen here Svein,

han rår ivi låndi sjau.

4. [Helle vi' eg hava Knút í Borg,]

mæ gylte Akslebånd,

[hell eg vi' hava Kungen Heresvein]

um han rådder ivi femten Lånd.

5. Dæ va' no han Knút í Borg,

han ville te Bryddaups reie,

dæ æ' Kungen Heresvein,

han læte síne Klæir sneie.

6. [Dæ va' no han Knút í Borg,]

[han ville te Bryddaups] bjóe

[dæ æ' Kungen Heresvein,]

[han læte] sí Snekkja snú.

7. [Deð var] Kungen [hersvein]

kom [seg] ríand [i gárð].

[deð var unge Knút i Borgi]

[úte fer honom stár.]

8. [Velkomen kungars hersvein]

[velkomen] æ' du hít.

adde [denni virkevika]

[sá hev eg] venta deg.

9. [Snekkja hev lengi fer] Landi [legið]

hev venta [pá blíðan byr,]

Sakti h[a'] d[u] m[eg] t[il] G[esteboðs] kunn be'i

ha' du vilt [beðið meg før.]

10. [In kom kungars hersvein]

trodde [sá hart] í T[ilje]

blikna [bru'ri, i] høgsæti

alt unde dei [rósir og liljur.]

11. «Høyrer du, Frúva líti Kjersti,

du bere fyr meg ingjo Sút!

han plaga alstøtt verri fara

dæn, Fanntokjek67 býe út.»k68

12. Dæ va' no han Knút í Borg,

han hoggji dær næeste ísjå,

han høvde 'kji Kungen Heresvein

fyrr tykke Mannetrå.

13. Dæ va' Kungen Heresvein,

han hoggji ivi Bór,

han kløyvde Skjollen å Ringebrynja,

hass Hjarta'i í tvo.

14. «Høyrer du dæ, du Knút í Borg,

hotk69 eg seia deg må:

æ' hærde nokon Batasvón,

Lækjaren sko' du få.»

15. «Hær æ' ingjo Batasvón,

Kjæra mi så gó!

Hjarta'i dæ æ sunde sprukkji,

dæ flýter útí Bló.»

16. Dæ va' Frúva líti Kjersti,

hó helle útí hass Hånd,

Knút han snúdde Veggjen ti,

så gjeve han upp sí Ånd.

17. «Høyrer du, Frúva líti Kjersti,

hott æ', deg líkar så iddi?

når me sko' okkon ti Sengji gange,

sko' Drengjinne Horpunne stidde.»

18. «Eg æ' inkje um díne Horpur,

inkji um díne engelske Pípur,

dæ tikje meg adderveste vera,

du monne min Knúten svíke.»

19. Dæ va' Frúva líti Kjersti,

hano sette seg í Sængji ne;

dæ va' Kungen Heresvein,

han springe dær Veggjen ti.

20. Kungen sovna frå Kvelli bratt,

skjøn Jomfrú hó vakjer så længji,

så tæeke ho dæ sama Svær,

som stænde dær framfyrv164 Sængjik70.

21. Hó sete Odden fyr Bringebein,

dæ svararv165 í Svanadón:

«Du statt upp, Kungen Heresvein,

du tak deg inkji fleir Brúrir.»

22. [Hó sete Odden fyr Bringebein,]

[dæ svarar í Svana]bleie:

[«Du statt upp, Kungen Heresvein,]

[du tak deg inkji fleir] Møyar.»

23. «Tvý så vorre deg, Kjæra mi,

så sårt du monne meg svíke!

eg agta deg te mítt Ægtevív,

at rå ivi Land å Ríkji.»

24. «Eg hev alli vori Kjæra di,

alli di vene Møy;

men detta mónne eg agte deg,

når Knút í Borgje laut døy.»

24b. n120[«Eg hev alli vori Kjæra di,]

[alli] ditt [vene] vív;

[men detta mónne eg agte deg,]

[når Knút í Borgje] lét lív.»

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Ved dei strofene der Bugge viser til Landstad, er teksten fylt ut etter Landstad 1853, 307–310.

Alle variantar, rettingar og kommentarar er førte på både med blyant og svart blekk, truleg noko seinare.

Oppskrift C

TSB D 172: Knut i Borg

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Tone Marteinsdotter Høna/Kollberg, Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge i, 309–310.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Helle vi eg hava Knút í Borgji

å liva mæ hånom í ære,

hell eg vi nytev166 den stóre gave

den norske króne å bære

2. Hell [vi eg hava Knút í Borgji]

om en åtte 'kje hot en sau,

hell eg vi' have kungjen Hæresvein

som rår ivi låndo sjau.

3. «Vælkomen Kungjen Hære Sveinen

vælkomen her te meg:

heile denni virkevika

heve eg venta på deg.

4. Snekkja har lengji for lande legji

æ' broti av mykje byrrk71

ha dú vilt meg ti gjestebos bo'i,

dú ha kunnt boi meg fyrr.

5. De va frúva líti Kjersti

hó la'e seg í sengji ne,

de va kungjen H[ære Sveinen]

han sprangv167 veggjen te

6. Kungjen Hæresvein han sovna frå kvellen

å líti Kjersti vakjer so lengje,

alt te de lei te stunde dei,

at fuglanne skaka vengjer.

7. De va frúva l[íti] K[jersti]

hó upp ivi seg såg,

so såg hó de rødegullsvære,

som der uppå naglanne låg.

*

Dei fire første strofene er nummererte i oppskrifta. Strofe 3 står først.

Reinskrift: NFS S. Bugge VI, 37–38, med overskrift: Knút í Borg. (Tone Marteinsdótter. Lårdal. 1863.)

TSB D 176 Røvaravisa [Røverne for Nordens skov]

Innleiing

Ein røvarbande kjem til ein gard i jula og forlangar å få både øl og mat. Dessutan vil dei liggje med kona på garden. Bonden sjølv vil dei drepe. Kona klarer å lure seg unna og varslar drosten herr Peder. Ein drost var ein embetsmann i mellomalderen. Herr Peder samlar hovmennene sine og overfell røvarane. Sjølv om røvarhovdingen byr 12 kister med gull for livet sitt, blir alle røvarane hengde.

I Danmark finst denne visa i fem gamle oppskrifter. Teksten som Peder Syv har teke med i Kjempeviseboka er henta frå fleire av dei eldre oppskriftene, men det ser også ut som om han har hatt andre, ukjende kjelder å hente strofer frå.

I Noreg har visa vore sungen etter Kjempeviseboka, men det finst også ein norsk variant som Olea Crøger skreiv opp på 1840-talet. Språket i denne varianten er prega av dansk, og åtte av strofene er henta frå Kjempeviseboka, men dei elleve andre strofene er ganske originale.

Det er mange skogar i Danmark som heiter Nordenskov, og det finst nesten like mange segner som fortel kvar røvarane vart hengde og gravlagde. Sven Grundtvig meinte at denne visa kunne ha ei historisk kjerne, men kollegaen, Ernst von der Recke, meinte at dette berre er ei vanleg røvarhistorie. Stadnamnet er brukt på så mange skogar i Danmark, og personnamnet Niklus Ufredssøn har aldri vore eit eigennamn.

Lindeman skreiv opp éin melodi etter Olea Crøger og éin etter Ola Kittelson Stigen i Tuddal. Catharinus Elling skreiv opp ein melodi frå Grungedal. I Danmark er det ikkje registrert melodi til denne visa.

Visa finst ikkje i Sverige, men teksten frå Kjempeviseboka er omsett til islandsk.

DgF 152

Oppskrift A

TSB D 176: Røvarvisa

Oppskrift: 1781 av Ole Erikssen Hodne etter Kjempeviseboka.

Kjelde: NFS M. Moe 89, 39–44.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. De Røvere ligge for Norden Skov,

og Skoven er deres skiul:

Om Natten gaa de til bondens Gaard,

og dricke med hannem god Juul.

– de Røvere de hvile for norden under skoven –

2. Og de gaa dennem til Bondens Gaard

med skarpe spyd i Hænde:

du give os af din Jule Tønde,

du est vor skylde Frænde.

3. Og du skal laane os huus i Nat,

og pleye os herlig vel:

Og vi ville hos din hustru sove

og slaa dig selv ihiel

4. Jeg vil give eder baade Øll og mad,

og pleie eder saare vel:

ieg beder eder for den Øverste Gud,

i giøre mig ingen uskiel.

5. Og ville i her tage huus med Magt,

og raade for Alting selv:

Og ville i Frænke min unge Viv,

da skeer mig stor uskiel.

6. Somme kaste deres Sverd paa bord,

og somme deres skarlager skind:

og somme bade Bondens Hustru,

bære for dem Øll og Viin.

7. Tak have Bondens Hustru,

som ey vilde hos Røvere sove;

hun bar til dennem Øll og miød

alt ind i bondens Stue.

8. Det var Aase Bondens Hustru,

hun kunde vel føye sine Ord:

og saa tog hun de silkeduge,

hun slog dem Over det Bord.

9. De aade og drucke en liden stund,

og ikke end saare længe:

Og opstod Aase bondens hustru

hun sagde hun Vilde rede sænge.

10. Det var Aase lille bondens hustru

hun Vilde hos Røvere ikke sove:

derfore gik hun den lange Vey

igiennem de mørke skove.

11. Og hun tog fod saa rask i haand,

saa saare modig hun var:

hun havde vel 4 sterke miil

til Drost Her Peders Gaard.

12. Der hun kom udi Her Peders Gaard,

der agselet hun Kaaben blaa:

saa gaar hun dristig i høyeloft,

som herre Peder han laa.

13. I vaage op Drost Her Peder Hoseøll,

og i sove alt saa hart:

de Røvere som laa for norden skove

de ere til vort i Nat.

14. Sove i Her Peder Hoseøll,

eller i og vaagen er;

nu maa i finde de Røvere tolv,

de side i Bondens Gaard.

15. Det var Drost Herr Peders Hoseøll

hand raaber paa sine Hofmænd;

i vaage op i tove ikke længer;

thi os kommer Tidende til hænde.

16. I vaage op, det er nu tid,

I drage paa Brynie uden falsk;

i vogte eder for Nilaus ufred,

hand er saa haard en hals.

17. Det da melte de Røvere tolv,

som drucke i Bondens Stue,

hvor er bondens venne Hustru

som i Nat skal hos os sove.

18. Bonden svaret et Ord saa brat,

at hun nu tøver saa lenge

i vredes ey ved hun skynder sig snart,

at rede de Giæste-Sænge.

19. Og det var goden bonde,

hand ud af Vinduet saa:

her holder vel 30ve raske Hofmænd,

ere som duer graa.

20. Det svared Her Niels ufred,

der hand de Hofmænd saa:

ikke frygter ieg i dag for dem

Om Sværdet holde maa.

21. Det var Herr Lave Rimaardsøn,

saae de Hofmand komme til By:

dem agte vi ikke ved en Bonne,

for dem ville vi ikke fly.

22. De stødte paa døren det gav god bulder

de stødte med glavind og Spyd:

du stat op Nilaus Ufredsøn,

du kom til os herud.

23. Vel syv Tønder Guld og otte af Sølv

dem vil ieg eder give:

i lade mine Staldbrødre fare med mig

I lade os blive i live.

24. Ikke passer ieg paa dit hvide sølv,

fast mindre paa dit Guld

for dig er mangt et faderløs barn,

som sider saa sorgefuld.

25. Og det var Nilaus Ufred,

han vorde sig som en mand:

han hug og slog saa lenge Om sig,

imedens han bielke fand.

26. Saa giorde og Her Lave Rimaardsen,

hand vorde sig i saa fast:

saa lenge indtil hans gode Sverd,

det sønder i Hialtet brast.

27. Saa slog hand Klodden imod en steen,

stak Odden i sorten Jord:

nu maa ieg give mig fangen i dag,

mig hielpe Guld og gode Ord.

28. Jeg byder for mig de Kister 12.

alle fulde af Guld saa rød;

derfor haver ieg mangen mand myrd,

og skiænt baade Fruer og Møer.

29. Jeg tager ingen Gave,

og helst for slig en mand:

du skal klæde en Steyle ny,

om ieg den befale kand.

30. Jeg beder eder Drost Peder Hoseøll,

i giøre mig ingen uræt:

Thi Dronningen var saa nær min frenke,

min Fader af Keyserens Æt.

31. Og var Dronningen din frenke saa nær

din fader af Keyserens æt:

hvi gik du da til bonden Gaard,

giorde hannem saa stor uræt.

32. Saa toge mand de Røvere tolv,

fulde dem for oven den By:

paa Steyler sætte dem tillige,

og de vare alle af ny.

33. Nu ligge de paa Steyl og Hiul,

alt baade for hede og Kuld:

Drosten førde de til Kongens Gaard

tolv Kister fulde med Guld.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Oppskrifta er skriven i kansellifraktur, bortsett frå omkvedet, som ser ut til å vere skrive til seinare med lita, gotisk handskrift.

Skrivaren brukar kontraksjonsstrek over a, n og d for aa, nn og dd.

Tittel i Kjempeviseboka (1787): De Røvere ligge for Norden Skov, &c.

Oppskrift B

TSB D 176: Røvarvisa

Oppskrift: 1840-åra av Olea Crøger etter ukjend songar, ukjend stad.

Orig. ms.: NFS M.B. Landstad 3, 78–80.

Oppgjeven tittel: Røvervisen

*

1. Dei Røverar som hviler for Nordens Skov

og Skogjen er 'eires Skjul

om Natten ganger dei sæg at Bondens Gaar

aa drikker mæ Bonden god Jul.

– Dei Røverar dei hviler for Norden onder Skogjen –

2. God aften lille god Bonden

vil I naa laane os Hus

I gjiver os af Din Juletønde

aa drikker med hver god D‹u›s

3. Some la paa Bore de blanke Svær

aa some dei Brynjune baa

aa some ganger sig at Høianloft in

og skuer hvor alting laa.

4. Nu vil vi tage os Hus her inat

aa raade for alting selv

nu vil vi krænke Din gode Hustru

aa slaa dig selver i hjen.

5. Jeg vil nu laane Eder Hus her inat

og pleie eder erlig aa vel

men æg sætter det til den øverste Gud

I gjøre mig ingen Uskjel

6. Aa hun træd Skoen saa hastelig

saa saare frimodig hun var

saa rei ho sæg fyr Sjellanske Veie

til Droster Her Peders Gaar.

7. Aa det var Aase lite Bondens Hustru

ho klappa paa Dynna mæ Fingran smaae

stat op Her Droster P[eder]

aa Du skrei Lokon ifraa.

8. Stat op Her Droster P[eder]

Du sover nu attfor hart

de Røvere som hviler for Nordens Skov

loserer hos os inat.

9. Aa det var Droster Her P[eder]

han raaber over hele sin Bye

aa høire I de mine gode Hofmænd

I drager i brynjune ny.

10. Aa høire I de mine gode Hofmænd

I klæder eder ikke falsk

I kjender vel Nikulus Ufredssøn

han haver saa haard en Hals

11. Aa det var liten god Bonden

han udigjenem Vindøie saa

naa seer æg Droste Her Peders Mænd

de ære som Duer blaae.

12. Aa det var Nikulus Ufreds Søn

han viskede ud sin Han

Æg frygtar ikkje for noko Kongjens Mæn

saa lengje Sverde mit halle kan

13. Aa det var Nikulus Ufredssøn

han sig dog selv mone ‹tr›øste

saa længje te hans godeste Svær

te dei Hæfte mon bri‹ste›

14. Aa det var Droste Her P[eder]

han stødte paa Dyna mæ Gavel aa Spjut

er Du inde Nikulus Ufredssøn

Du kommer t‹il os› herut.

15. Aa høire Du Droste Her P[eder]

Du gjorer mig ingen Uret

min Moder er Kongens Frenke saa nær

min Fader af Kjeiserens Æt.

16. Var Din Moder Kongjens Frenke saa nær

Din Fader af Kjeiserens Æt.

kvi gjik Du Dæg ind i Bondens Gaar

aa gjore ham saa stor en Uret.

17. Aa høire Du Droste Her P[eder]

Du være mig naadig aa huld

jeg haver mig 12 Kister

aa alle æ fulle af Gul.

18. Aa haver ‹Du 12 ki›ster

aa alle æ fulle af Gul

de haver Du stjaalet af fader‹løse› Barn

de sidder saa sorigfuld.

19. Aa høre Du N[ikulus] U[freds]søn

her jælper hverken Skjenk eller Bøn

men jeg vil k‹o›ste alle Eder Galger nye

tillige hver og een.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta, men det står eit 2-tal føre strofe 3 og 5, og eit 3-tal føre strofe 4.

Trykt i Alver, Kvideland og Ressem 2004, s. 97–99.

TSB D 201 Torkjell Trondsson

Innleiing

Torkjell Trondsson tener i kongsgarden og forelskar seg i stolt Adelus. Ho gjev Torkjell «sin thro med huiden hannd», og dei blir kjærastar (DgF VIII: 240). Etter ei tid kjem dette kongen for øyra. Han mislikar sterkt det han får vite, for Torkjell er ingen rik mann og han har heller ikkje spurt Adelus sine frendar om løyve til å nærme seg henne. Som straff sender kongen Torkjell til Island. Dei to kjærastane anar uråd, men må rette seg etter kongens påbod.

Torkjell segler over havet saman med eit riddarfølgje. Etter at dei har kasta anker, går dei fram for den islandske kongen og leverer frå seg ei brevsending frå danskekongen. Brevet inneheld grove skuldingar mot Torkjell og ætta hans. Han blir kasta i fengsel, mens dei andre segler heim til Danmark. Adelus får til si store sorg vite at Torkjell sit fanga. Ein annan riddar ber far hennar om å få gifte seg med henne, og jamvel om Adelus set seg imot, pressar faren gjennom ekteskapet. Adelus overtalar terna si til å ta hennar plass i bruresenga, så ektemannen ikkje skal merke at ho ikkje er jomfru. Knepet – kanskje inspirert av Tristrams saga – lukkast. Etter ei tid betaler Adelus løysepengar, slik at Torkjell slepp fri frå fangenskapen, og han kjem heim. Etter Adelus' råd gifter han seg med ei anna jomfru. Dei to kjærastane er no gifte på kvar sin kant, men snart viser det seg at riddaren som Adelus er gift med, døyr. Kvinna Torkjell har gift seg med, døyr på barselseng, og dermed kan Torkjell og Adelus endeleg få kvarandre:

Nu haffuer Therckell Thrundessen

for-wondit bode angest och harom:

hannd soffuer i-saa gladelig

y staltenn Adelutz arom

(DgF VIII: 250).

Det finst ein tekst av «Torkjell Trondsson» i ei gamal handskriven visebok frå Valle i Setesdal, frå 1500-talet. Denne teksten er utgjeven av Sigurd Kolsrud i Maal og Minne (1919). Vi får ikkje heile handlingsforløpet presentert i teksten, men den er likevel på meir enn 60 strofer. Kolsrud tenkjer seg at Valle-teksten er ei avskrift av ein opphavleg dansk tekst og viser elles til Axel Olriks omtale i Danmarks gamle Folkeviser, som går ut på at visa vart dikta kring 1500. Kolsrud tenkjer seg at visa er dikta om norske hendingar og nemner ei spesiell norsk adelsslekt som «visa kunde høve paa. Det er Benkestokkætta, med namn som Tord, Trond, Adelitz, Jon, Ingebjørg og Kirstin» (Kolsrud 1919: 139–140). Forutan 1500-talsavskrifta frå Valle finst ei oppskrift frå Seljord i Telemark og ei enkelt strofe oppskriven av Lindeman, frå Bygland i Aust-Agder (1861).

«Torkjell Trondsson» finst elles på dansk, islandsk og svensk. Dei fem lange, romanaktige danske renessanseoppskriftene er på om lag 200 strofer. Visa er dessutan oppskriven i nyare dansk tradisjon. Den islandske forma av «Torkjell Trondsson» ser også ut til å vere ei avskrift av ein dansk tekst. Det finst likevel nokre detaljar i den islandske teksten «for which the simplest explanation is that the ballad came to Iceland through the West-Nordic area» (Ólason 1982: 338). Forklaringa kan vere at balladen, etter å ha blitt dikta av dansktalande adel i Sør-Noreg, har spreidd seg til Bergen og nådd Island derifrå (Vésteinn Ólason 1982: 340–341).

DgF 480

IFkv 62

SMB 110

Maal og Minne 1919: 142–146

Oppskrift A

TSB D 201: Torkjell Trondsson

Oppskrift: Udatert av ukjend samlar etter ukjend songar, ukjend stad.

Orig. ms.: NFS Visebok 2

Oppgjeven tittel: Vers 19–66 av visa um Terkil Trundesen

*

[1.] 19. Det wor Daner Konning hand

hand slo sin hand y Bordt

hand sad alt saa Lenge

oc tenckte paa thette ordt

[2.] 20. Her ær well de dig yncker

oc icke forglømme dig

Hør du torckil Trondsønn

thil Island skal du for mig

[3.] 21. Det wor Torckil trondsønn

sine ord kunde hannd vel wende

I ære min herre ieg eders suend

I huort i wille mig sennde

[4.] 22. Det wor om ein Søndag

Saa helig daa wor then tiid

Torckil sender sinn suend for siigh

bad prestend skulde effter ham bie

[5.] 23. Det wor Torckil trondsønn

bad sadel sin ganger med ære

hand Riider thil thenn same kyrcke

som stolt Adeluts monne inde werre

[6.] 24. Det wor torckil trondsønn

han ganger ad kyrckenn frem

Hilser hand fruer oc stolte jomfruer

saa hederlig helser hand them

[7.] 25. Hand talede til fruer oc stolte iomfruer

som hannom stode aller nest

Baade først oc sist til stolt Adeluts

hannd wnthe hende aller best

[8.] 26. Det wor stoltenn Adeluts

hun sporde ad moderen sinn

Huem daa er det sendinge Bud

der skal thil Island Riide

[9.] 27. Det suarede [hin]dis kiere Moder

hun Smilede wnder sit skindt

det skall torckil trondsønn

thenn aller kieristen dinn

[10.] 28. Jeg haffuer icke mere med torckil

end med ein andenn vnger Suend

Herre gud lade mig Leffue den dag

at Torckil komer glader igienn

[11.] 29. Messen hun wor siungenn

oc folckit thet foer hiem

Torckil oc stolt Adeluts

de giorde deris tale saa Lang

[12.] 30.Hør du stolten Adeluts

du skall huerckenn sørge ellr quide

Ein Lidenn stund icke ‹halle› Lenge

skall ieg til Island riide

[13.] 31. Ein stackit Reisse ‹er› snarlig endt

thiill Island ‹adt› riide

den tyckis ein stackid tid were lang

som baade skall sørge oc quide

[14.] 32. Det wor stolten Adeluts

fulde Torckil thil gangerin sin

der hun wendis tiill bage igien

daa rand hende taare paa kind

[15.] 33. Der wor liidenn glede

di bøde hin anden gode natt

Saa finge de bør hin bilde

De seile thil Island saa brat

[16.] 34. Fire aff sine suenne

tog hand aff Landit med sig

I andre skulle hieme were

oc wocte aller kieriste min

[17.] 36. De wunde ‹theris› silcke segel

wnder theris forgilte Raa

Saa seigle the til Islands

ey ‹…› mindre end maanid tho

[18.] 36. De wunde op theris silcke segel

dennom bleste baade veir oc vind

Ald sad Torckill Trondsønn

med hand wnder huidenn kind

[19.] 37. Veirit det bleste oc Skipene skrede

oc Bøller Leger for borde

Stille sad Torckil Trondsønn

hand talede aldrig it ord.

[20.] 38. Det melte her Esbern snare

hand suarede hastelig wnder skind

icke ær her sigle then Siø y dag

at Torckil tør blegne om Kindt

[21.] 39. Jeg wil sigle ein Siø med dig

om tusind gyldenn at tære

Jeg wil bryde ein stang med dig

y alle Jomfruers ære

[22.] 40. Saa kaste de deris Acker

alt paa then huide sandt

Torckil oc her Esbern Snare

de tren der først paa Landt

[23.] 41. Mit wdj then Borrig gaard

der axler the theris skindt

oc saa gaar de wdi hoffue Lofft

for Islands konning indt

[24.] 42. Hil sidder i Islands konning

all offuer eders Brede bord

Konningen udaff Dannemarck

haffuer send eder Breff oc ord.

[25.] 43. Det waar Islands Konning

der hand wdj breffuit saa

saa tog hand wd ein Liiden Kniff

oc skar thennom vdj sticker smaa.

[26.] 45. Det melte Islands Konningi

Hannom kom saa møgit y hug

før haffuer mandt hørt saa fattig suend

faar saa riger Jomfru

[27.] 46. Det suarede torckil Trondsønn

hand stod kongenn aller nest

icke wor Breffuit saa ilde screffuid

at y motte det io før hafft lest

[28.] 47. Hører du torckil Trondsønn

ful wel kiender ieg dig

Siu tønner aff the huide sølff

dem skattede din fader for mig

[29.] 48. Siu Tønnder aff ‹the› huide Sølff

dem skattede din fader for mig

otte tynnder aff Røde guldt

wil ieg icke haffue for digh

[30.] 49. Det Suarede Torckil trondsønn,

det neste der hand torde

Fuld Liidet kunde ieg ther wdj

wolde, at huad min fader giorde.

[31.] 50. Hører du Torckil trondsønn

haffuer du det icke før hørt

det skal grisenn gielde

det gamble Suin haffuer giort

[32.] 51. Det suarede torckil Trondsønn

det beste at ther hand kunde

op daa woxer denn lille griss

med huasse tender y munde.

[33.] 52. Alle daa finge ‹di› kongens mendt

orloff hiem at fare

for wthenn Torckil trondsønn

hannd monne der ene wære

[34.] 53. Alle daner kongenns Menndt

faare hiem thil deris møer

for wthenn torckil trondsønn

hand skulde wthi tornit dø

[35.] 53. Toge de torckil trondsønn

lode hannom wdj tornit indt

hannd grundede for fruer oc stolte jomfruer

oc mest for kierist wenn sinn

[36.] 54. Alle thaa stode de danske hofmendt

de saae saa ilde wid

toge de torckil trondsønn

wunde hannom y tornit indt

[37.] 55. Det Suarede Torckilds liden smaa dreng

wor kleder wdj kiortil rødt

Enthen ieg skal følge torckil hiem

eller ieg skal med hannom dø

[38.] 56. Hør du nu Her Esbern snare

ein bønn saa beder ieg digh

Sig stoltenn Adeluts tusin gode nat

bed hennde icke forglemme mig

[39.] 57. Du bed hennde dantze oc quæde

oc were baade glade oc fro

ieg wil indenn aar oc dagh

med hende baade bygge oc bo.

[40.] 58. De wunde op deres silcke segel

wnder theris forgylte Raa

Saa seigle de thill Danmarck

mindre end maanid tho

[41.] 59. Kaste the theris Acker

alt paa denn huide sand

det wor her Esbern Snare

hand trenn der først y Landt

[42.] 60. Det wor her Esbern Snare

hand trenn der først y Land

det wor stolten Adeluts

hun recker ham Huidenn hand

[43.] 61. Wel kommenn Her Esbern Snare

oc wil du siige migh

Huor er torckil Trondsønn

aff Landit foer med digh

[44.] 62. Torckil hand tiener wdj Islandt

baade for guld oc ære

hand sennde eder tusinde gode nat

y ære hans hiertenns kiere

[45.] 63. Hand bad eder huercken sørge ellr quide

y skulle were baade glad oc fro

Hand vil inden aar oc dagh

med eder bygge oc bo

[46.] 64. Daa suarede stoltenn Adeluts

oc hende runde taare paa kindt

det raade gud fader i himmerig

at Trockil bliffr naagen tid min

[47.] 65. Det suarede daa ein liden smaa dreng

wor kleder wdj kiortil Rødt

Torckil hand sidder wdj Islandt

i tornit monne hand dødt

[48.] 66. Torckil hand sidder wdj Island

alt indenn de haarde giemme

hand bad eder for then øffuerste gud

y skulle hannom icke forglemme.

*

Strofene er nummererte i manuskriptet.

På omslaget til viseboka står det: Vers 19–66 av visa um Terkel Trundesen / Kjøpt til Riksarkivet juli 1917 av Sigurd Olsson Steinsland i Valle. / Gjeve til norsk folkeminnesamling 8. mai 1918 / Sigurd Kolsrud / arkivar

Teksten ligg tett opp til ei skillingsvise, trykt i DgF X, s. 873–880.

Oppskrift B

TSB D 201: Torkjell Trondsson

Oppskrift: 1861 av Ludvig Mathias Lindeman etter John Olson Langerak, Bygland, Aust-Agder.

Orig. ms.: NB ms 2456/1861:206, nr. 18

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Torkild han er den gjæveste Svend

Som Sverdet kan bære ved Side

Og hver den Dag der Øster dages,

Da lyster Hannem at ride,

– Saa felder hun Lyden for hannem. –

*

Strofa står til Lindemans melodioppskrift.

Oppskrift C

TSB D 201: Torkjell Trondsson

Oppskrift: 1891 av Molkte Moe etter Lars Larsson Veslestøyl, Seljord, Telemark.

Orig. ms.: NFS M. Moe 25, 264–265

Oppgjeven tittel: Torkel Tróndsson og Adeluds

*

1. «Førr du ska taka Torkel Tróndssón

førr han skå få deg te Viv

førr skå han i Tårne inn»

(sa far te Adeluss)

(«Ho sku taka Espen Snare i staen»)

2. Men når Adeluss å Torkjell fandtes

anten dæ va på voll hell kvitan sand

så gjore de ein tale så lang.

3. Men mæ Espen Snare der måtte bryllup bli,

men då dæ lei te Sængjeti,

mått' ho få brur fer sig.

4. «Hør du Adelilla, jeg bede dig vi'

at du vi gange i brureseng for mig,

for du æ mø å hanen galer for dig

men eg æ ikke mø og hanen vil ikke gale for mig.»

(Men efter gjæstebudet kom Adeluss's far og bød Espen Snare tre pund sølv og tvo pund gull, hvis han vilde dølge, at Adeluss var ikke mø.)

5. «Behalt du sølve dæ kvite

dertil dit guld så rø

eg hell meg te stolt Adeluss

dæ va så pén ei mø»

6. «Æ dæ sant, som du siger,

at 'o Adeluss va mø,

så skå ikke Torkel Trondssón

i tårne for 'ó dø.»

Då Adeluss træfte Torkjell, sa 'o:

7. «Eg takkar stolten Adelilla, at ho va

at ho va brur fe mig

å frelste dermæ æra mi

å fridde den hals fe dig.»

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Under oppskrifta står: (Lars har lært denne vise af Tone kjæringji si, ho va komi ór Flåbygd)

TSB D 205 Den utrue ektemannen

Innleiing

Mannen salar hesten sin om morgonen, og når kona spør kva han skal, svarar han at han vil ut på jakt. Det trur ikkje kona noko på. Ho seier at han nok heller har tenkt seg til elskarinna si. Når mannen høyrer det, slår han henne så blodet renn. Mannen rir til elskarinna og ligg med henne om natta. Han tykkjer han høyrer klokker slå, men elskarinna seier at det ikkje er klokker, men hundar som gøyr. På veg heim neste dag, møter han to kvinner som kjem frå ei likvake. Han spør kven som er daud og får vite at det er kona. Han møter også gravaren, som fortel at han har gravlagt kona hans. Då kastar mannen seg over sverdet sitt. I ein annan versjon møter han til slutt båra med liket. Han vil at dei skal vente til han får skift festarfeet sitt.

Alle variantane av denne balladen er oppskrivne av Sophus Bugge. Han skreiv opp to variantar frå Mo, etter Ingebjørg Troddedalen og Targjei Moen. Seinare skreiv han opp ein heilt annan versjon etter Gunnhild Dårelaupe frå Vrådal og ei einskild strofe av den same versjonen etter Tone Høna/Kollberg i Lårdal. Denne siste versjonen hadde også Olav O. Bjønnemyr frå Mo høyrt. Sophus Bugge registrerte dei to versjonane som to ulike viser (Bugge nr. 163 «Herre Per og stolt Gunnhild» og Bugge nr. 191 «Knut kongen rider ut»).

Tekstane fortel den same historia, men det er stor skilnad på utforminga på dei to versjonane. Personane har ulike namn, og ikkje éi strofe er lik i dei to versjonane. Omkvedet er også ulikt, og sjølve strofeformene er så ulike at dei ikkje kunne ha vore sungne på same melodi Det var først då Leiv Heggstad og H. Grüner-Nielsen utarbeidde Utsyn yver gamall norsk Folkevisedikting at desse to versjonane vart slegne saman til éin type.

Visa er ikkje kjend i andre land.

Formelkomposisjon?

I 1960 gav to klassiske filologar, Milman Parry og Albert B. Lord, ut ei bok som kom til å inspirere balladeforskinga. For å få bekrefta hypotesen sin om homeriske epos, byrja Parry å studere levande serbiske helteepos. Han møtte epossongarar som kunne framføre epos på fleire tusen verseliner. Så lange tekster er det ikkje mogleg å memorere, men songaren hadde eit forråd av formlar og var trena i å skape rytmiske setningar.

I dei nordiske balladane finn vi også ei mengde med formlar, og mange forskarar byrja å undersøkje om ein kunne finne spor av formelkomposisjon i balladane. Den skotske forskaren David Buchan meinte at balladane frå tidleg på 1700-talet bar teikn på formelkomposisjon, men at seinare balladar var memorerte.

I 1963 gjorde W. Edson Richmond frå Indiana University ein analyse av «Den utrue ektemannen» med tanke på formelkomposisjon. I dei to versjonane registrerte han ei stor mengde formlar som også fanst i andre norske balladar. Til dømes ligg alle dei avsluttande strofene i versjonen frå Mo tett opp til sluttstrofene i Torbjørg Gjermundsdotter Haugens variant av «Mårstig og hans møy» (TSB D 279).

Richmond meinte at skilnaden på dei to versjonane var for stor til at den kunne ha utvikla seg i normal munnleg tradisjon. Ein eller annan gong må nokon ha sett saman ei ny tekst ved hjelp av formlar.

Dei aller fleste balladeforskarane meiner at formelkomposisjon kan ha spela ei rolle i dei lange færøyske balladane, men ei lita rolle i dei andre nordiske balladane.

Utsyn 137

Oppskrift A

TSB D 205: Den utrue ektemannen

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Ingebjørg Trondsdotter Troddedalen, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge k, 74–77 (kladd)

Ingen oppgjeven tittelv168

*

1. Tilegt um Morgen, når Dagen va ljus,

– her fallerv169 så fauer Kinn. –

då va Here Pær av sengji fús.

– Fordi træder Svenden god Elskov. –

2. Tilegt [um Morgen, når Dagen va ljus,]

då va' han H[ere] P[ær] at Stallen fús.

3. Here Pær salar ut Gangaren grå,

då ville han seg te stolts Gunnilds Går.

4. Høyrer du H[ere] P[ær] hot eg spyre deg,

hot vi dú så årleg mæ' Gangaren din.

5. Eg såg meg ei Hind på Heiov170 igår,

no vi eg av å veie dæn

6. Du såg ingjo Hind på Heio igjår,

men no vi dú deg te st[olts] G[unnilds] går.

7. Han slo hena på Kinni rø,

så Bloi dæ rann under Skarlakskinn

8. [Han slo hena på] røde Kinn,

så sprang han på Gangaren sin.

9. Hære Pær kom seg ríand i Går,

úte sto stolts G[unnild] va' sveipt i Mår.

10. Vælkomen H[ære] P[ær] riand ti meg,

no hev eg bå bryggja å blande Vín,

11. Eg eg æ' inkje mykje um din bryggja å blanda Vin,

egmen æ mei um å sova på Armen din.

12. St[olts] G[unnild] ho sette seg i sengji ne,

H[ære] P[ær] han sprang Veggjen te.

13. H[ære] P[ær] låg å tenkte seg um,

no høyrer eg Klokkunne i Rosenslund.

14. De æ inkje Kl[okkunne] i R[osenslund]

men d'æ mine Hundar, di gjøar så dumt.

15. Tilegt um Morgen, Dagenv171 va ljus,

då va H[ære] P[ær] av Sengji fús

16. [Tilegt um Morgen, når Dagen va ljus,]

[då va' han Hære Pær] atv172 stallen [fús].

17. Hærepær sprang på Gangaren grå,

farvær st[olts] Gunnild av store Skomm.

18. Når han kom seg her litt uppå Lei,

dær møter han dei Vakakvinnur tvei.

19. Høyrer du Vakakvinne, hot eg spyre deg:

horen121 hev de no vakt å kven æ' no dø?

20. Me va' okkon her sør unde Li,

me vakte ivi Hærep[ærs] vene viv

21. [Me va' okkon her sør] under Øy

[Me vakte ivi Hærepærs vene] Møy.

22. Så tokv173 en Gullsmokkenv174 utav sin Fot,

dæn gav han dei Vakakvinnur tvo.

23. Når han kom seg hær liti bære fram,

der møter han den Gravarmann.

24. Høyr [du Gravarmann hot eg spyre deg]

[hore hev du no] gravi [å kven æ' no dø?]

25. Eg va' [meg her sør unde Li]

[eg] gróv ne [Hærepærs vene viv]

26. [Så tok en] Gullsmykken ùtav sin Hand,

[dæn gav han] dæn Gravarmann.

27. Så sette han sværi ne mot Jór,v175

odden dæn sette'n i Hjarterot

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS S. Bugge II, 183–184

Over reinskrifta står det: (meddelt af Ingebjør Troddedal) (anden Gang hørt af Targjei Tronsson i 1867) [Varianter fra hendes Broder Targjei Trondson Moen] Variantane er skrivne inn over linene. Reinskrifta inneheld nokre fleire variantar enn kladden.

Oppskrift B

TSB D 205: Den utrue ektemannen

Oppskrift: 1867 av Sophus Bugge etter Targjei Trondsson Moen, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge c, 182–185 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Tiligt um morgen, dagjen va ljus

– her falder så fauer kinn –

då va en Hærepær av sengjen fus

– Fordi træder Svenden god elskov –

2. Høyrer du H[ærepær] hot eg spyre deg

hor vi du alt so årle mæ gangaren din

3. Eg såg meg ei hind i leio igjår

no vi eg av å veie den

4. Du såg ingjo h[ind] i l[eio] igjår

men du vi deg ti stolts Gonils går

5. Han sló hæna på kinne rø

så sprang han på gangaren sin

6. H[ære] P[ær] kom seg ríand ígår

uti sto stolts Gónil var sveipt i mår.

7. Vælkomen H[ære] P[ær] vælkomen æ du ti me

no hev eg nylege bryggja å blanda vin

8. Eg æ inkje mykje um br[yggja] hell bl[anda] vin

eg æ mei um sova på armen din

9. St[olts] G[onild] ho sette seg i sengje ne

H[ære] P[ær] han sprang veggjen te

10. H[ære] P[ær] låg å tenkte seg um

no høyrer eg klokkunne i rosenslund

11. De æ inkje kl[okkunne i rosens]lund

de æ mine hundanne gjøy so dumt

12. Tilegt um morgen dagjen va ljus

då va en H[ære] P[ær] av sengje fus

13. H[ære] P[ær] salar ut gangaren grå

men farvæl stolts Gonill hav store Skomm

14. Når han kom seg der litt fram på lei

der møter han våkekvinnur tvei

15. Høyrer de dé de vakakvinder tvei

horkven hev de vakt kven æ no dødøy

16. Me va kon her sør unde øy

me vakte ivi H[ære] P[ær]'s vene møy

17. So trekte'n gullsmykkelen udaf den fot

den gav han dei [vak]akvinder tvo

18. Når han kom seg her litt frampå lei

der møter han den gravarmann

19. Høyrer du de du gr[avarmann] hot eg spyre deg

kven hev du gravd, kven æ no dø

20. Eg va meg her ‹…› under lí

eg gróv né H[ære] P[ær]'s véne vív

21. So trekkte'n gullsmykkelen udav sin hånd

den gav han den gr[avarmann]

22. Róté set han imot jor

men odden sette'n i hjarterot

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Oppskrift C

TSB D 205: Den utrue ektemannen

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Gunhild Jørundsdotter Dårelaupe, Vrådal, Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 219–221 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel

*

1. Kungen å droningje sitje før bór

dei talar så mangt eitt skjemtas ór

– Knút konúngjen rider út. –

2. Herre Gud, kung Knút, trú eg måtte tala,

dú heve deg ei åno kona.

3. Knút sló te Margjitdroningji unde kvítan kinn,

så blóe skvatt ive skarlakenskinn.

4. Knút han sprang uppå gangaren grå,

så vrei rei han han si droning ífrå.v176

5. Knút han gjekk uppå lofsans tilje,

dei kløstroklokkunne så hart monne ringje.

6. [Knút han gjekk uppå lofsans] bró,

[dei kløstroklokkunne så hart monne] slå.

7. Hvem æ no syk hell hvem æ no dø

mæ k[løstruklokkenne] så hart monne slå

8. Min faern122 han æ' så gamal en mann,

dei k[løstreklokkunne] slår 'kje for ham

9. Knút han rei ette Rípesgate,

så møtte'n dei kvinnunne koma av voku.

10. Hvem [æ no syk hell hvem æ no] dø

hell hvem ha' de mått vakte over mæ kjortelen rø.

11. Dí droning [æ syk di droning æ] dø

dí dr[oning] har vi [mått vakte over mæ kjortelen] rø.

12. Knút han rei líte lengjer fram,

så møter han líkje på bårustång.

13. [De] setje [her] ne [hannars]n123 bårutré

mæ eg fær skifte mitt festarfé.

14. Hav du sjav ditt festarfé,v177

du æ'kje være te leggje gulle i Margjits fang.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet. Tekst i klammer følgjer reinskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge IV, 200–201

TSB D 220 Fru Metteliti

Innleiing

Den norske varianten av denne visa er ikkje så lett å forstå. Dei gamle danske og svenske oppskriftene gjev oss ei heilslegare form.

Herr Peder skal ut i krigen, eller seinare i visa er han på pilegrimsferd til Roma. Mens han er borte, slår fru Metteliti ut håret, ho fester, drikk og er utru med ein tenestekar. Det er også antyda at ho blir gravid. Herr Peder har ei trolldomsbok, og i den kan han lese at det har kome eit udyr i hagen hans. I symbolsk form kjem det fram at noko er gale. Strofene etter dette kan lesast som ei spottevise mot Metteli.

Når Peder kjem heim, går Metteli ikkje ned til stranda for å møte han. Ho spør om ho kan få lov til å dra heim til foreldra sine, og han svarar at ho berre kan dra. Når far hennar får vite kva som har skjedd, vil han jage henne bort, men mor hennar let henne liggje oppe på loftet. Om morgonen finn dei Metteliti død med to små born i senga. I dei gamle, danske variantane tek ho livet av seg sjølv.

Det manglar ikkje utru hustruer i balladane, og dei får som oftast si straff, jaga bort eller drepne, men i denne visa er det også medkjensle med Metteliti, sjølv om ho blir jaga frå mannen og foreldra.

Den eldste oppskrifta er dansk, frå 1570-talet. Hundre år seinare kom visa på trykk i Tragica med 42 strofer. Men i motsetning til Kjempeviseboka vart Tragica aldri ei folkebok, og teksten i Tragica kom ikkje til å verke inn på den munnlege tradisjonen.

I Noreg er visa ikkje funnen utanfor Mo i Telemark, og det må ha vore ei kvinnevise. Bortsett frå den teksten som Sophus Bugge fekk frå Bendik Felland, er alle kjeldene kvinner.

Lindeman skreiv opp Bendik Fellands melodi i 1861, og dessutan fekk han også melodiar frå Anne Knutsdotter Bruhær og Tone Olsdotter Vistabakken.

I Danmark er det registrert éin melodi, i Sverige er det tre melodiar.

Utsyn nr. 133

DgF 360

SMB 113

Oppskrift A

TSB D 220: Fru Metteliti

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Torbjørg Gjermundsdotter Haugen, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge k, 34–38 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Lill' Peder han skulde til Ledingen fare,

det var ikke for det beste,

hjemme sidder stolten Fru Mettelill,

hun drikker op Slot og Feste.

– Den Herre hev lova si Sveinar í Lunden utrie. –

2. Slotte og Feste de drikker hun op,

siden lader hun sig lokke.

Det lader hun altsammen gjøre,

med Peder hendes Herre er borte.

3. Det var Peder liten,

han ser í Róninne sterke,

Dær æ komi eitt Dyr uti min Hagji,

dæn plukkar upp Bladene beste.

4. Før havde jeg Urter uti min Hagji,

bå Rosur å deilige Plommi,

men no æ dær komi noko anna ibland,

siden jeg skulde reise til Romme.

5. De var Peder liten

han styrer si Snekkja fyr Land,

dæ va Frúva Mettelill

ho gjenge dær bleik på Strånd

6. Høyrer du Peder liten,

hott eg spyre deg:

min Fader ligger så ynkelig syg,

han lenges fast efter mig.

7. Ligger din Fader så ynkelig syg,

og lenges fast efter din Tale,

høyrer du Fruva M[ettelill]

Orlov det får du have.

8. Min Fader han gifte meg væl av Gari,

mæ Hestar å Vogninne fem,

høyrer du Peder liten,

du låner meg ein av dem!

9. Min [Fader han gifte meg væl av] Gari,

[mæ Hestar å Vogninne] ni

[høyrer du Peder liten,]

[du låner meg ein av] dí.

10. Din Fader [han gifte deg væl av Gari,]

[mæ Hestar å Vogninne fem,]

men høyrer du Fr[uva] M[ettelill]

du fær inkje [ein av dem!]

11. [Din Fader han gifte deg væl av Gari,]

[mæ Hestar å Vogninne ni,]

[men høyrer du Fruva Mettelill]

[du fær inkje ein av dí.]

12. De var Fruva Mettelill

ho kjæm seg riands i Går,

de va' hennes sæle Fairen,

han ute fyr hæna står.

13. Høyrer du Fruva M[ettelill]

hot eg spyre deg:

hoss stende dær ti i Herr Peders Går,

kjæm du så seint ti meg?

14. Så stende dær ti i Her Peders Går,

som eg seie fyr deg:

Búrmann han hev lokka meg,

difyr kjæm eg så seint ti deg.

15. Heve no Búrmann lokka deg,

som du seie fyr meg

så reiser du atte så fort som du kom,

du tøvrar 'kje Notti hær.

16. Dæ va' hennes sæle Moiri,

hó tala eitt Or mæ Snille,

må ho no kje liggje denne einasti Notti,

imorgo kann ho burtrie.

17. Dæ va hennes sæle Moiri,

hun var en frue så venn,

så visar ho hæna i Høielofti,

alt i ei uppreidde Seng.

18. Dæ va tilegt um Morgonen,

mæ sama Dagjen va ljús,

dæ va' hennes sæle Moiri,

ho va' at Lofti fús.

19. Dæ va' hennes sæle Moiri,

ho breier upp Blomstri rød,

undi låg stolten Fru Mettelill,

hann124 var både bleg å død.

20. Dæ va' [hennes sæle Moiri,]

[ho breier upp] Bl[omstri] blå,

deilige va' dei Syninne tvei,

som på hennes Armar låg.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Mellom strofe 4 og 5, og 11 og 12, er det ei stiplaline.

Reinskrift: NFS S. Bugge III, 22–25, med overskrift: Peder å Mettelill. I. (meddelt af Torbjør Haugjen.) Reinskrifta har tilvisingar til andre, nordiske versjonar og ein del variantar etter Signe Napper.

Oppskrift B

TSB D 220: Fru Metteliti

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Bendik Ånundsson Sveigdalen/Felland, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 236–242 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Det var Peder líten,

han skulde til Ledingen fare,

hjemme va' frúva Mettelíti,

ho si' taka lande í vare.

– Herren heve lova sí' sveinar í lùnden útríe. –

2. Hjemme v

Kongen sille til ledingen fare,

det blev ikke for has beste

hjemme var fr[úva] M[ettelíti]

hun drikker op slot og feste

3. Slott [og Feste] det [drikker hun op,]

[siden lader hun sig lokke.]

[Det lader hun altsammen gjøre]

imens hendes H[erre er borte]n125

4. Det var P[eder] liden

han talar te stýringsmann

Du mvender mitt skipi heimat umkring

nu lengest mig hjem til Lande,

5. De var P[eder] l[iden]

han glåper í rónebokji sterke

Her hev vori trodd i hagjen min

å plukk upp blo'i dei beste

6. Her hev v[ori] tr[odd] i h[agjen] m[in]

[å plukk upp blo'i] dei beste,

der æ 'kje atte bare ei einaste rót,

som kunna mitt hjarta'i trøste.

7. De va' P[eder] liten,

han skúva si snekkja ti land,

inkje kom fr[úva] M[ettelíti]

å møtte han ne ve strand.

8. De va P[eder] l[iten]

han kom seg ríand í går,

burti va fr[úva] M[ettelíti]

som sille fagne hånom då.

9. De va P[eder] l[iten]

han kom seg í stoga inn,

burti va fr[úva] M[ettelíti]

[som sille fagne honom] heim.

10. De va P[eder] l[iten]

han talar ti liten svein

hor æ' no fr[úva] M[ettelíti]

som sille fagne meg heim.

11. Dæ va fr[úva] M[ettelíti]

ho gjekk seg í høieloft inn,

hó saumad så mykje de kvite lin

ho aktar eitt líti kind.

12. De va P[eder] l[iten]

han gjekk seg í høieloft inn,

der sit hó frúva Mettelíti

hó bliknar undi skarlakskinn.

13. Høyrer du P[eder] l[iten]

hott eg no talar ti deg:

min fader han ligge så ynkelig sjuk,

han lengest fast efter meg.

14. Ligge din [fader så ynkelig] sjuk,

å l[enges fast efter] dig,

høyrer du fr[úva] M[ettelíti]

du lýt fulli ríe dít.

15. Min fader han gifte meg heimatifrå,

mæ karmer forgylte fem,

høyrer du P[eder] liten,

du låner meg ein av dem.

16. Min f[ader han gifte meg heimatifrå]

[mæ karmer forgylte] ní

[høyrer du Peder liten]

[du låner meg ein av] dí.

17. Dín [fader han gifte] dig [heimatifrå]

[mæ karmer forgylte] fem

høyrer du fr[úva] M[ettelíti]

du fær slett ingjen av dem.

18. [Din fader han gifte deg heimatifrå]

[mæ karmer forgylte] ní

[høyrer du frúva Mettelíti]

[du fær slett ingjen av] dí –

19. De va' fr[úva] M[ettelíti]

hó seg i stallhúse går

de vi' eg for sannheit seja

sjóv la' hó gullsadelen på.

20. De va fr[úva] M[ettelíti]

hó va' både trøytt å mó

då hó kom ti sin faders gårv178

va' skóen henne fuddi av bló.

21. De va fr[úva] M[ettelíti]

ho kjeme seg ríands í går

uti stend hendes kjære moder

å blítt fagnar hó 'a då.

22. Høyrer du fr[úva] M[ettelíti]

hott eg spyre deg:

‹ho›ss stende de ti i herr Peders går,

mæ du eisemadd'e kjem hít.

23. «Høyrer du fr[úva] M[ettelíti]

hot eg talar ti deg:

du ríe tibakars den sama vegjen,

som dú kom hít ti meg.

24. De va hendes kjære moder,

hó va' 'æ nokså blíe

hó kann då liggje her denni einasti nåtti

í morgó kann hó burtríe.

25. De va då fr[úva] M[ettelíti]

hó va' i høieloft fús,

de va' hendes kjære moder

hó tennte for hæna vaksljús.

26. De va årli um morgónen

dagjen den bliver ljús,

de va hendes kjære m[oder]

hó va' i høieloft fús.

27. De va hendes kj[ære] m[oder]

ho býe gud maarenk72 med snildi

hossi stendi her ti utí detti húsi

mæ adde mónne tie så stille.

28. De va hennes kj[ære] m[oder]

hó bretter på skarlaken blå,

deilige va' dei søninne tvo

på kvorsenk73 arm da låg

29. De va h[ennes kjære moder]

[hó bretter på skarlaken] rø

undi va låg fr[úva] M[ettelíti]

hó låg både bleik å dø.

(Han kom efter, tok der til at kristne Bonni, drap seg sjave).

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VIIIa, 100–106, med overskrift: Herr Peder og Mettelill. (Bendik Sveigdalen. Skafsaa.)

Oppskrift C

TSB D 220: Fru Metteliti

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge d, 305–312 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Peder skulde sig at ledingen fare

det var ikke fori det beste

hjemme site frúva Mettelill

hó drikk upp bå slott å festi.

– Min herri dei herrar hava lova si' sveinar í lunden útríe. –

2. Slott å festi de drikke hó upp

sigk74 selv lader hun sig lokke

de lader hun altsammen at gjøre

me' hennes herren va burte

3. Fru Mettelill ganger i høieloft

hon syr de hvide lin

de vil jeg for sanningen sige

hun agter det liden små kinn

4. De va då Pederlille

han kom seg at borgele,

fru Mettelill ganger hun hanem imod

hun havde så styg en uppsede.k75

5. Velkomen Pederlille

å velkomen er du hid

jeg haver fåt bud ífrå faderen min

jeg skulde til hanem ride.

6. Haver du fåt bud frå faderen din

du skulde til hanem hjemfare,

å hører du fruvan Mettelille

et órlov so monne du have

7. Min fader gifte mig så rigelege bórt

med karmann forgyllande fem

og hører du Pederlille

du låner meg ein av dem.

8. Gifte din fader deg så rigelege bórt

med karmann f[orgyllande] fem,

hører du fruva Mettelille

du fær slett ingen afv dem

9. Min fader [gifte mig så rigelege] bórt,

[med karmann forgyllande] ní,

[og hører du Pederlille]

[du låner meg ein av] dí.

10. Gifte [din fader deg så rigelege bórt]

[med karmann forgyllande] ní,

[hører du fruva Mettelille]

[du fær slett ingen av] dí.

11. De va då frúva Mettelille

hun valer ut gangeren grå

de vi no eg for sanningjen seia

selv la hun gullsadelen på.

12. De va då f[rúva] M[ettelille]

hun kom seg ríande ígår

de va no hennes sæle faer

han úti fyr hennar står

13. Vælkomen f[rúva] M[ettelille]

vælk[omen] æ dú hít,

hossi liver Pederlille

nyss kommen er han av ting.

14. So lever P[eder]lille

nyss [komen er han av] ting,

en annen mann heve lokka mé,

å derfyr so kjeme eg hít.

15. Hev en annen manne lokka deg,

å derfyr so k[jeme] d[u] hít,

du skynd deg so hastig utav minom gar

so hastig som du kom hid.

16. De va frúvas kjære moder

hun talte eitt ór me snilli,

må hó inkje liggje denni einaste nåtte

i morgó so kann hó burtríe.

17. De va då fr[úva] M[ettelille]

hun var at høieloft fus,

de vi no eg for sanningjen seia

dei bar dei høie vaksljús.

18. De va årle om morgónen

mæ sama dagjen var ljús,

de va då hennes kjære móer

hun var at høieloft fús.

19. De [va då hennes kjære] móer,

hun bød gudmåren med snille,

hossi æ her tíst úti detti húsi

kvi teja dei alle so stiddev179

20. De va då frúvas kjære moder

hun breier upp skarlagjen rø

undi låg fr[úv]a M[ette]lill

hun var både bleg og død.

21. De va fr[úv]as k[jære] m[oder]

hun breier upp skarlagji blå,

der vart ho vari to deilige sønner

på kvorsenk76 armen dei låg.

22. Dei fóstra upp dei bonne

alt ti dei blei stór,

den eina kalla dei unge Tór

den are Gråsveinv180 med ære.

23. De va då Pederlille

han sér útí rónebókje sterke

her hev komi eitt dýr útí min hagji

som hev plukka av blai dei beste.

24. Ífjór ha' eg úrtir útí min hagji

med de róser og ædelige plómmer

iår hev her vanka noko anna íblandt

alt siden jeg reiste til Romme.

25. Ifjór [ha' eg úrtir útí min hagji]

[med róser og] ædelig bla,

íår [hev her vanka noko anna íblandt]

[alt siden jeg reiste] avsta.

26. De va då Pederlille han ganger i høieloftn126

som han va då vani at gjøre

den første søvn som på hass øieni falt

fru Mettelill ganger ham fyri.

27. Dei eple æ alli så hågt uppi tré

dei mónne ei til jórden nedfelde,

den som haver seg en fulltrújen ven

han gjenge so seint útav gløyme.

28. De va då Pederlille

han springer på gangaren rø

eg vi finna frú Mettelille ídag

anten hun er levende hell død.

29. De va då P[eder]lille

han kom seg riande í går

der møter 'en frúva Mettelille

låg dø på bårunne små

30. De va då P[eder]lille

han talte med den døde eitt ór

de vi no eg for sanningjen seia

han døde i den same stund

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VI, 39–43, med overskrift: Peder og Mettelille. (Jorunn Bjønnemyr. Mo. 1863.)

TSB D 224 Truskapsprøva

Innleiing

Herre Per og jomfru Metta er trulova og skal snart gifte seg. Dei talar saman, og han spør henne om ho ville sørgje over han dersom han skulle døy. Ho svarar at ho ville sørgje så tungt at jorda ikkje ville bere henne. Herre Per, som vil prøve truskapen hennar, rir av garde. Etter ei tid kjem han attende som lik, tilsynelatande død. Men jomfru Metta viser ingen teikn til sorg, tvert imot både syng ho og dansar. Då reiser den døde seg frå båra og bankar henne opp.

Det finst berre éin variant av denne balladen. Denne skreiv Sophus Bugge opp i 1864 etter Åsne Gunleiksdotter Spokkeli (1789–1868) frå Fyresdal. Bugge møtte henne både i 1864 og året før og skreiv opp atten balladar etter henne. Åsne høyrde til ei balladesongarslekt, og ho førte sjølv tradisjonen vidare: Bugge skreiv også opp eit par balladar etter to av sønesønene hennar (Jonsson & Solberg 2011: 601–603).

Balladen finst også på dansk, svensk og færøysk. Visehandlinga varierer, særleg slutten. I dei danske formene lever den trulova kvinna opp til forventningane og seier at ho vil byggje ei kyrkje over den døde. Kista hans vil ho la pryde med sølvbeslag (DgF IV: 553–563). Men i den færøyske visa går det som i den norske, og jomfrua dansar, spelar og syng når festarmannen kjem til gards. Ho har gjennomskoda festarmannen, seier ho, ho visste at han eigentleg ikkje var død. Men riddaren meiner at ho hadde dansa og sunge likså godt om han verkeleg hadde vore død:

Svaraði jomfrú i kjortil reyð:

«Eg visti tað væl, tú vart ikki deyður.»

Hann gav henni høgg undir kinn,

blóðíð dreiv á skarlakans skinn

Hann sló hana undir kinn so reyð:

«Tú hevði so gjørt, um eg var deyður»

(CCF VI: 190).

Fleire balladar handlar om tilhøvet mellom levande og døde. Døde menneske kan såleis for ei kort tid vende tilbake frå dødsriket, jf. naturmytiske viser som «Festarmann i grava» og «Den vonde stemora». I den sistnemnde balladen kjem den døde mora attende for å tale alvor til stemora, som forsømer borna. Men poenget i «Truskapsprøva» er snarare komisk. Kanskje er det ingen god idé å spele død for å sjå korleis dei nærmaste tek det, ikkje minst kjærasten?

Utsyn 159

CCF 162

DgF 252

SMB 114

Oppskrift A

TSB D 224: Truskapsprøva

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Åsne Gunleiksdotter Spokkeli, Veum, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge q, 28–29

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Here Pær å Metta, dei site over bór

– uti dyd og i æra –

dei tala so mange dei skjemtandes ór,

– Og min hjartensv181 kjæra Gud lade okkon freden vinne. –

2. Hossi ville du syrgje meg

når eg sille burtdøy frå deg.

3. Så ville eg no syrgje deg

at jóre sill 'kje bere deg.n127

4. Herepær han rei av på sin gangari hvit

han rei av livande kom atte lik

5. Dei bar de likje i fostoga inn,

Metta hó gjåre båe tralla å kvo.

6. Når mæ bóri der va gott lag

men fram på tili der blei bask.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet. Under oppskrifta i reinskrifta står: (‹Herre Peder reiste sig op og gav Metta Prygl›)

TSB D 231 Ravengård og Memering

Innleiing

I motsetning til Sverige og Danmark har vi svært få oppskrifter av gamle viser. Likevel kan vi ein sjeldan gong få vite at ei vise har vore sunge. Slik er det med visa om Ravengård og Memering. Denne visa må topografen Hans Strøm ha høyrt ein gong på midten av 1700-talet, for han har referert innhaldet i Anmærkninger til Søndmørs Beskrivelse frå 1762–1769.

I kortversjon er referatet slik:

Fru Gunnhild kjem inn i kjempestova og spør om nokon av kjempene er viljuge til å slåst for æra hennar mot den fæle kjempa Ronnegår. Men korkje Iselgrim, Tor med hamaren eller Herkules grå seier noko. Då melder Mimmer Tann, den minste mann på Runda, at han vil kjempe for henne. Gunhild kastar spydig ein gullkam i hovudet på Mimering og seier han heller skulle gjæte sauane heime. Men Mimering rir ut for å møte Ronnegår under lia. Der slåst dei tre dagar, og Mimering vinn. Han høgg hovudet av Ronnegår og rir heim.

Den fyldigaste oppskrifta av denne visa finst i eit dansk handskrift frå midten av 1500-talet. Dessutan finst det oppskrifter frå munnleg tradisjon frå både Danmark, Island, Færøyane og Skottland, men alle desse oppskriftene er minst 300 år yngre, og teksten er forkorta. Visa er ikkje kjend i Sverige.

I den gamle danske oppskrifta er handlinga slik: Hertug Henrik skal ut på reise og ber Ravengård å sjå etter dronning Gunhild for han. Ravengård prøver å forføre Gunhild (eller forlangar at ho skal gje han sverdet Adelring). Dersom ho ikkje gjer som han vil, trugar han med at han skal lyge på henne, men ho er standhaftig. Når Henrik kjem heim, seier Henrik at Gunhild har vore utru. Hertug Henrik trur det er sant og slår henne.

Gunhild spør om det er nokon som vil slåst mot Ravengård for æra hennar. Dette er ein slags gudsdom. Gud skal sørgje for at den som har rett, vinn kampen. Den vesle Memering melder seg og han drep Ravengård.

I dei islandske og færøyske variantane ber Gunhild jarnbyrd, og på juledagen i kyrkja dett jarna av henne. I den islandske varianten blir Rögnvaldur omskapt til ein hund.

I Danmark er det registrert seks melodiar til visa.

Den vesle kjempa Memering har også si eiga vise som fortel om kampen mot Ravengård (TSB E 61). I den norske varianten av denne visa heiter han Lagen Liten og kjemper mot Bjønnevald. Dessutan opptrer Mimering også i visa om «Kong Diderik og kjempene hans» (TSB E 10).

Den skotske visa «Sir Alingar» ligg svært nært opp mot dei nordiske variantane: Kong Henry ber Sir Alingar om å sjå etter dronning Eleanor medan han er borte. Men Alingar prøver å forføre dronninga. Når han ikkje lukkast med det, legg han ein spedalsk i senga hennar og går til kongen og seier at dronninga har teke seg ein elskar, og endå verre, ein spedalsk. Kongen går for å sjå etter, og der får han sjå den spedalske. Dronning Eleanor seier at Alingar berre fer med løgn. Ho har drøymt om at ein gribb og ein griff hadde stole krona og hovudpryden hennar, men at ein liten hauk kunne slå gribben ned. Kongen gjev henne førti dagar til å finne ein riddar som er viljug til å slåst for henne. Tida går, men så melder det seg ein gut på fire år. Sir Alingar vil ikkje slåst med eit barn, men barnet minner han på den vesle hauken i dronningas draum. Barnet vinn over Alingar. Alingar er dødeleg såra og ber om å få skrifte for ein prest. Der vedgår han at han laug på dronninga. Den spedalske viser seg å vere ein frisk mann, og han blir forvaltar hos kongen i staden for Alingar.

Utsyn 76

DgF 13

CCF 166

IFkv 12

Child 59

Oppskrift A

TSB D 231: Ravengård og Memering

Samandrag frå 1784 av Hans Strøm etter oppskrift frå ukjend samlar etter ymse, ukjende songarar frå Sunnmøre.

Orig.: Avsnitt om «Rundøe» (nr. 109) i Strøm 1784, 167–168 (Strøm, Hans 1784. «Anmærkninger til Søndmørs Beskrivelse.» Nye Samling af det Kongelige Norske Videnskabers Selskabs Skrifter, 1. København: Christian Gottlob Provsts Forlag. 103–170.)

Oppgjeven tittel: Runda-Vise

*

[…] Hvad gamle Tildragelser paa denne Øe angaaer, da veed jeg ikke, hvorvidt man kan fæste Troe til det, som berettes i den saa kaldte Runda-Vise, hvilken jeg længe forgieves søgde efter, indtil jeg omsider fik den udskreven efter en Deel Gamles mundtlige Beretning, som endnu forstaae nogenledes (skiønt ventelig ufuldkommen) at synge den. Den er egentlig en Kæmpe-Vise, der indeholder en Tildragelse, som paa denne Øe skal være forefalden i gamle Dage, og hvoraf alle Versene endes med det Omqvæde: i eller paa Runda; hvorved bør mærkes, at Bøndernes Udtale endnu lyder saaledes, naar de tale om denne Øe, da de ikke kalde den Rundøe, men Runda. Indholden er fornemlig denne: At en vis Qvinde, som kaldtes Frue Gunhild, med en Guld-Krone paa Hovedet traade ind i en saa kaldet Kæmpe-Stue, og tilspurgde de Kæmper, som der vare forsamlede, om de torde fegte for en Qvinde imod en vis grum Kæmpe, ved navn store Ronnegaar. Af de tilstedeværende Kæmper navngives Iselgrim, Thore-Kar med sin Hammer, og Herculus Graa; men da de alle taugde og torde ikke svare et Ord, tilbød sig een, ved Navn Mimmer-Tand, at fegte med Ronnegaar, uagtet han var den mindste, og kaldes derfor den mindste Christne Mand paa Runda. Frue Gunhild foragtede ham vel for sin lave Vext, kastede en Guldkam i hans Haar, og sagde, han maatte hellere været hiemme og vogtet sine Faar; men han, uden at forsømme Tiden, sprang hen i Stalden, sadlede sin Hest, og reed tilligemed Ronnegaar hen under Liede, hvor de fegtede i tre Dage, indtil Ronnegaar omsider blev fældet, hvorpaa Mimmer-Tand huggede hans Hoved af, bandt det fast til sin Sadelbue, og kom saaledes i Triumph ridende hiem til Gaarden. Omsider meldes om Frue Gunhild i Dire, (da Dire synes at have været Gaardens Navn, som hun boede paa), item om det Bryllup i Spire. Hvilket alt jeg forbigaaer, som uforstaaeligt; og vil ikkun til Slutning erindre, at Visen sees tydelig at være sammensmedet af P. Syvs Kæmpe-Viser, især den 7de, 8de og 18de, om Frue Grimild og Mimmering Tand, og altsaa Fabler giorte af Fabler, skiønt det ene med det andet vel kan have havt nogen historisk Sandhed til Grund.

*

I trykket er schwabacher-fraktur nytta som utheving av ord og uttrykk. Det er attgjeve med kursiv her.

TSB D 232 Liti Kjersti og dronning Sofie

Innleiing

Kongen fortel Liti Kjersti at han er forelska i henne. Han hadde gjerne sett at dronning Sofie var død og at Liti Kjersti var dronning. Sofie får høyre om dette og gjev ordre til sveinane sine om at dei skal gå ut i skogen og hogge ved, for Liti Kjersti skal brennast. Dette får Liti Kjersti nyss om, og ho klagar seg til kongen. Han reddar henne ved at han sender henne til Heidningland. Kongen i heidninglandet vil gifte seg med henne, men ho vil heller døy enn å bli gift med ein heidning. Kongen let seg kristne for å få henne. Liti Kjersti sender sveinane sine tilbake med ei helsing til dronning Sofie og minner henne om at ho gjekk som møy i brudeseng for henne. Dronning Sofie var jo ikkje rein møy. Ho var til og med gravid, men for at kongen ikkje skulle oppdage dette, hadde Liti Kjersti bytt klede med Sofie og gått inn i det mørke brudekammeret til kongen. I den norske versjonen blir dette omskrive til at dronninga bytte til seg Kjerstis reine serk. Dessutan fortel ho om det barnet som dronninga hadde fødd i dulsmål og grov under ein stein. Då kongen får sjå leivningane av barnet, let han dronninga brenne.

Kongen i visa er anonym, men denne Sofie må ha fått namnet sitt etter dronning Sofia av Minsk. Ho vart gift med Valdemar den store i 1157 og døydde i 1182. Dronning Sofie er også med i andre viser: «Valdemar og Tove» (TSB D 258), «Kong Valdemar og hans søster» (TSB D 346) og «Valdemar og hans søsterdatter» (TSB D 347). I alle visene blir ho skildra som vakker, men sjalu, hemngjerrig og brutal.

Denne visa må vere ei kvinnevise. Mellom 1857 og 1864 skreiv Sophus Bugge opp denne visa etter sju kvinner, alle frå Mo eller Fyresdal. I 1891 skreiv Moltke Moe opp ein tekst etter Hæge Bjønnemyr, og i 1918 skreiv Rikard Berge opp ein tekst etter Åsmund Sveinson Åmås, i Drangedal. Han er den einaste mannen som har sunge denne visa til ein samlar.

I 1863 skreiv Lindeman opp ein melodi etter Ingebjørg Tronsdotter Hasledalen i Mo.

Ein dansk versjon av visa står i Kjempeviseboka, men det er ingenting som tyder på at den norske versjonen er påverka av den.

I Danmark er det registert ein melodi, og i Sverige finst det eit par tekstar frå 1800-talet, men ingen melodi.

Utsyn 158

DgF 128

SMB 117

IFkv 54

Oppskrift A

TSB D 232: Liti Kjersti og dronning Sofie

Oppskrift: 1856 av Sophus Bugge etter Gro Pedersdotter Blikom, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge l, 58–64 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Kungen å liti Kjærsti dei stod uti svala

dei hae så mykje om den elskoven tala.

– Dei sente liti Kjærsti av Danmark. –n128

2. Dei tala mykje å dei tala mangt,

somt va no gama å somt va no sant.

3. Kjære min herre du talar 'kje så,

sjov stender dronningji lyer herpå.

4. Å lat dei lye, dei lye må,

Krist gjeve meg ore, dei måtte fremgå.

5. Dronningji tala te si'n sveinanne två,

de seje lill Kjærsti infyre meg gå.

6. Å høyre du lill Kjærsti eg spyrje deg må

tala kje du mæ min herre igår.

7. Eg tala kje anna, som hjelpe meg må,

hell du sto sjov dronningji lydde derpå.

8. Dronningji tala te si' sveinanne trjå,

de gjenge på skogjen, de høgge eitt bål.

9. De høgge kje anna hell øsp å ån129 eik,

de gjere på varmen, bå sterk å heit.

10. Du tar no slett alli leggje meg bål,

fyrr ellen bite på på din130 jønn å stål.

11. Lill Kjærsti ho gjenge seg ut å inn,

å tårinne rann på hvidan kinn.

12. Lill Kjærsti ho axla si kåpa blå

derså gjeng ho i høieloft for kongen at stå.

13. Å høyrer du lill Kj[ærsti], hot eg spyr deg,

Kvi renne dei tårer på kinne di.

14. Mi tårer dei må fulle renne,

di dronning ho vi meg upbrenne.

15. Å fyr ho sko' deg uppbrenne,

fyrre sko ho te heidnekongen sende.

16. Fyrr at eg vi denne Heidnekongen hava,

fyrre sko' eg meg livande i jori negrava.

17. Du tar inkje reise alleini,

der skal fygje deg tri av mi' beste sveinar.

18. Skruv å skarlaken blei der breidd

så blei lill Kj[ærsti] at strandi leidd.

19. Dei vatt upp sitt segl mæ forgylte rå,

dei let se'g kje strika, fyr dei heidnelande såg.

20. Drengjinne styrde sitt skipit te lands,

heidnekongen han g kom gangand te strand.

21. Høyrer du heidnekongen, hot egme talar te deg,

kongen av Danemark sender deg eitt viv.

22. Før at vi' deg no Heidnekongen hava,

fyrre sko eg meg livande i jori negrava.

23. Å fyr eg vi vera deg Heidnekongens viv,

fyrre sko eg i Danemark låte liv.

24. Fyr at vi deg no misse,

fyrre sko eg lata meg døbe å krisne.

25. Om sondagjen let han seg krisne,

om måndagjen bryllupsdagjen fyste.

26. Så drakk dei bryllaup i daganne trjå,

så ville smådrenginne heimatte gå.

27. Lill Kj[ærsti] ho axla si kåpa blå,

så gjeng ho i høieloft for sin herre at stå.

28. Å høyr du min herre, eg spyrje deg må,

må eg mæ smådrengjinne at strånde gå.

29. Du sku' inkje reisa aleini,

der ska fygje deg tri av mi' beste sveinar.

30. Skruv å skarlaken [blei der breidd]

[så blei lill Kjærsti at strandi leidd.]

31. De helsar danske kongen, så mang ei go natt,

som himelen ær mæ sjønnur belagd.

32. De helsar danske dronningji så mang ei uro,

som grase uppav jori kan gro.

33. De be aho vi mennast, hør me våre då,

då me bytte kons bånaklæi små.

34. De be, ho vi minnast dinnunder dæn stein

der under ho fødde ein liten svein.

35. De be, ho vi' minnast innunder dæn lind,

der ho grov ne de lisle kind.

36. Gjeva vi' eg dikkon min røde gullring,

dersom de vi ber' boinn' fer kongen inn.

37. Hav du sjåv din rødegullring,

me sku' bera boinn' fer kongen inn.

38. Dei vatt upp sitt seil mæ forgylte rå,

dei let seg 'kje strike, fyr dei Danemark såg.

39. Smådrengjinne styrde sit skipit tillands,

kungen å dråningji kom gangand ti strand.

40. Me helsar deg danske kongen så mang en go natt

[som himelen ær mæ sjønnur belagd.]

41. Me [helsar deg danske droningji så mang ei] uro,

[som grase uppav jori kan gro.]

42. Gjeva vi eg dikkon mitt røde gullband,

dersom de ingle boi vi' bera fram.

43. Hav du sjåv ditt røde gullband,

me vi dessa boinne bera fram.

44. Ho ba, du vi minnast [hør de våre då,]

[då de bytte dikkons bånaklæi små.]

45. [Ho ba, du vi minnast innunder dæn stein]

[der under du fødde ein liten svein.]

46. [Ho ba, du vi' minnast innunder dæn lind,]

[der du grov ne de lisle kind.]

47. Kungen let under dan lindegrein grava,

vill' høyre um de var sant, lill Kjærsti sa.

48. Kungen grov undi den lindegrein,

så fann han ein liten svein.

49. Kungen han tala te si' sveinanne trjå,

de gjenge på skogjen, de høgge eitt bål.

50. De høgg ikkje [anna hell øsp å] eik,

[de gjere på varmen, bå sterk å] heit

51. Um sondagjen va ho ei dronning så bold,

om måndagjen va ho i oskå i kul.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Over oppskrifta står det skrive med penn: liten Kerstin Afz. 2,164. Abr. IV S. 225, (Dansk ufuldstændig Pendant h. Syv s. 660.)

Reinskrift: NFS S. Bugge II, 14–18, med overskrift: Líti Kjersti å dronningi. I. (meddelt af Gro Petersdatter)

Oppskrift B

TSB D 232: Liti Kjersti og dronning Sofie

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Margrete Gunnarsdotter Brauti, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge a, 3–13 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Kungen å liti Kjersti dei stend útí svala

– Måtte eg å den vénaste vinne –

dei heve så mykji um giftarmål tala

– Dei sender líti Kjersti ifrå Danemark –

2. Høyr du liti Kj[ersti] hott eg spyrje deg må:

gi mi dronning va' dø å dú va' no mí!

3. Kjære min herre du snakkar 'kje så!

sjóv stende di droning å lýer derpå.

4. Lat hó lýe den lýe vi',

Krist give mine ori at dei maatte ské

5. Droningji tala te drengjinne tvo,

De seie líti Kj[ersti] innfør mitt bór

6. Droningji ha inkje halltala or,

før liti Kj[ersti] hó stó innfør hennars bór.

7. Høyr du liti Kjersti eg spyrje deg må,

hott va' de, du snakka ti min herre i går.

8. Snakka eg anna, så hjelpe meg Gud,

hell sjóv stó du droningji lýdde derpå.

9. Droningji tala te drengjinne tvo,

de gjenge på skógjen, de høgge eik77 bål!

10. De høgge den båli av osp å eik,

så ellen kann blive bå sterk å heit.

11. Líti Kj[ersti] ho axlar si kåpe så blå,

så gjenge ho i høianloft for kungen at stå.

12. Kungen klappa hende på kinderne små.

kvi renn dei tårinne på l[íti] Kj[ersti] no?

13. Mine tårinne må fulli renne,

dí droningji vi meg uppbrenner.

14. Før hó sko' deg uppbrenne,

før ska' eg deg te hedenlande sende.

15. Nei før eg vi te hedenlande fara,

før vi eg meg livands i Danemark negrava.

16. Du tar ikkje fara aleini,

de ska' fýgje deg tvo av mine drengjir

17. Dei skrúva dei skålir ti jóri blei breidd

l[íti] Kj[ersti] hó blei te stråndi neleidd.

18. Smådrengjinne stýrer sí snekkja frå land,

kungen å droningji stó atte på strand.

19. Dei vatt upp sitt segl mæ forgylte rå,

dei let seg ikkje strike, før dei hedenlande såg.

20. Smådrengjinne stýrer si snekkja for land,

hednekungjen kjeme seg gangand te strand.

21. Høyrer du hednekungen hott me helse deg må:

kungjen i Danemark sender deg eitt vív.

22. Før eg vi vera deg Hednekungjens vív,

før ska' eg i Danemark lata mitt lív.

23. Før eg vi deg misse,

førre ska' eg lata meg døype å krisne.

24. Måndagjen å Týsdagjen let han seg krisne,

um Onsdagsmorgonen va' bryllaupsdagjen fyste.

25. Dei drakk de bryllaupe i månanne tvo

så ville små drengjinne heimatte gå.

26. L[íti] Kj[ersti] ho akslar sí kåpe så blå,

så gjenge hó i høianloft for sin herre at stå

27. Høyrer du hednekungje hott eg bee deg:

må eg fýgje smådrengjinne te stråndi ne?

28. Du tar ikkje fara aleini,

dei ska' fýgje deg tvo av mine drengjir.

29. du helsar Danekungjen så mang ei gó natt,

som himmelen den æ mæ skjønnur belagd.

30. Du h[elsar] Dandroningji så mang ei úró,

som grasi de upp ifrå jóri kann gró.

31. Du be, hó vi' minnast, hor me va' då,

den tid, at me býtte kons skríni så små.

32. Hennars va' sundt å mykje broti,

mitt va' nýtt å mykje útskori.

33. Du [be, hó vi' minnast, hor me va'] då,

då me skifte 'kons serkjinne så små.

34. Hennars va' skiten å mykje urein,

min d va kvíte som snefalli bein.

35. Du be ho vi minnast uppundi den stein,

der som hó fødde den lisle svein.

36. Du [be ho vi minnast uppundi den] lind,

der hó gróv ne de lisle kind.

37. Smådrengjinne vatt upp sitt segl mæ forgyllende rå,

dei lét seg 'kje strike, før dei Danemark såg.

38. Smådrengjinne stýrer sí snekkje frå land,

Kungjen å droningji kom gangands ti strand

39. Me helsar [Danekungjen så mang ei gó natt,]

[som himmelen den æ mæ skjønnur belagd.]

40. [Me helsar Dandroningji må mang ei úró,]

[som grasi de upp ifrå jóri kann gró.]

41. [Hó ba, du vi' minnast, hor de va' då,]

[den tid, at de býtte dikkons skríni så små.]

42. [Ditt va' sundt å mykje broti,]

[hennars va' nýtt å mykje útskori.]

43. [Hó ba, du vi' minnast, hor de va' då,]

[då de skifte dikkons serkjinne så små.]

44. [Din va' skiten å mykje urein,]

[hennars va kvíte som snefalli bein.]

45. [Hó ba du vi minnast uppundi den stein,]

[der som du fødde den lisle svein.]

46. [Hó ba du vi minnast uppundi den lind,]

[der du gróv ne de lisle kind.]

47. Kungen han tala te drengjinne tvo:

de gjenge på skogjen å høgge ei bål

48. De høgge den båli av osp å så eik,

så ellen kann blive bå sterk å heit.

49. De va' stor ynk å

Kungen han lét undi lindegrein grava

ville sjå um de va sant, l[íti] Kj[ersti] tala

50. De va stor ynk at sé deruppå,

at kungen han leier sí droning på bål.

(Han fulgte Smådrengene til Strand)

51. De helsar Hednekungen

D Kungen han talar te drengjinne skarpt

de reiser te Hednelandi, de mæ en fart.

52. De be Hednekungen alt um at jeg tror,

at kungen i Danemark hevner sine ór.

53. Liti Kj[ersti] di løyser til Landet igjen,

hvormange de Gylden der koster en Svend.

54. Dei vatt upp sitt segl mæ forgyllende rå,

dei [lét seg 'kje strike før dei] hednelandi såg.

55. Smådrengjinne dei stýrer si snekkje te lands,

l[íti] Kj[ersti] å kungen dei møtte på strand.

56. En foranderlig Tid vi skal komme igjen,

at hente l[íti] Kj[ersti] til kungens bedste ven.

57. Hvorledes det ganger at løse den brud,

som kungen i Danemark skikkede ud.

58. Jeg ‹b›yder di penger som kongen vil ha,

ti kungen i Danemark skille dem ad.

Hedenkongen svarer

59. Jeg tror jeg vil have mit elskende viv

omskjønt jeg på søenv182 forlete mit liv.

60. L[íti] Kj[ersti] hun svarte med grædende røst,

ti Danemark har jeg min angjelege lyst.

61. Småd[rengjinne] styrer si sn[ekkje] frå land

l[íti] Kj[ersti] hó følger til Danemarks land.

62. I Glæden de lever, i Glæden di bor,

ti Herren har fyldet Danekongens Ord.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Over oppskrifta står det: Magret Braute (født i Bandaksli

Under oppskrifta står det: (Kanske endnu et Vers)

Reinskrift: NFS S. Bugge IV, 240–243, med overskrift: Dei sender líti Kjersti ífrå Danemark. III. (Magret Brauti i Vraadal, født i Skafsaa.) Reinskrifta er sterkt forkorta, med tilvisingar til strofene i oppskrifta etter Gro Pedersdotter Blikom (oppskrift A her).

Oppskrift C

TSB D 232: Liti Kjersti og dronning Sofie

Oppskrift: 1863 av ukjend assistent av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Moland i Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge VIIIa, 1–6 (reinskrift).

Oppgjeven tittel: Liten Kirsten og Dronning Sofie.

*

1. Kungen å lill Kjersti dei stende i svala

dei heve so mykje um elskóven tale.

– Dei førde æ litæ Kjersti av Danmark. –

2. Han klappa hænó ved hvide kinn

Gud giv droningje va dø å dú va min.

3. Kjære min herri du snakk inkji so

Dú heve di droning kjærare hell so.

4. Dei visste inkje anna hell dei eismadde va'

då stó danske droningjæ å lydde derpå.

5. Droningjæ heitar på sveinanne tvo

Dé gange på skógjen hogg lill K[jersti] eit bål.

6. Lill K[jersti] akslar hó kåpa blå

so gjeng hó i lofti som kungen låg.

7. Å høyrer de lill K[jersti] eg spyrje deg må

kví renne díne tårir på kinne små.

8. Míne tårir dei må væl renne

dí droning hó vi' meg uppbrenne.

9. Fyrr hó ska deg uppbrenne,

fyrr ska' eg deg ti heidekóngen sende

10. Fyrr eg vil vere den heidekungens vív

Fyrr vi' eg í Danemark late mitt lív.

11. Du tar inkje reise aleini,

de ska fýgje deg tvo av mi yppaste sveinar.

12. Kungen han heitar på sveinane tvo

de seie danske droningjæ inn fyre meg gå.

13. Inn kom driningjæ hó stæddes for bór

kot vi' dú meg kungen dú sender meg bo.

14. Jeg vil vite den ende

hvi du vil liden K[jersti] uppbrenne

15. Å høyrer de lill K[jersti] eg spyrje deg må

kot snakka dú mæ min herre igjår.

16. Eg snakka kje anna sant hjelpe meg Gud

hell droningjæ ha mått høyre kvort einaste ór.

17. Eg [snakka kje anna sant hjelpe meg] Gud,

hell I va danetv183 å dýdefull

18. Ja du ska inkje uppbrenne meg

eg ska hæk78 ti hedenkungen sende.

19. Lill K[jersti] hó grét å hó sló sitt hår

ska eg tiv184 heidekungen Gud hjelpe meg då.

20. Så snarlig så vare de svenne fús,

Liden K[jersti] hó dróg av landiv185 út.

21. Då som hó kom ti heidekungen fram

då tók han hende så venlig ved hånd.

22. Dei va der í daganne trí

då ville dei reise hjem til sig.

23. [Dei va der í daganne] fem,

[då ville] Smådrengjenæ reise hjem.

24. Å høyrer de kungen eg spyrje deg må,

må eg at strånde mæ smådrengjinne gå.

25. Ja dú må væl, at stråndæ m[æ] små[drengjinne] gå

å sende dei boinne som dú formår.

26. Di helsar den danske kungen so mang ei gó natt

som himmelen den er med stjerner besat.

27. [Di helsar den danske] droningjæ so mang ei úró,

sóm havi de æ mæ sannkonn beslått.

28. Be hó vi' minnast då mi våre då

då som mi skifte okkos serkjinne små.

29. Hennes va skiten å mykje úrein,

men min va blank som ein skyggjestein.

30. Å be [hó vi'] m[innast] uppunde den lind

der hó grov ne de lisle kind.

31. [Å be hó vi' minnast uppunde] den stein,

[der hó grov ne] den lisle svein.

32. Eg bée dikkon å seie for sant,

adde dessa boinne ska' dí bere fram.

33. Adde [dessa boinne ska' dí bere] fram

å kungen ska høyre kvor einaste grand.

34. Farvæl, lill K[jersti] hav tusend gónatt

men adde dessa boinne ska' mi bere fram.

35. Smådrengjinne kom seg skríand ti land

kungen han møter på kvíte sand.

36. Eg helsær dikkon Smådrengjinne mi':

koss liver lill K[jersti] í heidekungens land?

37. Lill K[jersti] hó liver, hó hev ingjo nou,

hó helsar deg mange túsind gónatt

38. Hó [helsar deg mange túsind] gónatt

[som himmelen den er med stjerner] besatt.

39. Hó helsar d[anske] d[roningjæ so mang ei] úró

[sóm havi de æ mæ sannkonn] beslått

40. Mi sill bea, at hó vill minnast då dei våre då

[då som dei skifte deires serkjinne små.]

41. [Me sill bea, at hó vill minnast uppunde den stein,]

[der hó grov ne den lisle] svein.

42. Kungen han rópa på sveinanne tvo

di gangje på skógjen hogge droningjæ eit bål.

43. De høgg inkje anna hell osp å eik

der stend av ellen so heit ein røyk.

44. Då som drengjenne dei kom hjem

då blei droningjæ på båli brend.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

NFS S. Bugge VIIIa er skriven med ei ukjend hand. Bugge har sett til overskrifter og har notert kjelder og variantar. Han har òg gjort mange rettingar. Vi har berre teke med Bugges retta tekst her, for skrivaren har truleg ofte misforstått Bugges kladd.

Etter strofe 41 er det truleg meininga at rekkja av bod frå lill Kjersti skal halde fram, men Bugges strofenummerering antyder at forkortinga gjeld berre desse to strofene.

Ei anna reinskrift skal finst i NFS S. Bugge IX, 1–3. Denne har vi ikkje hatt tilgjengeleg. NFS S. Bugge IX er ei bok som berre inneheld oppskrifter etter Gunhild Sundsli.

TSB D 236 Arne og liti Kjersti

Innleiing

Mens Arne og mor hans leikar gullterning, fortel ho at herr Jonas ligg med Arnes brur, liti Kjersti. Arne rir straks til Kjerstis gard og fortel henne at han har både bryggja og blanda vin. Han vil at dei skal drikke seg glade og så sove i ro. Ho svarar at ho ikkje kan det, for ho er stemna til eit anna ting. Han seier at han vil vente til ho kjem heim, men ho seier at ho ikkje kjem heim før på ein måndag.

Arne lurer på dette og rir tilbake. Der finn han huset låst, og når han bankar på, seier Kjersti at ho ikkje kan opne, fordi terna hennar ligg sjuk og toler ikkje trekk frå døra. Arne sparkar likevel døra opp og finn herr Jonas i senga. Arne tek Jonas i hans gule lokk og høgg hovudet av over sengestokken.

I den fyldige oppskrifta som Sophus Bugge fekk etter Gunnhild Kjetilsdotter Sundsli i 1864,5les er det eit par strofer som kan tyde på at Arne er ein prest. Han er ikkje kalla herr Arne, og etter drapet angrar han seg. Han seier at han las ni messer i går, men i dag er han ikkje verdig å høyre kyrkjeklokkene.

Det er ingen andre enn Sophus Bugge som har skrive opp denne visa. I tillegg til Gunnhild Sundslis variant frå Moland har han også tekstar etter Dagne Ånundsdotter Lid frå Kvitseid og Sigrid Såvesdotter Bandakslid frå Skafså. Bugge skreiv også opp etter to menn frå Vrådal, men desse oppskriftene er berre fragment. Det er ikkje kjent melodi til denne visa.

I ei svensk handskriven bok frå ca. 1572 eller litt tidlegare finst det ei vise, «Herr Wonge» (TSB D 243), som fortel om ei liknande hending. Visa minner også om den skotske balladen om «Matty Groves», også kalla «Little Musgrave and Lady Barnard». Denne visa vart svært populær etter at Joan Baez song den inn i 1962. Men i hippietida vart ektemannen skildra som ein brutal mordar som øydela den vakre kjærleiken mellom elskaren og hustrua.

Utsyn 150

SMB 121

Child 81

Oppskrift A

TSB D 236: Arne og liti Kjersti

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Sigrid (Såvesdotter?) Bandaksli, Skafså i Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge II, 12–14 (reinskrift).

Oppgjeven tittel: Arne å líti Kjersti. I.

*

1. Arni å hans kjære moder

– på dæn samlange dag –

dei leika gulltavel over bóri.

– Udi rósenslunden dær rinder vår gangar. –

2. Dæn første gullterning på tavlebóri rann,

Arni han tapa, hass kjær moder hun vann.

3. Dæn anden gullterning på tavlebóri rann,

Arni han tapa, hass kjær moder hun vann.

4. «Hør mig Arni, kjær sønnen min:

herre Jón hviler med festermø din.»

5. Arni han sprang på gangaren grå,

så rei han seg te líten Kjerstis går.

6. Arni han kom seg ríands í går,

líten Kjersti for ham úti står.

7. «Vælkomen Arni, festarmann min!

no hev eg nyss blanda mjø å vín.

8. Å no vi' me drikke å halle kon gla,

du hev 'kje vor' heime på så mangen dag.

9. Å no vi' me drikk' upp ei konne hell tvo,

å sea så villa me sova í ró.»

10. «Eg må no 'kje drikke bar' ei líti tí,

for egn131 æ' no stemnde ti ett fremmed ting.»

11. Arni han sprang på gangaren grå,

så rei han ífrå líten Kjerstis går.

12. Lill' Kjersti hó tala te smådrengen så:

«de be herre Jón innfor meg gå!»

13. «Å no vi' me drikke å halle kon gla,

Arni kjem ikki på en månasdag.

14. Å no vi' me drikke ei konne hell tvo,

å sea så ville vi sova í ró.»

15. Dei ha no 'kje legi bar ei líti stund,

Arne han rei ígjenom rósenslund.

16. [Dei ha no 'kje legi bar ei líti] tí

[Arne han rei ígjenom] rósenslí.

17. Arne han kom seg ríands í går,

å alle hass dynnir va' slegne í lås.

18. Arne han pikka på høyene blå:

«statt upp líten Kjersti, skrei lokur ífrå!»

19. «Mí terne hó æ' både sjúk å sår;

hó toler no ikkje, dæn døra går.»

20. «Dí terne hó æ' kje anten sjúk hell sår,

men herre Jón hviler under dyner blå.»

21. Han spente dynni í duraring

låsen sprang upp å Arni gjekk inn.

22. Arni han grytte på dýna blå,

unde låg herre Jón båd' bleik å blå.

23. Arni han riste på syllbora knív:

«ha' dæ 'kje vori liti Kjersti, dæ ha' silt kosta dítt lív.»

24. Han trekkte út væl herre Jón av dýna upp,

han høggi hass hovu på sengjestokk.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Ved venstre sida av overskrifta står det: Jfr. Gr. Utr. 43. 191. Ved høgre sida står det: Jfr. Jamieson I p. 162 (Lord Randal). I p. 170 (Lord Barnaby). Dexon's Scott. Ball. nr. 3 (Lord Burnett and little Munsgrave).

Under oppskrifta står det: [Ligner Herr Wronge hos Arw. II. S. 448.] Minder om Little Musgrave and Lady Barnard. Percy, S. III, B. I, nr. 11. Park's Ed. of English Songs II p. 254 (Gr. 77).

Det er ikkje kjent nokon kladd til denne oppskrifta.

Oppskrift B

TSB D 236: Arne og liti Kjersti

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Dagne Ånundsdotter Li, Veum i Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge m, 38–40 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Arne å hass kjære Moder

– på dæn samlange Dag, –

dei spilte Gulltærning over Bori.

– Uti [rósenslunden dær rinder vår gangar] –

2. [Dæn første gullterning] over [tavlebóri] rant

[Arni han tapa, hass kjær moder] ho vant.

3. Eg sko no seia deg, hoss dæ bere te

herre Jon sover med unge Bruden din.

4. Arne han slo sine Nevar mot Bor,

så vist eg sko eg røyne min Moders Or

5. Arne han kom seg riands i Går,

liten Kjersti ute før ham står.

6. No vi' m

Vælkomen Arne Festarmann min,

no hev eg bryggja å blanda Vin.

7. No vi' me drikke ei Konne hell tvo

så vi' me liggje å sova mæ Ro.

8. Eg skjøttar ni ikkje um drikkje vin,

før eg æ stevnd te eitt fremmend ting

9. Æ du stevnd te fremmende Ting,

når må me vente deg heimat igjen.

10. De må drikke å halde dikkon gla,

eg kjem ikkje att på en månedsdag.

11. Arne han lyfter på høgan Hatt,

Farvæl, liden Kj[ersti] å hav så God Natt.

12. Liden Kj[ersti] ho tala te Smådrengjen tvo:

Di beder Herr Jon til meg inngå.

13. Liden K[jersti] ho ha 'kje halltala Or,

før Herre Jon han steder for hendes Bor.

14. No vi' me drikke o ei Konne hell tvo

så vi me liggje å sova mæ Ro.

15. Dei ha 'kje legji hot ei liti Stund

før Arne han rei seg i Rosenslund.

16. Han klappa på Dynni mæ finganne små,

Statt upp liden Kj[ersti] skrei Lokunn ifrå!

17. Mi Terna ho æ no så sjuk å så sår,

ho kann ikkje tola dei Dørane går.

18. Di Terna ho æ 'kje så sjuk hell så sår,

ho kunn' fulla tola [dei Dørane går.]

19. Anrne han stende på karsken Fod,

han spente dæn Dynni o Naglemot.

20. Arne lyfte på Dynunne små,

unde låg Jon både bleik å blå.

21. Han tok Herr Jon i sin gule Lokk,

han hoggje av hass Hovu på Sengjestokk.

22. Arne han rister på bloutte svær

va' du kje liden K[jersti], du va' dæ væl vær.

23. [Arne han riste på bloutte] Kniv

[va' du kje liden Kjersti,] dæ sill kosta ditt Liv.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge II, 122–123, med overskrift: Arne å líti Kjersti. II. (meddelt af Dagne Li.)

Kladden er i byrjinga forkorta med tilvisingar til oppskrifta etter Sigrid Bandaksli (oppskrift A her). Reinskrifta er sterkt forkorta med tilvisingar til same kjelda.

Oppskrift C

TSB D 236: Arne og liti Kjersti

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Moland i Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 101–105.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Arne å hass kjær moder

– på den samlange dag –

dei leika gulltærning mæ bóri

– Útí rósanlunden der rinder vår gangar. –

2. Den første gulltærning på tavelbór rann,

Arne han tapa hass moder hó vann.

3. Den are [gulltærning på tavelbór rann,]

hass m[oder] h[ó] t[apa] A[rne] h[an] v[ann]

4. [Den] trée [gulltærning på tavelbór rann,]

hass m[oder] hó t[apa Arne han vann.]

5. Høyrer de A[rne] kjær sønnen min

ret nu søve herr Jón hos unge brúræ di.

6. A[rne] han sló si hånd ímót bór

forvisst ska eg prøve min moders or.

7. Arne han kom inn te lítæ Kjersti

no hev eg bryggja å blanda vín.

8. Først vil vi drikke en kanne eller to

Siden so ville vi sova mæ ró.

9. Eg må inkje sove kot ei líta tí,

h eg æ stevnde te eit fremmende ting.

10. Æ dú no st[evnde te eit fremmende] ting

når må eg vente deg att igjen

11. Du må væl drikke å halle deg gla,

eg kjem inkje atte på ein månesdag.

12. Lill' Kjersti hó heita på sveinanne tvo

dí seie han herr Jonas inn fyre meg gå

13. Herr Jónas han kom han staddest for bór,

kot ví' dú lill Kj[ersti] dú sender meg bo.

14. Først vil vi drikke en kanne eller to,

å siden ville vi sova mæ ró.

15. Han sa mi måtte drikke å halle kon gla

han kom inkje atte på ein månesdag.

16. Dei hae inkje sovi kot ei lítæ tí,

då rei Arne ígjenom rósan lí.

17. [Dei hae inkje sovi kot ei lítæ] stund,

[då rei Arne ígjenom rósan] lund.

18. Han klappa på dynnæ mæ finganne små,

statt upp lill Kj[ersti] skrei lokunn ífrå.

19. Mi tærna hó æ no så sýk å so sår

hó toler slétt inkje at dynnæ går.

20. Dí tærna hó æ aldri so s[ýk] hell s[o] s[år]

hó kann væl liggje på blómstrinne blå.

21. Arne han sette for karskan fót

dynnæ lout sunde í kvort næglemót.

22. Han bredte upp dei pelline blå

å bleik'e herr Jónas undi låg.

23. Han tók han herr Jónas í gúle lokk

han hoggji av hass hovu på sengjestokk.

24. Ígjår gjåre eg dei messunne ný

ídag æ eg 'kje værug at høyre den gný.

25. Ígjår g[jåre] e[g] bå messa å sang,

ídag [æ eg 'kje] verdig at hø[yre] d[en] klang.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VII, 39–41, med overskrift: Arne og liden Kirsten (Gunnild Sundsli, Fyresdal, 1864). Reinskrifta er i ei anna handskrift, men Bugge har ført på rettingar og overskrift.

TSB D 245 Kjerstis hemn [Frillehemn]

Innleiing

«Frille» er eit gamalt ord for elskerinne, ei kvinne som lever med ein mann og gjerne får barn med han, men utanfor ekteskap. I mellomalderen var det ikkje uvanleg at kongar, adelsmenn og andre maktpersonar hadde friller, og frilleborna kunne også få arverett. I den norske kongerekkja er det mange frilleborn.

Herre Per skal gifte seg med Åseliti. Han byr inn både fattige og rike til bryllaupet, men han ber ikkje liti Kjersti, frilla si. Kjersti rir opp til søstera si og låner både smykke og fine klede av henne. Ho fletter håret sitt med raude gullband og kjem ridande til bryllaupet på den fagraste folen. Ho er så vakker at smådrengen ikkje kjenner henne att, men herre Per berre smiler og ber henne kome inn. Ho helsar til alle, men ikkje til brura. Åseliti lurer no på om Kjersti skal sitje høgare enn henne. Men liti Kjersti ber berre om å få lov til å skjenkje. Ho skjenkjer til alle gjestene sovnar, og når det blir mørkt, tenner ho lys og set eld på huset. Alle brenn inne. Men det verste er likevel at presten også brenn inne.

Visa finst i mange variantar både i Danmark, Sverige og på Færøyane, men det er berre i dei norske oppskriftene at frilla hemnar seg med å brenne heile selskapet inne. I dei danske, svenske og færøyske variantane tek dei livet av seg. Brudgomen kastar seg over sverdet sitt, mens frilla drep brura og hengjer seg så i eit tre. I Danmarks gamle Folkeviser skreiv Sven Grundtvig at den oppskrifta Landstad hadde etter Ingeleiv Knutsdotter Ramberg i Lårdal, var den aller beste. Sannsynlegvis er det også den eldste versjonen av denne visetypen.

Ved sidan av Landstads tekst har Sophus Bugge fått gode oppskrifter både etter Jorunn og Hæge Bjønnemyr og Tone Targjeisdotter Kringlåk, alle frå Mo.

I 1840-åra skreiv Hans Seeberg og Olea Crøger opp ein melodi etter ein ukjend songar i Telemark. Seinare skreiv Lindeman opp melodiar frå Nord-Fron i Gudbrandsdalen og frå Grue i Hedmark, men dessverre skreiv han berre opp teksten til første strofa.

Martin Haakensen Haugsmoen frå Grue song ei strofe som vi kjenner igjen frå gamle svenske oppskrifter og eit gamalt dansk skillingstrykk:

Lita Kjersten og Peder sad glade ved Bord

– den Elskov saa vilde vi nu gjemme –

de talte saa mange de skjemtende Ord,

– aller Kjæresten min jeg kan dig ret aldrig forglemme. –

Men den strofen som Anne Paulsdotter Lillejevne frå Kvam i Nord-Fron song, ser mest ut som formelvers. Men sidan ho har det same omkvedet, er dette sannsynlegvis også den same visa.

Hr. Peder han seiler over saltan Vand

– den elskte ho vilde vi nu gjemme –

Lille Kirsten hun rider paa snehviden Strand

– allerkjæresten min jeg kan dig ret aldrig forglemme –

Den skotske «Lord Thomas and Fair Annet» (Child 73) fortel ei historie som liknar på dei svenske og danske versjonane:

Lord Thomas er forelska i den vakre Annet, men mor hans vil at han skal ta den nøttebrune og rike møya. Søster hans åtvarar han og seier at rikdomen kan bli borte, og då vil han berre sitje att med ei nøttebrun møy. Likevel gjer han som mor vil. Den vakre Annet kjem i bryllaupet i strålande klede. Den nøttebrune møya blir så sjalu at ho drep Annet. Lord Thomas drep den nøttebrune og drep seg sjølv. To roser veks opp av gravene deira og veks i hop.

I skotske balladar kan nøttebrune møyar vera vakre, men i denne visa er ho tydelegvis ikkje særleg vakker.

Utsyn 83

DgF 210

SMB 122

CCF 159

Oppskrift A

TSB D 245: Kjerstis hemn

Oppskrift: 1840-åra av Magnus Brostrup Landstad etter Ingeleiv Knutsdotter Ramberg, Seljord, Telemark.

Orig. ms.: NB Ms fol 1803h:f, 4.

Oppgjeven tittel: Liti Kjersti

*

1. Herreper rider i Skáne by

han bed til bryllups igjen pa ny

– Ded vækkjer einginv186 Aaseliti af mine Armar –

2. Han bed til bryllups bate store og smá

liti Kjersti si Frille la't han 'ki gá

3. Liten K[jersti] ho reid seg ind under Li

so laner ho Klæder af Syster si

4. Ho tok no pa seg den silkjeserk

nie va Møyanes handeverk

5. n132[Ho tok no pa seg den] Stakin bla

Gulli lág etter kvor den Tra

6. n133[Ho tok no pa seg den] St[akin] Rau

g[ulli laag] etter kvor den saum

7. ho var anki sa beltevand

[ho] slengde omkr[ing] seg ded røde Guldband

8. Sette ho seg pa Sengestok

sá drog [ho pá seg den] Silkjesok

9. [Sette ho seg pá] liten Stolv187

sprette pá seg sylvsp[ente] Skor

10. Liten K[jersti] gjeng at bekki

sit gule Haar ho rekkjer

11. Ho vaska sit Hár i Klare vand

greider etter med sylvarkam

12. [Ho] flettar sit Hár i røde Guldband

setter hun deruppa ein liten Guldkrands

13. ‹…›[ms. skadet]iten K[jersti] ho gjeng ad Stallen

‹…›[ms. skadet]ed sadel og beik[sel] i hende

14. Ho skáda den gule, hon skada den blá

den bedste lagde ho Guldsadelen pá

15. In kjæme Smadreng og segir ifra

her kem ei Jomfru ridand i Gaar.

16. Ho er einki kend i denni bygd

Hári ded heng ivi Hesteryg

17. Ho er einki kend i denni Grænd

Hári ded hæng ivi hestelænd.

18. Til svara Peder han smiler under Skind

di bed den Jomfru i stoga gaa ind.

19. Liten K[jersti] hon var sa med gulli gjurd

hon fek einki seg anten bukke hel snu

20. Liten K[jersti] hun var sá med Gull bespendt,

ho fek einki Hándi til Herreper sendt

21. Ho helsa ivi bor og benkir

men Aaseliti láds hon einki ense

22. Ho helsa Store, ho helsa smá

Aaseliti bruri lás ho einki gá

23. Til svara P[eder] han smiler under skind

lat ho sita høgste den seinste kom ind

24. Til svara bruri ho bleiv lit vereid

sko dá noken sita høja, hel mei?

25. Eg vil ki sita pá benki

eg bed om forlov at skjenke

26. Til svara folket som drukkin var

hot er deð fer ei som skjenker sá brav

27. Til svara Smadrengjen snille

og ded er Herrepers frille

28. Ho trødde sa hart pá Smaadreng[jens] fot

at blodet sprang af Neglerot

29. Ho tok af seg ein røden Guldring

den gav ho den liten Smaadreng

30. Silde om Aften Røgen faldt pá

bruri sille til senjen gá

31. Som ded mørkna i kvort ded hus

ho rusla i snortur og tendte op ljus

32. Ho rusla [i snortur og tendte op ljus]

sa sette ho Ellen pá kvort ded hus

33. Herreper vakna ekki før dá

Varmen leika i hans gule Haar

34. Og Herrep[er] ut gjennom Vindauga ság

da ság han liti K[jersti] pá Gata ho gár

35. Og kjære mi frilla du hjelper no meg

ei ana Gáng skal eg hjelpe deg

36. Og ded var liti K[jersti] ‹sa høgt hó log›

No hev eg fát gjort ded eg tænkte pá

37. Ded gjorde meg den storste Harm

ded brant inne bruri pá brugomens Arm

38. Der bran inne Øl og bran inne mat

og 15 Jomfrugur i festrumk79 sat

39. Og ded gjorde meg ded allerverst

ded bran inne okkons Sognepræst

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Papiret er noko skadd i høgremargen, slik at eit par bokstavar i strofe 13 er borte. Ein liten bit som dekkjer eit par bokstavar i byrjinga på verselinene i strofe 14 og 15 er fallen av, men ligg ved manuskriptet.

Landstad bruker oftast «á» for «aa», men set ikkje alltid strek over a-en. Vi har late teksten stå slik Landstad skreiv han.

Oppskrift B

TSB D 245: Kjerstis hemn

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Tone Targjeisdotter Kringlåk, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge I, 216–217.

Oppgjeven tittel: Frillens Hævn. I. (meddelt af Tone Kringlåk)

*

1. Herre Pær rider under øy,

– unde vælgródde tré –

dær fester han seg så vén ei møy.

– Dæ vekkjer ingjen ung ædelinne útav min arm. –

2. [Han beð' til bryllaups báð' store, og små,]

men frigda [lást han] alli sjå.

3. –Å høyr du herre Pær, hot eg spyr deg,

kví ville du inki bea meg?»

4. «Mitt gjestebo dæ stende sø unde øy,

å dær kjeme 'ki anten frúvur hell møy.»

5. [«Mitt gjestebo dæ stende sø unde] lí

[å der kjeme 'ki anten frúvur hell] vív.

6. «Å hvis at du ville bea meg,

så sille eg 'ki sýte mæ koma ti deg.»

7. Stolts Inger hó reiste ti næste bý,

dær lånte hó gulli av systranne sí.

8. Stolts Inger hó reiste at stalle

å veljer folen dæn snjalle.

9. St[olts] I[nger] ha' på seg [den silkiserk,]

å níe møyars h[andeverk.]

10. Stolts Inger ho kom seg ríand í går,

smådrenginn stó úti, dæn damma dei såg.

11. Å smådrenginne sprang seg at stoga inn;

«å no æ' her komi ei jomfrú så fín.

12. Her æ'ki sett makjen í våres bygd,

håri dæ henge på hesterygg.

13. [Her æ'ki sett makjen í våres] grend

[håri dæ henge på heste]lend.

14. Å hó æ' så mæ gulli bisett,

at hó fær inki hendann' ífrå seg å rekk'

15. Å hó æ' så mæ gulli bibudd,

at hó fær seg 'ki sjóv í salen å snúdd.»

16. Stolts Inger hó sprang ótó salen ne,

å riddarar å sveinar tók henar ve.

17. Stolts Inger hó sette seg í benkjen:

«eg æ' meste vani ti skjenkje.»

18. Å alt dæ hó skjenkte å alt dæ hó bar,

dæ va' no meste, dær herre Pær sat.

19. Å stolts Inger hó sette seg at sængi ne,

å herre Pær han sprang veggjen te.

20. Hó rusla í brondinne å tente í lýs,

så sette hó eld på kvoreinaste hús.

21. Å herre Pær vakna, umkring seg såg,

då fírra elden í hass gúle hår.

22. Å når som hó dæ altsamen ha' gjórt,

då sprang hó på gata, så hjarteleg hó ló.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Nokre strofer er forkorta med tilvisingar til Landstads Norske Folkeviser, 1853 (s. 559–563). Desse strofene er fylde ut etter Landstads utgåve.

Vi kjenner ikkje til nokon kladd til denne oppskrifta.

Oppskrift C

TSB D 245: Kjerstis hemn

Oppskrift: 1863 av Sophus Bugge etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge o, 31a–32b.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Herepær han drager til Rípels bý

so by'e han ti bryllaups på ný

– De vekkjer ingjen Åselill útav åk80 minom armi. –

2. Hør dú de H[erepær] eg talar ti dé

kví býte 'kje dú meg í bryllaupe ditt.

3. Mitt bryllaup de stende so hågt unde li,

der kjem 'kje anten frúvur hell frigdevív.

4. [Mitt bryllaup de stende so hågt] undir øy,

[der kjem 'kje anten frúvur] hell frigedemøy.

5. Um ditt bryllaup de stó í Skåni,

å jau so menn sko' eg koma.

6. Vi' dú í mitt bryllaup vera

so lýt dú dine sorgeklæi skjera.

7. Líti Kjersti hó drager til Rípels bý

so låner hó seg gullkróna på ný.

Hó finnst inkje slík'e í Rípelsby

8. L[iti] K[jersti] hó ha på seg skjurta små,

níe va møyanne sømmenk81 å

9. L[iti] K[jersti hó ha på seg] silkjeserk

[níe va møyan]nes handeverk.

10. [Liti Kjersti hó ha på seg] stakkjen blå

gulli de låg etti kvor den trå.

11. [Liti Kjersti hó ha på seg stakkjen] rau,

[gulli de låg etti kvor den] saum.

12. L[iti] K[jersti] hó va kji so hårbandvand,

hó vippar sitt håri ‹…› eitt rødegullband.

13. So slengjer hó kringum ein sylvartrå

den høie gullkróna den sette hó på.

14. L[iti] K[jersti] hó akslar kåpa blå

so stige hó uppå gangaren grå.

15. L[iti] K[jersti] hó kom seg ríand í går

smådrengjen úti fyre æ står

16. Inn kom smådreng sei tíend ífrå

her kjem ei brúr í våres går.

17. So æ' hó mæ sylve búdd,

eg hev alli sétt noko véndri brúr

18. Ho æ inkje kjend í denne grend,

fyr håri dei heng ivi hestelend.

19. L[iti] K[jersti] hó gjenge at bakarhús,

so tenner hó ellen í kvort de hús.

20. So t[enner hó ellen] í kvor den kró,

sjóv gjeng hó ígjenom dynninne å ló.

21. Inni brann øl å inni brann brø

å 15 jomfrúvur í skarlagjen rø.

22. Inni [brann øl å inni brann] mat,

[å 15 jomfrúvur] í festómk82 sat

23. De tikje vera miv188 líti kvíle

at brúre brann upp mæ brúgomens síe.

24. De [tikje vera] h meg lítik83 harm

[at brúre brann upp] på [brúgomens] arm.

25. De [tikje vera] meg allervest,

at inni brann kos sókneprest

26. No hev eg drepe 'en Herepær,

der rann inkje bló

enno ríe eg ei møy so gó.

27. No hev eg gjórt den gjærning, som eg ville gjera,

no gjet eg so svåre væl hemni vera

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Under oppskrifta står det: [de kann krabbe på 'en], men det er usikkert om det står til denne eller den neste oppskrifta i manuskriptet («Alibrand og Lindelin»).

TSB D 251 Ebbe Skammelsson

Innleiing

Ebbe Skammelsson er trulova med Adelus. Medan han tener i kongens gard, narrar bror hans, Peder, festarmøya til å tru at Ebbe er død. Adelus går då med på å gifte seg med Peder. Men Ebbe drøymer om kva som er i ferd med å skje. Han ber kongen om lov til å reise heim, kastar seg på hesten og rekk såvidt heim til bryllaupsdagen. Ebbe minner brura om kva ho ein gong lova han, men det er for seint, og ho vil ikkje bryte med Peder. Ebbe blir rasande, drep både Adelus og bror sin, og lemlester begge foreldra. Deretter må han røme av landet, som fredlaus.

Av denne balladen finst det kring 20 variantar. Dei fyldigaste er oppskrivne hjå Sophus Bugge. I 1857 skreiv han opp «Ebbe Skammelsson» etter Targjei Targjeisson Kosi frå Vrådal (f. 1809), som emigrerte til USA i 1861. Targjei Targjeisson høyrde til ei kjend balladesongarslekt og var blant «de verkligt framstående traditionsbärarna på balladens område» (Jonsson & Solberg 2011: 355–362). Den same balladen skreiv Bugge opp etter Anne Knutsdotter Bruhær (1794–1869) frå Mo, på telemarksreisene sine i 1857 og 1863 (Jonsson & Solberg 2011: 479–486). Det finst fem melodioppskrifter av «Ebbe Skammelsson», alle ved Lindeman, frå Telemark og Valdres.

Visa om Ebbe Skammelsson har vore utbreidd i dansk tradisjon, og er med rette blitt halden for ein kunstnarisk svært vellukka ballade, ei klassisk, tragisk hemnvise. Axel Olrik reknar den «blandt det ypperste, vor Middelalderdigtning har at opvise» (DgF VI: 197). Den finst bl.a. i oppskrifter frå 1500-talet og vart seinare trykt i Mette Gjøes Tragica (1657). Tragica-teksten og flygeblad som byggjer på den, ligg til grunn for dei norske viseformene, som alle har sterke innslag av dansk. Dette går bl.a. fram av første strofe i varianten etter Anne Bruhær (a) som er meir eller mindre identisk med tilsvarande strofe i Tragica-teksten (b):

(a) Skammel han bor i Nørretøy

han er både glad å kåd

høviske haver han sønner fem

de to ganger verden imod.

Fordi træder Ebbe Skammelsøn så mangen stig vild.

(b) Skammel hand boer sig Nør i Ty,

Hand er baade rjg oc kaad,

Høffske saa hafver hand Sønner fem,

De To gaa Verden imod

Fordi træder Ebbe Skammelsøn så mangen stig vild

(DgF VI:239).

Eit nærmare blikk på dei danske 1500-talshandskriftene viser likevel at underteksten har fleire norsk- eller norrønspråklege trekk. Det vil seie at visa om Ebbe Skammelson «utan minsta tvivel [är] en ursprungligen norsk ballad» (Jonsson 1990–1991: 311). På svensk finst balladen både i 1600-talstradisjon og i nyare oppskrifter (SMB 3: 447–468).

I telemarkstradisjonen meinte folk at Ebbe Skammelsson hadde gjort seg fortent til å hamne blant mordarar og andre ugjerningsmenn i Oskoreia, som kom farande i lufta ved juletider (DgF VI: 218). I ei oppskrift som amatørsamlaren og gardbrukaren Jakob Åsmundsson Dalen (1816–1855) gjorde for Jørgen Moe i Eidsborg i 1847, heiter det såleis:

De va Ebbe Skammelson

han rie både oust å suu,

de hev eg for sandhed spurt

at han sviv her i lufti en[n]u.

Utsyn 145

DgF 354

SMB 125

Oppskrift A

TSB D 251: Ebbe Skammelsson

Oppskrift: 1847 av Jørgen Moe etter Bendik Ånundsson Sveigdalen/Felland, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS J. Moe 9, 25–38

Oppgjeven tittel: Ebbes Wise

*

1. Skammel han bor her su ond ei Øi

han æ baade Rik aa god

han have ou dei Sonine fem

dei tvo trør hverandre imod

– Fordi træder Ebbe Skammelson so mang ein vilstig. –

2. Dei tri dei ere for lang tid dø

dei tvo dei liver ijen

de vi eg for Sandhed seia

dei ære so raske Hofmænd

3. Ebbe han rider saa aalig ud

som Fuglen fagrast paa kviste

Fæster saa stolte Fru Lussi

so ingjen derudtaf viste

4. Høirer du stolte Fru Lussi

idag monne eg deg fæste

nu vi eg drage i framande land

De fræmende Herrer aa jeste

5. Ebbe han tjener i Kjeiserens gaard

han times baade hæder og ære

Peder han seilet til Dannemark

han lokkar has Hjartens kjærest

6. Høirer du stolte Fru Lussi

aa vi du være min kjærest

i ale dei Dage eg liva maa

vil eg eder Elske og ære

7. Høir du Peder Skamelson

De kan slet enkji blive

Eg lovar meg engjen annan Mand

mens Ebbe han er i live

8. Svarede Peder Skamelson

han melte et Ord saa trøst

de vi eg for Sandhed seia

at Ebbe han dødde i Høst

9. Op sto stolte Fru Lussi

va smal som eit Lilievand

gav ho Peder sin ære og tro

og rakte ham hvide Haand

10. Ebbe han tjener i Kjeiserens gaard

som det han best kunde søme

han havde kje Ro om Natten at sove

alt sine stærke Drømme

11. Eg drøimde at me Steiestoga

sto alt udi brændende Glø

eni brand Peder min Broder

aa Lussi min Fæstermø

12. thi saa svore hans liten smaa dræng

han konde hans drømme saa vel

det man drømmer om Ildebrand

betyder vist dragende Sværd

13. De va Ebbe Skamelson

aksler saa Skarlagskind

so gjæng han i høieloft

for Romerske kjeiser ind

14. Her site du Romerske kjeiser

du æren Herre saa Herre saa fiin

Orlof vil jeg af Eder bede

hjem til min Peder at ride

15. Mig er baade Fader og Moder fradød

mit gods stander alt udi vaade

mig tvinger mest min festermø

en Anden vil hende trolove

16. Orlof skal du gierne faa

selv vil jeg Dig det give

om du behage komme maa

Din Plads skal etter dig bie

17. De va Ebbe Skamelson

han rider af kjeiserens gaard

kvor det Baan i Gaarden va

fælder for hanem Taar

18. det var Ebbe Skamelson

han rider af kjeiserens gari

alle di som i gaarden va

di bad hanom alle ve fare

19. da han rei af kjeiserens gaard

da fulgte ham 30 Svende

da han kom paa Heden ud

da rider den Herren allene

20. Det va Ebbe Skamelson

kom seg at Borgeleed

der stod Helfred has Søster

kvilte ho sig derved

21. høir du Helfred min Søster fin

hot eg deg spørje maa

hot æ de for nokko drekji Fok

som gjer sig i Garen saa kaadt

22. dæ r ekji anna drukje Fok

som gjer sig i Garen saa kaat

dæ Peder aa stolte Fru Lussi

dei lete sit Bryllope staa

23. høirer du Ebbe min Broder

vil du tilbage ride

tovrer di hera i dene Naate

de bliv okkon alle ti qvie

24. Den eine gav han Guldbraasa brei

den are Skarlagn fiin

som han tjent i kjeiserens gaard

vil give si Festarmøe fiin

25. De va Ebbe Skamelson

han ville tilbage ride

Magredt tog Hesten i Bedsellet

og bad han holde og bie

26. de va Ebbe Skamelson

tog sverd onde Skarlagskend

so gjeng han seg i Stoga ind

for Peder sin Broder Ind

27. de va Ebbe Skamelson

sette seg i Brurebænkjen

so fek han lov af faderen sin

at han maatte paa Brurine skjænke

28. Aa de va stolte fru Lussi

ho gjek seg i Brurehuus

aa de va Ebbe Skamelson

han bar fore henar Vox lios

29. Aa de va Ebbe Skamelson

han kom seg paa Høiloftsbro

mines du stolte fru Lussi

nar du gav meg di Tro

30. Al den Tro som du gav meg

gav eg Peder din Broder

alle dei dagar eg Liva maa

vil eg eder vera for Moder

31. Eg feste deg enkje for Moder

eg feste deg ti mit Viv

derfore ska Peder min Broder

miste sit onge Liv

32. Slær du Peder din Broder ihjel

saa maa du meg aa miste

saa vi eg sørge meg halv ihjel

som Turteduen paa Qvisten

33. det va Ebbe Skamelson

han sit Sverd uddrog

Hovu Gulli aa Guldkrona

flout i hænis egji Blod

34. De va Ebbe Skamelson

tog Svære onde Skarlagskind

han gjæng saa i Brurstoga

for Peder sin Broder Ind

35. høir du Peder min Broder

hot eg seie deg

Brura ho sit i Bruresængji

ho længjes fast eter deg

36. høir du Peder min Broder

du sit her i Skarlaken rød

Brurehusse aa Bruresængje

æ alt mæ Rosur bestrød

37. Høirer du Ebbe min Broder

vi stidde vreien den

sa maa du sova den fyste Naate

mæ kjære ongebrur min

38. høirer du Ebbe min Broder

vi du stidde din qvie

saa maa du sova de fyste Naate

alt mæ me ongebrurs Side

39. de va Peder Skamelson

han fram ivi Bori steig

aa de va Ebbe has Broder

han Hovui af han snid

40. Hans Fader han bleiv ønkelig saar

has Moder miste sin Arm

de va stor Ønk at høire

aa spyrje slig Tien om Land

41. de va Ebbe Skamelson

springe han ti sin Hest

de vi eg for sandhed

han rie baade oust aa vest

42. Ebbe han rie baa oust og vest

aa af enti Verdens Ende

han ha eigaang ei kjæraste viv

aa aldrig forgløymer han hende

43. De va Ebbe Skamelson

han rie baadi oust aa sud

de hev eg for Sandhed spurt

at han sviv her i Lufti enu.

Ende

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Oppskrift B

TSB D 251: Ebbe Skammelsson

Oppskrift: 1856 av Sophus Bugge etter Targjei Targjeisson Kosi, Vrådal, Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge III, 165–172 (reinskrift)

Oppgjeven tittel: Ebbe Skammelsøn

*

1. Dær búr en Skammel uppunder Øy,

han hell seg for vere rík,

han heve fem Synir

de ere hveranden úlig

– Fordi trør Ebbe Skammelsøn så mangen Sti vild. –

2. Dei tre er længesiden døe,

dei tvo dei liver igjen,

det jeg for Sandhed sige vil,

det er to reske Hovmænd.

3. Ebbe han tener i Kongens Går,

han tener for Guld og Ære;

hjemme er Peder hans Broder,

trolover hans Hjertenskjærest.

4. [Ebbe han tener i Kongens går,]

[han tener for Guld og]Fe

[hjemme er Peder hans Broder,]

binder upp Seiletre.

5. Så batt'en upp sitt forgylte Segl

så høgt í forgylte Rå,

så seiler han te Nørre-Júlland,

der Ebbes Festarmøy va'.

6. Det var Peder Skammelsøn,

han stedes for breie Bór:

«Hører du stolten Adelus

I lover mig eders Tro!»

7. Det var stolten Adelus,

hó la' sin Hånd på Bór:

«Det ska' ingen i Verden spørge,

tvo Brøar ska' få mív189 Tro!»

k84

[8] 10. Ti svara Ebbes Moder,

hó var i Hjertet så trøst:

«Det vil jeg for Sandhed sige,

Ebbe Skammelsøn døde i Høst.»

[9] 11. «Viste eg dæ for Sanningji,

at Ebbe han var dø,

så vist sille du mi Ære få,

som Fålskjen kommer på Glø.»

[10] 12. Så lagar dei te Bryllaups

så hastigt, som dei kann;

Ebbe tener í Kongens Går,

han viste så líte derav.

[11] 13. Ebbe vakna om Midjenat,

forteler han sine Drømme;

oven lå hass gode Stallbroder,

han tok de så vel i Gjemme.

[12] 14. «Jeg drømde om min Faders Stenstue,

den stod i brendende Lue,

der brann inde Peder min Broder

å Adelus min skjønne Jomfrue.»

[13] 15. [Jeg drømde om min Faders Stenstue,]

[den stod i Brendende]Glø

[der brann inde Peder min Broder]

[å Adelus]min Festermø.»

[14] 16. «Det du drømde om din Faders Stenstue,

den stod i brendendes Lue,

det er Peder din Broder

trolover din skjønne Jomfrue.»

[15] 17. [«Det du drømde om din Faders Stenstue]

[den stod i brendendes]Glø

[det er Peder din Broder]

[trolover]din Festermø.»

[16] 18. Det var Ebbe Skammelsøn,

han rister på sylvutte Svær:

«Ha' du 'kje vori min góe Stallbróer,

så ha' du silt fari ei Fær.»

[17] 19. [Det var Ebbe Skammelsøn,]

[han] trekte [på sylvutte] Kniv

«[Ha' du 'kje vori min góe Stallbróer]

så ha' de silt kosta ditt Lív.»

[18] 20. «Hører du Ebbe Skammelsøn,

eg seie deg [vi]n134 for sant:

hokke som drøymer om Illebrand,

er dragende Svær i Hand.»

n135

[19] 21. Det var Ebbe Skammelsøn,

går for sin Herre at stande:

«I ærlig Herre, I giv mig Lov

hjem til min Faders Lande!»

[20] 22. «Orlov å Heimlov ska' du få

heim te din Fa'er rie;

straks tilbage du komme må,

din Tjenest skal efter dig bie.»

[21] 23. Det var Ebbe Skammelsøn,

han útav Gari rei;

der voks ikkje grasi på femten År,

der som hass Gangaren steig.

[22] 24. Det var Ebbe Skammelsøn,

han kjeme ríands í Går;

úti stende hass kjære Móder,

hó var klædd i Mår.

[23] 25. «Høyr du de kjær Moderen min,

hott eg deg spyre no:

hott æ' dæ fyr mykjev190 drukkjiv191 Folk,

som holder i Skammelens Går?»

[24] 26.«D'æ' kje anna druknev192 Folk,

som holder i Skammelens Går,

det er Peder din Broder,

han lete sitt Bryllaupe stå.»

[25] 27. Det var Ebbe Skammelsøn,

han vilde útav Gare ríe,

hó helt í Tygjyll, hó helt i Taum,

hó svór, at han sille bíe.

[26] 28. «Høyrer du kjær Moderen min,

du lete meg av Gare fare!

for gjeng eg meg i Stoga inn,

eg gjere dine Gjestinne úglae.»

[27] 29. [«Høyrer du kjær Moderen min,]

[du lete meg av Gare] rie

[for gjeng eg meg i Stoga inn,]

[eg gjere dine Gjestinne] úblíe.

[28] 30. «Du ska' gange í Brúrehús

å skjenkje Brúri dæ beste;

dærsom du inkje gjere dæ,

Syllkannav193 i Huik85 ska' breste.»

[29] 31. Det var Ebbe Skammelsøn,

han steig dær inn på Góv;

Brúri å Brúrkvinnunev194

dei svartna líksom ei Jór.

[30] 32. Skam få de Brúrkvinnur tvo,

de Ebbes Hjarta'i monne meie;

egdei kaora han ti ein Brúresvein,

at han sille Brúri leie.

[31] 33. Deiv195 leidde Brúri ótó Brúrehús

iviv196 Høielofts bro:

«Minnes du stolten Adelus,

da du gav meg din Tro?»

[32] 34. «Al den Tro, som jeg gav dig,

den gav jeg Peder din Broder,

alle de Dage, jeg leve må,

skal jeg være dig som en Moder.»

[33] 35. «Eg agtar deg ikkje te min Moder,

men eg agtar deg til mitt Viv;

derfor skal Peder Skammelsøn

upplate sitt unge Liv.

[34] 36. Høyrer du stolten Adelus,

vil du følge mig af Lande,

så skal jeg slå Peder min Broder ihjel

og tage for os den Vandring.»

[35] 37. Det var stolten Adelus,

hó stander iv197 Skarlaken rød:

«Fær eg 'kje Peder Skammelsøn,

så sørger jeg mig til Død.»

[36] 8. Så leidde dei den Brúri

i Brúrehúsi inn;

dær va Ebbe Skammelsøn,

dróg Svær ó Skarlakenskinn.

[37] 39. Det var Ebbe Skammelsøn,

han Svære sitt uddrog;

han vóg ti stolten Adelus

for Sengen som hun stod.

[38] 40. Han vóg ti stolten Adelus

for Sengen som hun stod;

og det var hendes høie Gullkrone,

flød i hendes eget Blod.

[39] 43.40 Det var Ebbe Skammelsøn,

stakk Svære i Skarlakenskinn;

så ganger han i Sadelen

for Peder sin Broder inn.

[40] 44. Det var Peder Skammelsøn,

han settest í Stólen ne;

det monne han så hastig se,

at Ebbe hans Broder var vred.

[41] 46. «Du stend upp Peder Skammelsøn!

no er på den Ti,

[at]n136 Bruri sit í Brúrehús,

hó lenges fast efter dig bíe.

[42] 47. Du stend upp Peder Skammelsøn,

du gjeng hastig etter din Mø!

Brúreseng å Brúrehús

er over med Roser bestrøt.»

[43] 49. Det var Ebbe Skammelsøn,

han Svære sitt uddrog;

han vóg ti Peder sin Broder,

han falt í Lytinne tvo.

[44] 50. Han hoggje Fóten av sin Faer,

hass Móer miste sin Arm;

så vitt trælar Ebbe Skammelsøn

så mangen vild Sti om Land.

[45] 51. Brúri å Brúgomen

dei æ' båe døe;

vitt trælar Ebbe Skammelsøn

um Landi ette si Føe.

*

Strofene er nummererte i manuskriptet, den originale teljinga hoppar over nokre strofer. Dei manglande strofene (8, 9, 41, 42 og 47(48)) står i «Tillæg til Ebbe Skammelsøn. I. Targjei Kosi, Vrådal», NFS S. Bugge g, 104–105 (kladd) og NFS S. Bugge IV, 186 (reinskrift), jf. oppskrift C.

Oppskrift C

TSB D 251: Ebbe Skammelsson

Oppskrift: Udatert av Sophus Bugge etter Targjei Targjeisson Kosi, Vrådal, Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 104–105 (kladd)

Ingen oppgjeven tittelv198

*

8. Høyrer du stolten A[delus]

du må det ikke fortryde

Ebbe tjener i Kongens Gård,

han giver dig Last og Lyde.

9. Gud velsigne han Ebben min,

anten han liver eller dør,

han spotter ingen skjønne jomfrúe,

langt mindre sin Festarmø.

41. Det var Ebbe Sk[ammelsøn]

det var hans største Kvíe,

det var to smaa Drengebørn,

dei la mæ Moderens Sie.

42. [Det var Ebbe Skammelsøn]

[det var hans største] Harm

[det var to smaa Drengebørn,]

[dei la mæ Moderens] Arm.

48. Det var Peder Sk[ammelsøn]

han svarede sørgelig

Sov du med stolten A[delus]

hó først haver lovet dig.

*

Reinskrift: NFS S. Bugge IV, 186

Strofene er unummererte i kladden, men nummererte i reinskrifta. Jf. oppskrift B.

Oppskrift D

TSB D 251: Ebbe Skammelsson

Oppskrift: 1912 av Torleiv Hannaas etter Tønnes Gabriel Tomasson Øya, Kvinesdal, Vest-Agder.

Orig. ms.: EFA T. Hannaas 430, 83 (1912)

Oppgjeven tittel: Ebbe Gammelsen

*

1 Ebbe h[an] va så gammel ein mann

at mosen grodde på tennann

å de angra h[an] i alle sine daga

at h[an] skulle meia mor si frå hennann

– derforv199 træder E[bbe]G[ammelsen] så mangen vild sti –

2 Inkje vil eg mæ deg dansa

for dine henna dei æ så sjure

anten he du stae i steigarhuse

hell he du brode di sterke mure

3 Inkje he æ stae i st[eigarhuse]

og inkje he æg brode d[i] s[terke] m[ure]

Men æg ve hell mæ den unga bru dansa

dæ gje mæg så fager ein lyst

TSB D 255 Alibrand og Lindelin

Innleiing

Alibrand «sit over bord» og samtalar med Lindelin. Han frir til henne, ho skal få rå over alt han eig om ho svarar ja. Men Lindelin avviser han spottande. Korleis kan han fri til henne, han som har ansikt og munn som ein hund! Svaret gjer Alibrand rasande, dette skal ho ein gong få svi for. Etter ei tid vågar Lindelin seg til kyrkje, og på vegen møter ho Alibrands hund og deretter han sjølv. No kjem hemnen over henne. Alibrand seier at Lindelin minner om ei tik (ho-hund), og deretter bind han henne til hesten, som han piskar på. Det går over stokk og stein, til Lindelin er skamslegen og døden nær. Då endeleg synest Alibrand at Lindelin har fått nok straff. Han løyser henne og tek henne med seg heim. Der ber han mora vaske kjolen og setje gullkrone på henne – men det er for seint, seier Lindelin, det er ei likkiste ho treng. Før ho døyr, testamenterer Lindelin gåver til dei næraste slektningane sine. Til Alibrand gjev ho ein kniv, med ønske om at kniven stod i hjarta hans. Dagen etter kan dei føre tre lik frå Alibrands gard – Lindelin, Alibrand sjølv og mor hans som døydde av sorg.

Det finst kring femten variantar av denne balladen, dei fleste og fyldigaste frå Telemark. Eit par oppskrifter er frå Aust-Agder. Sophus Bugge har skrive opp heile fem variantar, deriblant etter Jorunn Knutsdotter Bjønnemyr (1791–1866) og Gunhild Kjetilsdotter Sundsli (1781–1869), to av dei sentrale Telemarks-songarane med omfattande balladerepertoar (Jonsson & Solberg 2011: 494–498, 569–573). Vi har også ein melodivariant av visa som Rikard Berge skreiv opp i Bø (Ressem 2014: 167). Landstad trykte fire strofer av «Alibrand og Lindelin»:

Alibrand og Lindelin sat ivi bórð

dei talað sá mange skemtande órð.

Og høyre du Lindelin, hot eg seje deg

mi ære og trú sá geve eg deg.

Og hadde eg meg eit par fillutte sko

sá mykið tikje eg um di ære og trú.

Og hadde eg meg ei skengutte [stripete] tík

den totte eg var Alibrand lík

(Landstad [1853] 1968: 620–621).

Balladen har vore omtykt både i Danmark og Sverige. Danske flygeblad frå 1700- og 1800-talet har sett merke hos eit par av dei norske songarane. Det gjeld bl.a. Bugges oppskrift etter «en Kone på Mjaugedal i Eidsborg» – moglegvis Gro Olsdotter Mjaugedal (1820–1877) – som song for Bugge i 1857 eller 1863 (Jonsson & Solberg 2011: 446–447). Men dei beste norske tekstvariantane byggjer på ein eldre, norskspråkleg tradisjon.

Balladen om Alibrand og Lindelin er inga solskinshistorie og gjer bruk av dramatiske verkemiddel. At den vart spreidd gjennom skillingstrykk – som skulle seljast – har kanskje hatt noko å seie for den brutaliteten og bestialiteten som gjennomsyrar teksten. Brutalitet og bestialitet har alltid selt godt. Det kan hevdast at balladen minner om typiske skillingsviser, viser som legg sin elsk på ulukkeleg kjærleik, drap og død.

Likevel er det verdt å merke seg at det er æra som står på spel i balladeforteljinga, særleg uttrykt i hundemetaforikken. For ein mektig mann som Alibrand må det kjennast ekstremt vanærande å bli jamført med eit tenande og underdanig dyr, som hunden er. Denne fornærminga må hemnast, og han svarar med same mynt når han kallar Lindelin ei tik. Straffa Alibrand gjev henne, er også sterkt vanærande – men det er like vanærande for han sjølv å bruke makt mot ei kvinne på denne måten. Der står i motsetning til gamle norrøne så vel som riddarlege æresoppfatningar. I ei verkeleg skillingsvise ville truleg Lindelin overlevd den brutale straffa, og dei to ville gift seg og levd lukkeleg saman til sine dagars ende. Men slik går det heldigvis ikkje her!

Utsyn 146

DgF 311

SMB 127

Oppskrift A

TSB D 255: Alibrand og Lindelin

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter ukjend songar på Mjaugedal, Eidsborg i Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge IV, 102–104 (reinskrift).

Oppgjeven tittel: Alebrett og Ingelin.

*

1. Stolts Ingelin stó úte aa slager ne sitt haar:

«Krist give ingjen beiler turte koma íår.»

2. Neppe det ordv200 udaf munden der går.

fyr herr Alebrett kom seg der ridends i går(d)n137.

3. «Kjære stolts Ingelin, du giver mig dí tro:

halvten æ' mik86 rige aa halten æ' mí bu.»

4. «Min moder hun havde sig for gamle sko,

inkje mere skjøtter eg om her Alebrettes tro.

5. I min moder gaar(d)n138 stende løven saa hvid,

så sýnest eg herr Alebrett i munden er lig.

6. Min moder hun havde sig en liden vakker hund,

eg vi' heller kysse den hell herr Alebrettes mund.»

7. Herr Alebrett var vred og slog haanden i bor(d)n139:

«Ja visselig hevner eg óre, før eg dør.»

8. Stolts Ingelin sad inne i vintrene tre,

før hó turde seg utaf døren mon sé.

9. En aften da silde en dreng kom te bórs,

herr Alebrett var død og var lagd i sortan jór.

10. Stolts Ingelin tók på sig ei krone útav gull,

hó kjørte gjenom lunden så prydefull.

11. Men som hó kom seg i lunden ind,

så møter hó herr Alebrettes lille hund.

12. Hó tók no hånden og gav hånom brød:

«Ja jeg visselig tror, idag er min dø.»

13. Men som hó kom seg lidt videre frem,

da møter hó herr Alebrett med tusend menn.

14. [«Kjære herr Alebrett, du giver mig dí tro:]

[halten æ' mi rige aa halten æ' mí bu.»]

15. [«Min moder hun havde sig for gamle sko,]

[inkje mere skjøtter eg om stolts Ingelins tro.]

16. [I min moder gaar stende løven saa hvid,]

[saa sýnest eg stolts Ingelin i munden er lig.]

17. [Min moder hun havde sig en liden vakker hund,]

[eg vi' heller kysse den hell stolts Ingelins mund.»]

18. Han batt hende til det hestelår,

herr Alebrett han red å den jomfruen sprang.

19. Der va' ingen stein så liden eller stor,

at dæ ikke var jomfruen til stor men.

20. Men som han kom seg at dybeste vand,

så tók han stolts Ingelin og sette på sitt fang.

21. «Goddag, goddag, kjøre sønnen min!

hosse liver stolts Ingelin, den unge bruden din?»

22. «Kjære min moder, du vaskar hendes serk,

lad ingen få sé hendes svi eller verk!

23. Kjære min moder du flettar hendes hår,

sea så sete me den gullkróna på!»

24. «Gullkróna behagar ikke mig;

ligkisten, ligkisten er bedre forv201 mig.

25. Krist give mig at jeg måtte liva så liden en stund,

at eg fik no skifte mine klæder i lund.

26. Min fader så giver eg min gangaren rø,

fyr han vil gå på tingje å lyse min dø.

27. Min broder så giver eg min gangaren grå,

fyr han vil gå på tingje å høre derpå.

28. Min syster så giver eg min gullkrone rø,

fyr hó hev vori bå hull å tro.

29. Herr Alebrett så giver eg min syllbúdde knív,

Krist give, han stó í hass unge lív!»

30. Så lagde de hende på dynerne fem,

blói dæ rann ígjenom alle dem.

31. [Så lagde de hende på dynerne] ní,

[blói dæ rann ígjenom alle] di.

32. Mandag morgen, fyr dagen va' gry,

da låg der tre lig i herr Alebrettes hus.

33. Den ene er herr Alebrett, den anden var hass mø,

den tredje va' hass moder, som døde av sorg.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta. Under overskrifta står det: (meddelt af en Kone paa Mjaugedal i Eidsborg.)

Vi kjenner ikkje til nokon kladd til denne oppskrifta.

Oppskrift B

TSB D 255: Alibrand og Lindelin

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Moland i Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 49–53 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Alebrand å Lindeli sat over bór

– va hó vén som ei lind. –

dei snakka so mangt eit skjemtas ór.

– Eg minnest fulli jomfrúa Lindelí –

2. Høyrer de Lindeli kot eg seie deg

lyster du inkje trúlovast me meg?

3. Mín moder hun haver et svín

de synest eg Alebrand æ so líkt

4. Min fader han haver en hund

den ligner jeg ved A[lebrand]s mund.

5. A[lebrand] sló si hånd ímót jór

for visst ska eg minnast dei håingsór.

6. L[indeli] sat heime i åtte år

hó tóre kje tí kyrkja for A[lebrand] gå

7. De níende år hó tí kyrkja vill' gå

å níe møyar so va dei då.

8. Då som dei kom seg í rósan lund,

der møter dei A[lebrands] fýgjeshund

9. Di take den hunden dí gjeve han brø,

no kjem han A[lebrand] han eige min dø.

10. Då som dei kom litt bet'e fram,

der møter dei han A[lebrand]

11. A[lebrand] tók í Lindelis hånd

minnest du L[indeli] de seinste mi fannst.

12. Ja A[lebrand] A[lebrand] lat de gama fare

kom fýg meg ti presten han gjev kon tí sama

13. Han tókk hennes hovegull,

de sette han på sin fýgjeshund.

14. [Han tók hennes] gúle hår

de batt han fast mæ sitt hestelår

15. [Han tók hennes] fingar smale,

dei [batt han fast] í sin heste hale

16. Alebrand rei etti vegjen fram,

L[indeli] ho etti hesten slång

17. Aldri æ der so líten ein stein

hanv202 gjere a Lindelis hjarta mein

18. [Aldri æ der so líten ein] kvist,

ho vekkjer ‹ei› blói í L[indelis] bryst.

19. Då som dei kom í rósanlund

då ville A[lebrand] kvíle ei stund.

20. Lyster du inkje L[indeli] å kvíle her

no lyster eg take deg på hesten ti meg.

21. Ja høyrer de A[lebrand] kot eg seie deg

ette sia æ dú góe mæ meg.

22. A[lebrand] kom seg ríand í går

hass móder úti fyr han står

23. Vælkomen A[lebrand] mæ di véne møy

Gud gjøæve eg turte 'kji ræast du lout fyr æ døy.

24. Heve hó fóstri í væræ føtt

hell heve den gangaren på æ no trøtt?

25. Hó hev alli [fóstri í væræ føtt]

men gangaren den [heve på æ no trøtt]

26. Hass móder hó tók vaksljósi í hånd

å då gav L[indeli] upp si ånd.

27. Der va mei sorg hell der va gama

der va trí lík ti joræ mæ sama

28. Fyste va L[indeli] so A[lebrand]

den trée hass moirn140 av sorgjæ døyr

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VII, 23–25, med overskrift: Alebrand og Lindeli (Gunnild Sundsli, Fyresdal 1864.)

Oppskrift C

TSB D 255: Alibrand og Lindelin

Oppskrift: 1915–17 av Halvor Gunnerson Kalbast etter Margjit Olsdotter Austistog Felland, Mo, Telemark.

Orig. ms.: TGM R. Berge CCLXXVIII, 88–90.

Oppgjeven tittel: Visen om Stolt Signelill aa Alebret.

*

1. Stolt Signelill sto uti aa slagede sit haar,

«krist gjøve engjen beilar tar kóma her i aar.»

2. Neppe disse ord utav monnen har gaat,

før Alebret, han reiar, kóm seg ridand' igaar.

3. «Aa, kjære du, Stolt Signelill, du gjive mig din tro,

aa heile dit rikjí aa heile dit bo.»

4. «Nei, min moder havde sig en liden vakker hond,

den vill jeg heller kjysse, end Alebret, paa mond.

5. Min moder havde sig et par gamle sko,

ikkji meir skjytter jeg om h[er]r Alebrets tro.

6. Aa i min faders gaard staar en løve saa vid,

den sønest jeg h[er]r Alebret paa monnen ær lik.»

7. Alebret bleiv vred aa slo haanden i bord,

«sásandt som jeg lever ska jeg hevne dine ord.»

8. Aa Stolt Signelill sad enni i vintrane tri

ho aa tore 'kji seg utom dynnane se.

9. Det var en aften silde, en dreng' kóm siddende tilbords.

«Nu ær Alebret død aa lagde i den sortan jord.»

10. Aa Stolt Signelill tog paa seg den krona utav guld.

aa rie uti londen saa glad aa frydefuld.

11. Naar hó kóm seg at den grønne lond,

daa møtte ho Alebret aa has lille vakre hond.

12. «Aa kjære du, h[er]r Alebret, du gjive mig din tro,

aa heile dit rikji aa heile dit bo.»

13. «Nei, min moder havde sig en liden vakker hond,

den vill jeg heller kjysse, end Stolt Signelill paa mond.

14. Min moder havde sig et par gamle sko,

ikkji mer skjytter jeg om Stolt Signelills tro.

15. Aa i min faders gaard staar en løve saa vid

den sønest jeg Stolt Signelill paa monnen ær lik.»

16. Stolt Signelill tok upp eit stykkji brød,

«idag maa jeg vera visse paa aa dø.»

17. Só tok han hæna i det gullflettann haar,

aa bat det ennat sit hestelaar.

18. Alli só var der só lidet et vand,

anna Alebret rei, aa Stolt Signelill sprang.

19. Aa alli só var der só liden en sten,

anna den laut gjera Stolt Signelill men.

20. Aa alli só var der só liden en kvist,

anna den tok stykkji oto Stolt Signelills skjørtk87

21. «Aa kjære min moder, vil du vaske hendes serk,

só ingjen ska faa høyre om hendes ilde værk.

22. Aa kjære min moder, vil du vaske hendes haar,

idag vill me sedkje guldkrona derpaa.»

23. «Nei, engjo guldkrone behøver no eg jeg,

men ligkjista, ligkjista er bæri for meg.

24. Aa min fader ska hava den sylvvogne ny,

for han maa paa tengji aa lyse min død.

25. Aa min broder ska hava den gangaren graa,

for han maa pa tengji aa lye derpaa.

26. Aa min søster ska hava den krona utav guld,

for ho hev' vóri syster me, ære aa huld.»

27. Só lae dei hæna paa dønunne fem,

aa bloi de rann gjænnem alle dem.

28. Só lae dei hæna paa dønunne ni,

aa bloi de rann gjænnem alle di.

29. Aa tilegt om morgoen for sole skjein klar,

laag der tri lik i h[er]r Alebrets gard.

30. Den eine var Alebret, den anden has møy,

den tree var has moder av sorgjen lóut døy.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Under oppskrifta står det: (upr: av M. Austistog.) og Slut 30 værs

TSB D 258 Valdemar og Tove

Innleiing

Kong Valdemar har ei frille, Tove, som han heller vil ha enn dronninga, Sofie. I ein samtale mellom kongen og Tove ønskjer han død over dronninga, og dette står ho og lyder på. Når kongen etter ei tid fer i leidang, ber han dronninga sjå vel etter eigedomane sine, og likeeins vakte godt på Tove. Men dronninga lokkar Tove inn i badstova og brenner henne i hel. Som straff skil kongen seg frå dronninga; han viser henne frå bord og seng:

De fekk droningji fyr Tóvelill va' brend,

hó måtte alli koma mæ kungjen í seng.

Den einaste fullstendige norske oppskrifta av denne balladen gjorde Sophus Bugge etter Tone Olsdotter Vistadbakken (1786–1868) frå Eidsborg i Telemark. Bugge skreiv opp nitten balladetekstar etter Tone, og han møtte henne tre gonger: i 1857, 1863 og 1868. Tone høyrde til Ståleætta frå Lårdal, der det fanst mange kjende balladesongarar i fleire generasjonar (Jonsson & Solberg 2011: 409–411). Lindeman skreiv opp melodien som Tone Olsdotter brukte til visa i 1861.

«Valdemar og Tove» finst i alle nordiske land, men med litt ulik slutt. Dei danske, islandske og norske formene endar med at Tove blir brend, men i den færøyske tradisjonen greier Tove å forsvare seg mot dronninga. Dronninga får den lagnaden ho hadde tiltenkt Tove:

So var hon Tóva í hondunum sterk,

hon brendi Sofíu, gjørdi gott verk

(Føroya kvæði VI: 262).

I dei svenske variantane lagar dronninga eit stort bål der Tove skal brennast, men kongen kjem til og bergar henne i siste liten. Deretter forlet dei landet på skipet hans (SMB 3: 483–487).

Svend Grundtvig rekna «Valdemar og Tove» som ei historisk vise, knytt til tradisjonen om Valdemar den store (1131–1182) og dronninga hans, Sofie av Minsk, og til segnstoffet om den vakre elskarinna Tove, «hvem Dronningen af Skinsyge kvalte i Badstuen» (DgF III: 20). Balladen må uansett ha blitt til lang tid etter Valdemar den stores tid og blir i dag ikkje rekna som nokon historisk ballade.

Utsyn 190

DgF 121

CCF 178

IFkv 53

SMB 129

Oppskrift A

TSB D 258: Valdemar og Tove

Oppskrift: Udatert av Sophus Bugge etter Tone Olsdotter Vistadbakken, Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS Sophus Bugge r, 5–6a.

Ingen oppgjeven tittelv203

*

1. Tóvelill, T[óvelill] blómekinn

kví slær dú silkje fyr fóten din

– Kúngen av Valle hev lova dei båe –

2. Silkje de må eg væl fyr fóten slå

so visseleg som eg blí droning íår.

3. Inkji so blí dú droning íår

so lengji som eg no liva må

4. Kúngen å Tóvelill møttest í svala

dei hava so mykje um droningji tala.

5. Krist give mi droning at hó va dø

so måtte dú slíte gullkróna rø.

6. Krist [give mi droning] va graven í moll

[so måtte dú slíte] skarlakji boll.

7. Ti still herr kunge dú snakk ikkje så

du vet ikke hvem der lýer uppå.

8. Lat lýe lat lýe som lýe vi'

Krist give, at mitt ønskje de måtte skjé.

9. Lat lýe [lat lýe som lýe] må,

[Krist give, at mitt ønskje de måtte] fremgå.

10. Høyrer dú Tóvelill eg spyrje deg må

hot va' dú snakka mæ min herre ígjår.

11. Eg snakka 'kje anna mæ herren din

eg sa dú va' ei Soffi både fauer å fín.

12. Kungen han sille at ledningji fara

heimi sille Tóvelill å droningji vera.

13. Dú voktar væl åker dú voktar væl jór

å Tóvelill voktar dú best fyr sitt bór.

14. dú v[oktar] åker å dú v[oktar] eng

å Tóvelíti v[oktar] d[ú] b[est] f[yr] sí seng.

15. Eg voktar å[ker] å eg v[oktar] jór

eg v[oktar] 'kje Tóvelíti fyri sitt bór

16. Eg [voktar åker å eg voktar] eng,

eg [voktar 'kje Tóvelíti fyri] sí seng.

Hó brende hæna í bastoga, lokka hæna ínn. Så kom kongen hjem og spurgte og vilde have hende igjen for sin seng og sit Bor.

17. De fekk droningji fyr Tóvelill va' brend

hó måtte alli koma mæ kungjen í seng.

De

Hun fik heller ikke komme for hans Bord.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet.

Reinskrift: NFS, S. Bugge VI, 7–9 og DFS 51, s. 43 b.

TSB D 259 Bendik og Videmøy [Brur vik for frilla]

Innleiing

Bendik og Videmøy, frilla hans, talar saman. Bendik fortel at han skal gifte seg med ei anna kvinne og at bryllaupet skal stå langt av lei. Det er ikkje noko å tenkje på for Videmøy å vere med der, jamvel om ho ønskjer det. Men Videmøy kjem til bryllaupsgarden, kledd i sin beste stas. Når brura ser at Videmøy sørgjer sårt og får vite at ho er Bendiks «slegfredviv», dvs. lever ugift med Bendik som i eit vanleg ekteskap, gir ho henne plassen sin og dreg derifrå. Bendik og Videmøy feirar bryllaup.

Forutan eit par brotstykke finst det berre éi fullstendig oppskrift i norsk-dansk blandingsspråk av denne balladen. Jørgen Moe gjorde denne oppskrifta i Hardanger på ei innsamlingsreise i 1846, men han har ikkje oppgjeve kven han skreiv opp etter. Moe nemner likevel i stipendrapporten «et Par høit bedagede Kvinder, af hvis Mund først Døden vil tage de gamle, i Barndommen lærte Toner» – som han skreiv opp viser etter, og det er sannsynleg at visa er etter ei av dei (Moe 1964 a: 45). Dei to kvinnene han etter alt å døme siktar til, er Anna Ivarsdotter Opedal – «Blind-Anna» (1769–1847) og den 81 år gamle Gjertrud Olsdotter Utne frå Voss, som var gift i Hardanger (Gjefsen 2011: 126–128).

Moes oppskrift er trykt i Danmarks gamle Folkeviser, saman med den eine danske forma som finst, ei oppskrift frå 1500-talet. Vidare finst det ei samanarbeidd islandsk form i dansk omsetjing og to færøyske variantar (DgF V: 1–7). Av dei andre nordiske oppskriftene ser vi at den norske Hardanger-teksten manglar eit motiv: brura som altså ikkje blir gift, går i kloster. Den danske renessanseoppskrifta sluttar med følgjande strofe:

Sttalltt Ellind mone seeg y chloster gyffue,

her Kaall drack brølup med syn sleffred-wyff

(DgF V: 5).

På færøysk heiter Bendiks frille Mjolkhvít eller Hvítmoy. Det har nok også vore det opphavleg norske namnet, noko som går fram av den korte varianten etter Liv Nirisdotter Bratterud (1826–1892) frå Bø. Ho kunne berre fire strofer, som ho song for Moltke Moe i 1878. I dei to siste strofene heiter det:

Å Gvitmøy va ikkje beltestór,

hó sprette ikring seg den røe gull(g)jól [gullbelte]

[Hó sprette ikring seg den røe gull(g)jól]

så båe språttænne [spenna i beltet] hekk té jól [jord].

Dæmæ rei hó av gale. Da hó kåm fram, va (g)jesteboe ællt bynja; men hó fekk 'n lell teslutt

(Moe 1925: 10).

Varianten etter Liv Bratterud heng elles nøye saman med den færøyske C-forma, to av strofene etter Liv er identiske med dei færøyske strofene (CCF VI: 27–28).

Utsyn 92

DgF 255

CCF 119

IFkv 48

Oppskrift A

TSB D 259: Bendik og Videmøy / Brur vik for frilla

Oppskrift: 1846 av Jørgen Moe etter ukjend songar, Hardanger, Hordaland.

Orig. ms.: NFS J. Moe 7, 95–97

Oppgjeven tittel: Kæmpevise

*

1. Han Bendik og Videmø sad over Bord

– I Lund og i Løn –

di talte saa mangt et Skjemteord

– Han Bendik han lokka saa ven en Mø –

2. «Du Videmø skjæmte ei mere med mig

Jeg haver mig fundet en anden Viv»

3. «Og har du dig fundet en anden Viv

Forvist beder du mig i bryllupet dit?»

4. «MitDet Bryllup det boer saa langt fra vor Gard

Og der kommer hverken Mor eller Fa'r.

5. Mit Bryllup boer saa langt fra vor By

der kjæm ikje noko Kvindfolk deri»

6. «Ikke boer dit Bryllup saa langt fra vor By

Vil du meg bèe, ska æg kaamaa deri»

7. Aa da hu fær høre hos Bryllup sku bo

da læt ho sina Hestar sko

8. Og klædde seg i den Muteln141 blaa

Og Gudl ette kvor den Søm der laa.

9. Ho tok paa sæg den Silkje særk

den va nié Møiars Handeværk

10. Ho trækte paa sæg den Silkje saak

Aa sølspænte Sko ho snørde imot

11. Ho tok Gudlkammen aa kjæmde sit Haar

Aa høga Gudlkrono ho sætte derpaa

12. Saa gjæk ho sæg aat Hestahuus

Aa ledde ut Faalen færrn142 aa fuus

13. Aa da ho kom te Borgegaard

der sto - utslægjin143 Haar

14. Aa Videmø ind a Døre trin

Der spelte ei Rosa i henna kindn144

15. Aa der tog Bruden at spørje for sig

«Hvad er det for Viv som sørger for mig?»

16. «Det Viv som du ser sørge for dig

er Bendiks eget Slegfredviv»

17. «Aa hente mig Hest og Kjøresvend

Aa kjør mig hjem til min Fader igjen.

18. Aa hente mig Hest og kjøre snart

Aa kjør mig hjem til min Faders Gar

19. Aa der va Glæa aa enda mer Gama

Han og Videmø de kom te samma.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet. Over teksten står det: skal ikke staa i Visebogen. DGF. nr. 255, bilag 1.

Avskrift av Sophus Bugge i NFS S. Bugge II, 73–74. Trykt i DgF V, s. 5–6.

Oppskrift B

TSB D 259: Bendik og Videmøy

Oppskrift: 1879 av Moltke Moe etter Liv Nirisdotter Bratterud, Bø, Telemark.

Orig.: Indberetning afgiven under 7 Febr. 1879 af cand. philos. Moltke Moe til det akademiske kollegium om en i sommeren og høsten 1878 med offentligt stipendium foretagen rejse til Telemarken for at samle folketraditioner og folketro. Cristiania 1880. s. 10.

Utan oppgjeven tittel

*

1. «Mitt (g)jestebo stende så langt av lei,

– i lindek88 –

der kjeme hverken svend helle møy.»

(«Ettesteve gløymt.»)

2. «Å la dæ stå, óm dæ stó i Rom!

Vi du meg bea, ska eg væl kåma.»

Så klædde hó seg så fint å (g)jillt, at dæ va ei syn:

2. Å Gvitmøy va ikkje beltestór,

hó sprette ikring seg den røe gull(g)jól

3. [Hó sprette ikring seg den røe gull(g)jól],

så båe språttænne hekk te jól.

*

Strofene er ikkje nummererte i trykket. Tjukk l er markert med feit skrift. Moltke Moe skriv i innleiinga til denne oppskrifta: Visestubberne blev mig meddelt af Liv Bratterud på Vatnarheia (?): «Dæ va ein gut, sóm resste så langt frå kjærasten sin. Da'n kåm att, ba'n té (g)jestebo mæ ei onnor. Så spóle den fysste kjærasten honoms, hore (g)jesteboe honoms stó. Han svara: [balladeteksten]

TSB D 268 Dansen i berget

Innleiing

Ein ung mann og kjærasten hans talar saman og gjer avtale om at han skal kome til henne der ho bur. Etter at han har utført pliktene sine overfor herren sin, salar han gangaren og rir av garde. Når han kjem fram, høyrer han vakker musikk av munnharper, og når han glytter på døra, kan han sjå kjærasten danse med ein annan mann. Vokslys brenn i stakane, og det er vakkert stelt i stand og pynta, som til ein bryllaupsfest. Den unge mannen blir ståande og sjå, han ser og ser, og held så lenge i døre-ringen at det heng is-tappar etter fingrane. Til sist sprengjest hjarta hans.

Vi har berre tre Telemarks-oppskrifter av denne balladen, den eine svært fragmentarisk. Eldst – truleg frå 1840-åra – er ei udatert oppskrift av Olav Talleivsson Grasberg (1791–1870) frå Kviteseid, som samla viser for Landstad. Olav Grasberg var fødd i husmannskår og døydde fattig. Han kunne også viser sjølv, og i 1857 song han tre kjempeviser for Sophus Bugge (Jonsson & Solberg 2011: 329–332). Bugge skreiv opp ein litt kortare variant av «Dansen i berget» etter Aslaug Targjeisdotter Askedalen (1799–1876) frå Vrådal. Aslaug Askedalen var ein framståande songar. Ho song nærmre tretti balladar for Bugge, og ho song også for Lindeman (Jonsson & Solberg 2011: 363–364).

Landstad trykte Olav Grasbergs oppskrift av «Dansen i berget» i Norske Folkeviser, overført til den etymologisk-arkaiske rettskrivinga han elles brukte. Tittelen «Dansen i berget» er Landstads, han tenkjer seg at kjærasten er blitt bergteken – jamvel om det ikkje står eksplisitt i teksten. Av merknadene hans går det fram at han har sett stor pris på og blitt gripen av den enkle teksten:

Det er at beklage, at ikke mere har været at bekomme af denne vakre Vise. Der er en særdeles tragisk Styrke i den Situation, hvori Elskeren stilles. Han havde mistet sin Kjæreste, hvorledes er ikke sagt, men kan sluttes af Stedet hvorpaa og de Omgivelser, blant hvilke han gjenseer hende […]. Han faar Lov at kikke ind i Berget, seer sin Elskede der i Troldenes Magt, i en glimrende Omgivelse, i Gammen og Glæde, – seer hende uden Haab om nogensinde at faa hende tilbage – og han holdt saa længe i Dörens Ring indtil Iistappene hang af alle hans Fingre og hans Hjerte brast af Smerte (Landstad [1853] 1968: 460–462).

Den siste strofa kan tyde på at Landstad har rett i å oppfatte det slik at dansen går føre seg i berget. Når den unge mannen smeller døra i lås, er det eit definitivt farvel, han får aldri sjå kjærasten igjen:

Han torde 'ki annað smelde den dynn i lás,

með valle,

han fekk aller meire sin kæraste sjá.

Den jomfru glöymer eg alli!

(Landstad [1853] 1968: 462).

Utsyn 142

Oppskrift A

TSB D 268: Dansen i berget

Oppskrift: 1853 eller før av Olav Talleivsson Grasberg etter ukjend songar, Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NB Ms fol 1803g:D, 13–15.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Di sat ivi bor aa blian tala

– mæ vallek89 –

at han sko kaama fe Hønsin145 Gala

– Den Jomfru gløymmer eg alle. –

2. De sat ivi bor aa Sænder ord

ho sa eg sild komma for Hønsi gol

3. Fyst fygde eg min Herre bort sova

so lout eg min gangar uttroak90k91

4. So Fygde min Herre te Sængs

so lout eg min gangar o ændk92k93

5. Som eg kom te de Valbygdek94 Huus

di Spila i Monhorpur aa brænde vaxlius

6. Eg gryte paa dynni aa saag derind

der saag eg min Kjærast Dansa i Løvengraaskin

7. Der dansa ejn mæ Hænnar i hosv204k95

va smal som ei Lilju aa ven som i Ros

8. Der Dansa ein mæ Hænar i haand

verv205 si Sylkaane i si haand

9. Bore de va af Rødeguld Rænt

aa bordukjen va ifraa Engeland sænt

10. Forgylte va dei Fati smaa

Rikeleg Rettir der oven paa laag

11. Takje va utav Skjygjustejn

aa vegginne va utaf marmorstejn

12. Han helt so lænje i Dynnering

te Jokulen Hek ette qvor den Fing

13. Eg helt so længie i Dynneknap

te mit Hiærte isønder sprak

14. Eg Torkje ana hel smelle den dynni i laas

Eg fek aller mei den Kjærast siaa

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Under oppskrifta står det: Ende

Oppskrift B

TSB D 268: Dansen i berget

Oppskrift: 1857 av Sophus Bugge etter Aslaug Targjeisdotter Askedalen, Vrådal i Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge g, 277–279.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Eg sender deg ór å blían tala

– Mæ valli –

eg be, du vi' koma før hanen galer.

– Den jomfrú gløymer dú alli –

2. Fyste fýgjer eg min herre te sengs,

sia tek eg min gangar ó eng.

3. [Fyste fýgjer eg min herre] bort sova,

sia let eg min gangar uttroa,

4. Eg kom meg te dæ vallbygde húsk96

di spilar munnhorpa brenner vaksljús.

5. Eg grutte på dynni, eg såg derinn,

eg såg min kjærast, dansa i løvegrått skinn.

6. Takje Deæ dansa ein mæ hennar í hóp,

va' smal som ei lilje å ven som ei rós.

7. [Dæ dansa ein mæ hennar] i hånd,

hver sin syllkanne udi hand

8. Takje de va' utav marmorstein,

veggjinne va' utav kvite bein

9. Bore de va mæ gullí rent

bórdukjen va' ifrå Engeland sendt

10. Eg smelte den dynni i lås,

eg tóre aller mei min kjærasten sjå.

11. Eg helt så lengje í dynnering,

te jokulen hékk ette kvor den fing.

12. [Eg helt så lengje í] dynneknapp,

alt te mitt hjarta í lutir sprakk.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge IV, 214–215, utan overskrift, men med songarnamn: (Aslaug Askedalen. Vraadal.) Reinskrifta har ein del lesemåtar som vik av frå kladden.

TSB D 274 Signelill og hennar søner

Innleiing

Signelill føder to søner i løynd. Ho legg dei i eit forgylt skrin saman med høge vokslys, for sønene er udøypte. Deretter set ho skrinet på sjøen og skuvar det frå land. Skrinet flyt til eit anna rike, der ein greve finn skrinet. Han tek sønene til seg og gjev dei namn. Når sønene blir vaksne, vil dei besøke mor si. Ho ser skipet deira kome seglande og skundar seg å finne ein lyngorm. Ormen kokar ho til det ikkje er noko igjen av han, og tømer så ormegifta i ei sølvkanne. Deretter går ho til stranda og helsar sønene velkomne. Ho byr den yngste sonen å drikke av sølvkanna, men den eldste tek imot og seier at mora skal drikke sjølv. Signelill orsakar seg med at det er Marimesse og fastetid, men sonen viser til at det er ein hevdvunnen skikk at ei mor skal drikke sønene sine til. Ho tenkjer at ho berre skal late som om ho drikk, men får likevel noko på tunga. Då sprekk både lever og lunger på henne, og ho set livet til. Sønene dreg heim att til farens land.

Det finst eit titals variantar av denne balladen, alle frå Telemark og alle oppskrivne av Sophus Bugge. Bugge trykte den litterært sett beste forma i Gamle norske Folkeviser, der han også gjengir ein svensk variant frå Värmland (Bugge [1858] 1971: 95–98). Det var Torbjørg Gjermundsdotter Haugen (1792–1862) frå Skafså som song den forma Bugge trykte. Ho var ein framståande songar, og det same kan seiast om Gunhild Kjetilsdotter Sundsli (1781–1869) frå Fyresdal, som også kunne «Signelill og hennar søner». I alt kunne Gunhild 61 balladar, og dei song ho for Bugge sommaren 1864, då ho var 83 år gammal (Jonsson & Solberg 2011: 569–573).

«Signelill og hennar søner» har vore sungen i alle nordiske land, med noko variasjon i handlingsgangen. I dei vestnordiske viseformene er det sine eigne søner Signelill vil forgifte, mens dei er stesøner i den eine svenske teksten som er registrert. I dei danske variantane er det ei sonekone som blir utsett for forgiftingsfreistnaden. Også når det gjeld handlinga elles, er det godt samsvar mellom dei norske, islandske og færøyske formene. På bakgrunn av språket i dei islandske tekstane seier Vésteinn Ólason at balladen truleg kom til Island frå Noreg før 1500-talet (Vésteinn Ólason 1982: 279–283). I varianten etter Torbjørg Gjermundsdotter heiter det om Signelill når ho får gifta i seg:

Just kom dæ inn på tunge,

dæ sprakk baadi livr aa lungur

(Bugge [1858] 1971: 98).

Tilsvarande skildring finn vi på islandsk:

það kom á hennar túngu,

svo sprúngu hennar lúngu

IFkv V: 142–143).

Mykje tyder på at vi har å gjere med ei svært gamal vise. Jamvel i den beste norske varianten er det tydeleg at noko har falle bort, for Signelills handling blir ikkje motivert. Kvifor skulle ho hate sønene sine så sterkt at ho skulle ønskje å ta livet av dei? Giftblandingsmotivet kjenner vi elles igjen frå «Herren Jennår» (TSB D 275).

Utsyn 155

CCF 120 B

DgF 344

IFkv 43

SMB 131

Oppskrift A

TSB D 274: Signelill og hennar søner

Oppskrift: 1856 av Sophus Bugge etter Torbjørg Gjermundsdotter Haugen, Skafså, Mo, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge I, 168–170

Oppgjeven tittel: Signelill å hennes synir

*

1. Signelill sit i búri,

– de nórklædde menn –

ho sýr dei segli så prúde.

– Før dei va' Adelgreivens synir av Nórlånd. –

De Alegrevens Sønner af Laaland bede om Freden

2. Ho sýr dei segli bå' gúle å grøn,

dei sýdde ho fyr síne synir í løn.

3. Signelill breier út kåpa blå,

tvo deilige synir ho fødde dærpå.

4. Ho sveipte dei í ermelin,

ho la' dei í eitt forgylte skrín.

5. Ho la' mæ dei dæ høge vaksljús,

for dei ha' inki vori í guds hús.

6. Ho bar dæ skríni neat strånd,

ho skúva dæ så langt ifrå land.

7. Greven gjekk seg dærút mæ strånd,

så såg en dæ skríni, kom fljótande ti lands.

8. Han tók dæ upp, han såg dærí,

tvo deilige synir låg dærí.

9. Han tók dei upp, han gav dei navn,

han kaddar dei unge Vagerleg Alv.

10. Han fødde dei upp, ti dei blei stóre,

då ville dei vikje sin móder.

11. Signelill gjekk seg på høielofts bró,

så såg ho dæ skipi på havi fór.

12. Signelill gjekkv206 seg at lyngi,

så høyrer ho ormen syngje.

13. Ho tók han upp å bar han heim,

liksom dæ ha' vori han véne svein.n146

14. Ho sau dæn ormen så lengi,

atv207 kjøti losna frå beini.

15. Ho sau han í ei panne,

ho sila dæ at ei syllkonne.

16. Ho tók syllkonna í sí hånd,

så gjeng ho seg dær neat strånd.

17. Ho sendte dæ ti den eldriv208,

han tók ímot dæn yngriv209.

18. «Å kjære mí móder drikk no fyrst:

kvendi dei æ' morgotyst.»

19. «No ær Maremess visse,

at kvendi må 'ki mjøen drikke.»

20. «No ær Maremess visse ti,

at móiri ska' drikke si' syninne ti.»

21. Ho tenkte ho sill' drikke så granni,

dæ sill 'ki kom' inn på tanni.

22. Just kom dæ inn på tunge,

dær sprakk både livr å lungur.

23. «No sér de dæ adde båd' stóre å små,

at móiri vi' sine synir forrå.»

24. Så stýrde dei sí snekkja frå land,

dein147 stýrer dæjv210 ti sitt faders land.n148

*

Til venstre for overskrifta står det: jfr. Arw. 2 s. 92 fru Gundela, f. skj. omkv.

Under overskrifta står det: (meddelt af Torbjør Haugjen)

Til høgre for overskrifta står det: Isl. se antiqv. T. skr. 1849-1851 S. 258

Ved første strofa står det: isl. Kristin og f. skj. Omkv. norlendske?? og Jfr. Omkv. h. Syv S. 622

Oppskrift B

TSB D 274: Signelill og hennar søner

Oppskrift: 1859 av Sophus Bugge etter Elen Jensdotter Rolleivstad, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge h, 250–252

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Grannkona gjekk ti grannkona sí,

– so tungt gjerest mitt unge lív, –

å seg no meg adde råinne díne

– der æ so favert í lunden der dei kviler –

2. Seg no meg adde r[åinne] díne

no hev dei kom att adde sjuksønnine míne

3. Du gjeng deg at ei dyngje

der høyrer dú ormanne syngje

4. Du gjeng deg at ei túve,

der ser du ormanne smjúge.

5. Du gjeng deg av på bergje blå,

der sér du ormanne stóre å små.

6. Dú teke dei ormanne å bere dei heim

so sý dú dei ti kvíte bein

7. So gjekk [ho seg at ei] dyngje

[der hørde ho ormanne syngje]

8. [So gjekk ho seg at ei]túve

[der såg ho ormanne smjúge]

9. [So gjekk ho seg av på] bergje blå

[der såg ho ormanne stóre å små.]

10. Sóme stappa hó i sin barm,

sóme slengde hó uppå sin arm.

11. So tok ho [ormanne å bar dei] heim

[so sau hó dei ti kvíte] bein

12. So sló ho de i sylvarskål

sylvarskåli i lytir tvó.

13. So [sló ho de i] sylvarkrús,

so bar hó de í vertens hús

14. So sendte hó den eldste

den eldste sendte den melúng.

15. Den melung sendte den yngste

den yngste sendte si moder igjen

16. Kjære mi moder du drikk nå fyst,

for kvendi plag' vere so morgótyst.

17. Den fyste drykk ho av de drakkn149

gullkróna den av hovui sprakk.

*

Strofene er nummererte i etterhand.

Reinskrift: NFS S. Bugge V, 130–131. Over reinskrifta står det: [N. fornkv. Nr. 43]. Vidare: (Elen Rolleivstad fra Skafsaa)n150

Oppskrift C

TSB D 274: Signelill og hennar søner

Oppskrift: Udatert av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge VIIIa, 32–35

Oppgjeven tittel: Moderen som vil forgive sine Sønner

*

1. Signelill ha seg dei sønnanne tvo

– Dei nórklædde menn. –

hó ville dei alli for ougó sjå.

– Dei vender dei greivens sønnene at Norland. –

2. Den yngste fór ti lange,

han ville ti mór si gange.

3. Eg vi' ti mi móiræ heim,

um eg ska daape bå stokka å stein.

4. Signelill gjeng i høgelofts svali,

so séer hó eit skip på have fare.

5. Nó séer eg eit skip både gúll å blått

forvist hev eg sýtt de mæ ein fíngar små.

6. S[ignelill] gjek at lyngje

der høyrde hó ormen syngje.

7. Hó sette seg på ei túve

der såg hó ormen smygje.

8. Hó tók han upp, hó bar han heim,

hó sou han innei panne ti bare bein.

9. Hó sou han i ei panne,

hó sila de í ei syllkanne.

10. S[ignelill] gjeng at strande

mæ syllkannæ i høgre hende.

11. Då som hó kom né ti strand

så skout dee si snekkje på sand.

12. Vælkommen n151 d' sønnene mi,

no hev eg bryggjo å blanda vín.

13. Hó sendte ti den yngste,

han treio fyri den elste

14. So æ skikkjen på okkos land

han drikke fyste den mjøen ber fram.

15. Her æ Kynnesmess aften

nó ska qvende faste.

16. Her æ Kynnesmess vesse

kvende må 'kje drikke.

17. Her æ no væll alli den fasta

so des må væl drikke av ei syllvarskål.

18. Hó sikla ti so grande

so tenkte de sille inkje komme på hennes tunge.

19. Men då de kom på hennes tunge

då sprakk leor å lungår.

20. Ja nó kan me sjå de bå' store å små,

at moiræ vi' drepe sit égje bån.

*

Strofene er unummererte i manuskriptet. Over oppskrifta står det: IX 29. Gunnild Sundsli. Fyrresdal.

TSB D 275 Herren Jennår

Innleiing

Herren Jennår rir ut for å besøke festarmøya si, fruva Ingebjørg. På vegen møter han Nils av Oppsal som kan fortelje at fruva Ingebjørg sit heime og blandar ein giftdrikk til festarmannen sin. Herren Jennår kjem til gards, og festarmøya ønskjer han velkomen. Men no er mistanken vekt, og han spør fru Kjersti, som er terna til fruva Ingebjørg, om det verkeleg er slik at festarmøya står han etter livet. Svaret er ja, han må ikkje drikke det fruva Ingebjørg byr han, det er «eiter i blending». Når så festarmøya skjenkjer opp for herren Jennår, trugar han henne til å drikke av giftblandinga sjølv. Ho freistar å unngå å drikke, men får ein drope på tunga, og det er nok til at lever og lunger sprekk. Herren Jennår er vel tilfreds over å ha avslørt den falske festarmøya og gifter seg i staden med terna, fru Kjersti.

Det finst berre éin fullstendig tekst av «Herren Jennår». Sophus Bugge skreiv opp denne i 1864 etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli (1781–1869) frå Fyresdal. Gunhild Sundsli er ein av dei aller viktigaste norske balladesongarane, med eit repertoar på meir enn seksti balladar (Jonsson & Solberg 2011: 569–573). Elles skriv Moltke Moe i ein artikkel om «Herren Jennår» at han har høyrt «ymse vers og restar i 80- og 90-åri i Fyresdal og Mo» (Liestøl 1926: II: 245). Moe har likevel ikkje gjort bruk av dei restane han nemner, den restituerte teksten han legg fram i artikkelen men byggjer på Gunhild Sundsli si viseform.

Moe meiner at «Herren Jennår» opphavleg har vore ei italiensk vise om ei viss Donna Lombarda, som byggjer på historiske hendingar langt attende. Moe tenkjer seg at den italienske visa på ein eller annan måte har kome til Noreg, men kan ikkje forklare korleis – «kann henda snarare er det danske eller norske sjøfolk som hev høyrt visa i midhavslandi og so ført ho med seg derifraa» (Liestøl 1926: 251). Moes resonnement er likevel altfor usikkert, truleg har det meir for seg å nøye seg med å peike på motivlikskapen mellom den italienske og den norske visa. «Herren Jennår» er nok ikkje dikta i Italia.

Balladen finst også på dansk, i oppskrifter frå renessansen og 1800-talet. Dei danske tekstane gjev festarmøya motiv for å ville svike festarmannen. Terna kan fortelje at ho vil ha ein annan mann:

Y vocter eder, her Johan,

eders iomfru vell eder suige!

hun loffuer sigh Ebe Thyge-søn,

eders unge lyff att suige

(DgF VI: 170–171).

Det kan elles seiast om teksten etter Gunhild Sundsli at han er i svært god stand reint språkleg. Den inneheld ingen lån frå skillingstrykk og visebøker, noko som tyder på at Telemarks-tradisjonen fram til tidleg på 1800-talet, som Gunhild byggjer på, har vore språkleg sikker. Etter alt å døme er dette ein gammal ballade, han gjer bl.a. bruk av ein formel – i strofe 10 – som vi finn i Herr Ivan (1303), ei av dei såkalla Eufemiavisene:

Thet matte the se ræt oppinbar [tydeleg],

huru han innan skapadher var,

hans lifuer ok lungur ok hiærta root

droogh leonith [løva] wt alt medh sin foot

(Noreen 1931: 248).

Utsyn 156

DgF 345

Oppskrift A

TSB D 275: Herren Jennår

Oppskrift: 1864 av Sophus Bugge etter Gunhild Kjetilsdotter Sundsli, Moland i Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge f, 134–137 (kladd).

Oppgjeven tittel:

*

1. De va herren Jennår

han ríe på høgan heii

der møter han Nils av Uppsal

han gjenge på skógjen å veiar.

– No æ hó vénaste lilja vunnæ. –

2. Høyrer de Nils av Uppsal

å kjære Stallbróderen min

koss liver frúva Ingjebjør

de æ festarmøyæ mi.

3. So liver frúva Ingjebjør

de æ festarmøyæ dí,

hó sit heime å blandar

eitr í de klare vín.

4. De va herren Jennår

han kom seg ríand í går

de va frúva I[ngjebjør]

hó úti fyri han står.

5. Vælkomen herren J[ennår]

vælkomen hít ti meg

no hev eg bryggja å blanda

den mjøen í klare vin.

6. Han tók æ lítæ frú Kjersti

han sette æ uppí sitt fang

seg meg av desse falske lístir

útí vår herres navn.

7. Når som frúva I[ngjebjør]

kjeme mæ syllkanna í høgre hende

drikki inkje herren J[ennår]

der æ kji kot eitr í blending

8. Inn kom frúva I[ngjebjør]

mæ syllkanna í hø[gre] h[ende]

drikk no herren J[ennår]

der æ væl mjø í blending.

9. De va h[erren] J[ennår]

han rister på syllbunden knív

drikk meg ti frúva I[ngjebjør]

hellå ska de koste ditt liv.

10. Hó siklka ti so grandi

ho tenkte de sille 'kje kome på hennes tunge

Men då de kom på hennes tunge

då sprakk livr å lungur

11. Upp sprang h[erren] J[ennår]

so hågt han av hjarta ló,

å dú arme frúva I[ngjebjør]

no drap dú deg sjóv

12. Han tók æ lítæ fru K[jersti]

han sette æ uppi sitt fang

so gav han hænó gullkróna

å derti dronnigjes navn

13. Han [tók æ lítæ fru Kjersti]

[han sette æ] uppå sitt kné

[so gav han hænó gullkróna]

[å derti] festarfé

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge VI, 96–98, med overskrift: Fruen vil forgive sin Husbond, men maa drikke Giften selv. (Gunnild Sundsli. Fyresdal. 1864.)

TSB D 278 Den sjuke brura

Innleiing

Ein mann spør ein nær ven – stallbror sin – om å få dotter hans, stolt Margret, til ekte, men venen svarar at ho er for ung. Dei gjer i staden avtale om at bryllaupet skal stå om åtte år. Mannen hentar brura si som avtala, men på vegen til kyrkja går det fram at brura er sjuk. Inne i kyrkja ber ho om å få gå ut, for ho kjenner at døden nærmar seg. Når ho og brurekvinnene kjem til kyrkjeleet, ringjer himmelens klokker etter henne.

«Den sjuke brura» er ein svært sjeldsynt ballade. Han finst berre på norsk, og i heilsleg form berre etter Guro Johannesdotter Midbø (1835–1868) og mor hennar, Aslaug Pålsdotter Midbø (1792–1873). Begge var frå Fyresdal, men Aslaug var fødd i Kviteseid. Dei to oppskriftene er så like at Sophus Bugge, som møtte Aslaug i 1859 og Guro i 1863, har ført dei saman til éi form. Guro har med andre ord lært visa av mor si (Jonsson & Solberg 2011: 598–599).

«Den sjuke brura» høyrer til ei stor gruppe nordiske balladar som handlar om korleis sjukdom, ulukker og sjølvmord brått og uventa fører til død. Bakgrunnen for slike viser var høgst reell. Trøysta var likevel at livet på jorda berre var ei innleiing til det evige livet i himmelen, i dette tilfellet kan den sjuke brura vente seg ein himmelsk brudgom. Teksten verkar nærast som ein illustrasjon til livet til den yngste av songarane, Guro Johannesdotter. Ho vart rett nok gift, men døydde same året (1868) i barnseng, viser kyrkjeboka.

Utsyn 141

Oppskrift A

TSB D 278: Den sjuke brura

Oppskrift: 1859 av Sophus Bugge etter Guro Johannesdotter Midbø og Aslaug Pålsdotter Midbø, Fyresdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge h, 235–336 (kladd)

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Stallbroder tala te stallbroder sin

– Under Vallan –

Vil du no give mig Datteren din.

– n152Den rosen den er ikke voxen –

2. Stolt Magret ho æ ‹no› so liti eit bån

ho kan ikkje sova på kungens arm.

3. [Stolt Magret ho æ no] so liti ei brúr

ho kan ikkje lyklanne for låsanne snú.

4.n153 Då dei kom seg under Vallan lí

då lyster stolts Magret å kvile seg.n154

5. Då klappa han hende på kvidanv211 kinn

Krist give dú va 'kje sykev212 festarmøen mín

6. So gjekk ho seg te vallekyrkje fram,v213

sov214 sette hó seg eit lite grand

7. So tala hov215 ti sine brupikurv216 to,

ska me 'kje nå ótó kyrkja gå?

8. Hoss kann me nå ótó kyrkja gå?

de undrast på okkon både stóre å små

9. Ja lat undrast, lat undrast so mange som vi'

han måv217 væl gange dít den v218 døden trængjer ti.

10. Då hov219 kom seg í kyrkjele

i himmelenv220 ringjer dei klokkunne ni.

11. [Då ho kom seg] på kyrkjevoll,

[i himmelen ringjer dei klokkinne] tolv.

Strofene er unummererte i manuskriptet. Manuskriptet har to informantar, kladden er basert på Guro Johannesdotter Midbø med alternative lesemåtar etter Aslaug Pålsdotter Midbø påført, medan reinskrifta er basert på Aslaug med alternative lesemåtar frå Guro påført. Over reinskrifta står det: Aslaug Midbø i Spokkeligrend i Fyresdal, født i Sundbygden i Kviteseid, og hendes Datter Guro Johansdotter.

Reinskrift: NFS S. Bugge V, 129–130.

TSB D 279 Mårstig og hans møy

Innleiing

Mens herr Mårstig er langt heimanfrå, drøymer han illevarslande draumar om festarmøya si. Gullringen hennar sit på ein annans finger, og gullbandet hennar på ei anna hand. Kåpa er skoren i småstykke, og den sølvspente skoen framanfor senga er full av blod. Mårstig skundar seg heim og møter gravferdsfølgjet på veg til grava. Han ber dei setje kista med den døde kjærasten frå seg, slik at han kan pryde kista med gull. Vidare ber han dei syte for at grava blir stor nok til begge:

De greve den grefti baa ví aa lang!

der ska' vera 'kos [vår] brúregang

(Bugge [1858] 1971: 127–130).

Deretter kastar Mårstig seg over sverdet sitt og døyr.

Det finst kring tjue variantar av denne balladen, dei fleste frå Telemark. Eit par oppskrifter er frå Agder-fylka. Dei forskjellige balladevariantane har to litt ulike handlingsgangar, jf. Utsyns oppstilling. I den eine forma heiter hovudpersonen herr Mårstig. Som vi har sett, blir den vonde lagnaden til festarmøya formidla til han i ein draum. Den andre hovudforma har herr Strage som hovudperson, han møter ei spåkvinne som fortel at festarmøya er død. Elles er handlinga den same.

Landstad trykte ei form med tittelen «Herr Stragi» i Norske Folkeviser (Landstad [1853] 1968: 537–541), mens Sophus Bugge på si side trykte to viseformer med Mårstig i hovudrolla i Gamle norske Folkeviser. Bugges A-tekst er etter Torbjørg Gjermudsdotter Haugen frå Skafså (1792–1862). Torbjørg Haugen song kring femti balladar for Bugge, og han tok med heile ti av dei i Gamle norske Folkeviser, noko som viser kor høgt han sette henne som songar (Jonsson & Solberg 2011: 540–544). Bugges B-tekst er etter Targjei Targjeisson Kosi frå Vrådal (1809, emigr. 1861), også ein svært kunnig balladesongar (Jonsson & Solberg 2011: 360–362). Rikard Berge skreiv opp ein melodi til «Herr Mårstig og hans møy» etter Hæge Tormodsdotter Porsmyr (1829–1911) frå Kviteseid (Ressem 2014: 169–170).

Namneforma Mårstig må vere avleidd av marsk Stig Andersen Hvide, den velkjende danske balladehelten. Vidare må namnet Strage hengje saman med junker Strange, ein annan dansk balladefigur. Dette kan tyde på at visa har dansk opphav. Bugge skriv då også at den «hörer saaledes vistnok oprindelig hjemme i Danmark» (Bugge [1858] 1971: 128). På den andre sida finst det ikkje eldre danske oppskrifter av denne balladen – som likevel truleg har vore kjend av Anders Sørensen Vedel (DgF VII: 464, 466–469). Men det er ingen ting i vegen for at populære namneformer som dei ovannemnde har vore lånt. Begge namna har fått norsk form i samsvar med norsk uttale.

«Mårstig og hans møy» var ein populær ballade på 1800-talet, både i Noreg, Danmark og Sverige. Enkelte viseformer skil seg ut med særleg fin symbolikk, som når Torbjørg Gjermundsdotter Haugen skildrar Mårstigs vonde draum:

Han dröymde um hennes kaapa blaa,

at den va' skori í stykkjir smaa.

Han dröymde um hennes syllspente skó,

stó framafyr sengji, va' fulle av bló

(Bugge [1858] 1971: 128–129).

Utsyn 135 A & B

Bugge 26

DgF 446

SMB 132

Oppskrift A

TSB D 279: Mårstig og hans møy

Oppskrift: Udatert oppskrift i visefugge frå første halvdelen av 1800-talet, skriven av Torgrim Knudsen Lindefjeld frå Fjotland, Vest-Agder.

Orig. ms.: NFS M. Moe 85, 242–243.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. stranie Ganager at Gielie stok

Han spilla sig med sin folle flok

– der spiller saa faver ey Lilia ved unger sensv221 arme –

2. Ia viste du stranie kos Himma te stoe

du Leigte Leikinn saa Gla Og Loe

3. Visste du Stranie Kos Himma va this

du Leigte Leikinn saa Gla Og fisk :/:

4. Hør æe naa inkie Long Hel see i sin

min Kierest spilla sæg unna plomma kinn :/:

5. Ia Hør æ Naa inkie Læng Hel see i Gaar

din Kierest blev dod Og Lag paa bar :/;

6. Ja Ioltin sætte Han mod en sten

ja Odin Jorre hans Hierta men :/:

7. Ia der blev Naa sørrig Og ike Gama

tri Lig til Joræ for samma :/:

8. Dæ ena va stranie dæ Andra Han møy

dæ tredie Hans moder fa soriæ døy

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Hans Ross gjorde også ei avskrift av denne (NFS H. Ross 4, 28–29) og skriv: (…) nedskreven vel efter Hukommelsen, med Forsyndelser mod Dialektens Former og med mange Feilskrivninger.) (Visefuggen i Pastor Eieslands være, Stavanger.)

Oppskrift B

TSB D 279: Mårstig og hans møy

Oppskrift: 1856 av Sophus Bugge etter Signe Eivindsdotter Storgård, Høydalsmo i Lårdal, Telemark.

Orig. ms.: NFS S. Bugge l, 46–48 (kladd).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Herr Strangje han stander på timareting

– dei leikar ein leik –

han skemtar seg mæ sin røde gullring,

– dei leikar så fagert

ei liti liljun155 hósom søve på unge sveins armar –

2. Herr Strangje han stander på timarestokk

han skemtar seg mæ sin gule lokk.

3. In kom spåkv[inna] ho stampa i jor,

å høyre du Strangje, kom lye uppå min or.

4. [Visste du Strangje, hoss heime] var fatt

så gjekk no 'kje leiken i den‹ne› nått.

5. [Visste du Strangje hoss heime sto te,]

leikjen gjekk inkje så gledeleg

6. DåSom Strangje kom seg te borgjeli,

der sitter hass stimoder å viler seg ve

7. Å høyre du de du stimoder min,

hossi liver Ingeliti festarmann min

8. Gå Ingeliti liver som eitt anna gott bån,

eitt sorigfult jerte ær sjella món gla.

9. Strangje han sprang på sin gangare rø,

fortare fl rei hell fuglen fløi.

10. Som en kom seg no litt uppå øy,

der møter 'en våka dei mennarne sjau.

11. Som Strangje han kom seg no litt unde li,

[der møter 'en våka dei] mennanne ni.

12. Å hokken æ sjuke, hel hokken sku døy,

me voka her gjenger su unde li.

13. Me hava vori her su unde øy,

å vakt ivi Strangjes festarmøy.

14. Me h[ava vori her su unde] li

[å vakt ivi Strangjes] festarviv.

15. Å Strangje han gjekk seg i høie loft inn,

då brann der tri ljos føri Ingilitis kinn.

16. Han sette sitt svær i jor,

odden han sveivde i jærterot.

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Reinskrift: NFS S. Bugge I, 56–57, med overskrift: Herr Strangje. I. (meddelt af Signe Storgård)

Uklåre forkortingar i kladden er skrivne ut etter reinskrifta.

Oppskrift C

TSB D 279: Mårstig og hans møy

Oppskrift: 1892–93 av Hans Jacob Aall etter Tone Tomasdotter Lintveit, Brunkeberg i Kviteseid, Telemark.

Orig. ms.: (NFS-kopi av) NFS H. J. Aall I, 104–106.

Oppgjeven tittel: Hr. Strangje

*

1. Strangje han stende oaa Timariting,

– der leikar ein Leik, –

han leikar seg me sin røde Gulring

– ⁒ dei leikar saa fagvert

fèr ein liden Liljul, som sover i Ungersvens Arme ⁒ –

2. Aa visste Du Strangje, hos heime sto te

saa jek ikje Dansen saa lysteleg

3. Den Festarmøi, Du festa ifjor

no ligg ho sjuk aa stundar te Jor.

4. Den Festarmøi, Du feste under Øi

no ligg ho sjuk aa stundar te døi

5. Strangje han blei saa ilde me Or

han bleikna som Bast aa svartna som Jor

6. Saa sette han seg paa Gangaren rau,

saa rei han saa fort, som Fuglen den flaug

7. Som at han kom seg te Borgele,

der sto haanoms Vèrmor aa viste seg Ve

8. Høire Du mi Vèrmo(r)n156, hot eg spyre Deg

Hoss liver mi Festarmøi, Du sant seje meg.

9. Di Festarmøi liver som ei aano go Brur

ho spinne den Silkje, di veve i Skruv

10. Di Festarmøi liver som ei aano go Møi

ho spinne den Silkje, di veve i Røir

11. Strangje han rei seg framette Gata

der møtte han tvo Pikur, som kom av Vaka

12. Eg helsar dei Pikunn i Kjortelen rø,

hor heve dei vakt, hell kven e dø

13. Me heve no vori her vest under Øi

aa vakt yvi Strangjes Festarmøi

14. Me heve nò vòrì her vest under Li

aa vakt under yvi Strangjes Festarviv.

15. Som at 'n kom seg lit lènger fram

der møtte han seg dei Likfærsman

16. Dei heftar aa biar ei liti Ti,

te eg fèr meg klèd i ein aen Lit

17. De heftar aa biar ei liti Stun

te eg fèr meg klèd i ein aen Lun.

18. Kaarskjefte han sette imot Jor

òdden den up imot jartai sto

19. Saa kasta han seg paa Ligebaar,

saa kjørde dei tri Lik te Kjyrkjegaar.

20. Den eine va Strangje, den andre honoms Møi

den tree haanoms Vèrmok97 av Sorgji maatt døi.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

TSB D 280 Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Innleiing

Ein ung mann tener i kongens gard og veit ikkje av noka sorg. Men så kjem det seint ein kveld bod frå kjærasten hans at han må ri til henne straks. Den unge mannen salar hesten og rir av stad gjennom mørke skogar. Fuglane syng, men han oppfattar den vakre fuglesongen som ei påminning om at han må ri fortare. Etter at han har ride gjennom skogen, kjem han ut på ei grøn eng og kan høyre klokkene ringje. Han anar uråd, og i høgeloftet finn han då også kjærasten død:

Jeg klappede hende på hviden kind,

som før var så rosende røde:

Herre Gud bedre mig fattig ungersvend!

her finder jeg min kjæreste døde

(Liestøl & Moe 1959: 150–151).

Det finst over førti variantar av denne populære balladen. Nær halvparten er skrive opp i Telemark på 1800-talet og litt inn på 1900-talet, men vi har også mange oppskrifter frå andre fylke. Sophus Bugge har skrive opp fleire variantar, deriblant ei form etter Signe Eivindsdotter Storgård (1790–1861) frå Lårdal. Bugge møtte henne i 1857 og skreiv opp meir enn tjue balladar etter henne. Ein av dei trykte han som A-tekst i Gamle norske Folkeviser, det var ei form av «Rike Rodenigård og ørna» (Jonsson & Solberg 2011: 431–433). Vi har også fleire melodioppskrifter av «Jeg lagde meg så silde», bl.a. ei oppskrift som Lindeman gjorde i 1848 i Valdres (Ressem 2014: 171–187).

Den eldste kjende nordiske teksten er dansk, frå siste del av 1500-talet. I 1573 skreiv Anna Parsberg, ei av dronning Sophias hoffdamer, inn ei viseform på seks strofer i ei poesibok som tilhøyrde ei venninne (DgF VII: 525–531, DgF XII: 326–329). Sophia av Mecklenburg (1557–1631) var Fredrik IIs dronning. Dei gifte seg i 1572. Ho var poesi- og viseinteressert og oppmoda presten og historikaren Anders Sørensen Vedel til å gje ut gamle danske viser, noko han gjorde i 1591, då Hundreviseboka såg dagens lys.

Noko av det særmerkte for «Jeg lagde meg så silde» er at visa blir fortald i eg-form. Dette er ikkje så vanleg i nordiske balladar, og enkelte forskarar har hevda at den meir subjektive eg-forma er relativt ung i balladetradisjonen. Truleg stemmer dette likevel ikkje, for det finst balladar med påviseleg høg alder som blir fortalde i eg-form. Når det så gjeld 1573-teksten, blir han fortald i tredje person. Hovudpersonen heiter herr Oluf, han kan oppfattast som ein tidleg representant for dei mange norske variantane med balladeforteljing i tredje person, og med ein eller annan Ole/Ola/Olav som balladehelt:

Her Olluff hand tienner y konniges gaard

och bode med heder och ere:

saa liide hand aad, hallde minder hand drak,

hand tencktted paa syn hierttens-kiere

(DgF VII: 531).

Viseteksten er romantisk, vemodsfull og klagande – utan ytre dramatikk som elles er så vanleg i balladediktinga. Visa er attgjeven i fleire nyare visebøker, og det finst ei rad innspelingar av henne.

Liestøl & Moe 107

DgF 458

SMB 132

Oppskrift A

TSB D 280: Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Oppskrift: 1846 av Jørgen Moe etter søstrene Anna Ivarsdotter Opedal og Marit Ivarsdotter Opedal, Ullensvang i Hardanger, Hordaland.

Orig. ms.: NFS J. Moe 7, 56–58.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Det hendte en Aften saa silde aa seint

At man skulde søge sin Hvila

Da fik jeg et Bud ifra Kjæresten min

Jeg skulde til hende hjemila

– Haa haa haa haa haa,

Hei fallalila laa

Jeg skulde til hende hjemila. –

2. Da gik jeg mig i Kammeret ind

Klædte paa mig de sorteste Klæder

Saa gjek jeg mig i Stalden hen

Aa klappa den Blakke paa Lænda

3. Saa red jeg mig fem steive Mile frem

Med de Andre monne sødeligen sova

4. Saa red jeg mig til grønne Volden frem

Der hørde jeg Klokkerne ringa

Ei Andet jeg vidste ei heller fornam

End Hjertet det vilde udspringa

5. Saa red jeg mig paa Kirkegaarden frem

Der staaude to Gravare aa grava

«Aa hører I dette i Graver to

For hvem graver I denne Grava?

6. Denne Grava me før din Kjæreste Ven

Som førr vore rausande røda

«Gud trøste aa bære mei, fager Ungersvend,

Som seer saa min Kjæreste døda»

7. Hende Ja vel kan jeg fæste en Anden hos min Haand

Men aldri fæster jeg hendes Liga

Hendes Lige findes ikke i dette Konge land

Ja neppe i sjau Kongeriga

8. Hendes Hænder vare snilde, hendes Finger vare smaa

Hendes Øine vare blaae som en Luav222

Hendes Bønner de vare idelig til Gud

I Himmerig skal man dem skoua.»

9. Saa tok han ut sit forgyllande Sværd,

Aa stak det igjennem sin Sida

Nu er det Ende paau al denne Færd

Og nu er slukt al Sorrig aa Kvida

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskrifta.

Over oppskrifta står det: (Sangersken hørte den af sin Bedstemor) Det er truleg mormora Sigrid Olsdotter, fødd kring 1700. Namna på informantane står på side 53 i heftet.

Ei avskrift ved Sophus Bugge finst i NFS S. Bugge II, 41–42, med overskrift: Det sørgelige Ridt. (J. Moe fra Hardanger).

Oppskrift B

TSB D 280: Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Oppskrift: 1848 av Ludvig Mathias Lindeman etter Marit Ivarsdotter Grønlykkja, Vågå i Gudbrandsdalen, Oppland.

Orig. ms.: NB Mus ms 6849, nr 85 (strofe 1) og NB Ms 8vo 1740, 60–62 (strofe 2–10).

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Jeg lagde mig saa sildig alt seent om en Kvæld

jeg vidste ingen Kvide til at have

saa kom der da Bud ifra Kjæresten min

jeg maatte til hannemhende vel fare

– Ingen har man elsked over hende. –

2. Saa gik jeg da mig oppaa høiande Loft

aa klædde mine bedste Klæder

jeg klædde paa mig en Klædning af ny

en Klædning af Bombølske Fløiel

3. Saa gik jeg da mig i Stalderen ind

aa klappede Graagangeren paa Bagen

jeg lagde paa hannem Salen af Sølv

og Beslet af Guld var beslagen

4. Saa rider jeg fire Styver Miler vei

mens andre monne sødeligen sove

som jeg da kom til min Kjærestes Hjem

da mødte jeg min Kjærestes Svoger

5. Saa gik jeg da mig oppaa høiande Loft

hvor jeg haver været saa mange

der stander de Jomfruer alt udi en Flok

aa pynta min Kjærest til Graven

6. Hendes Føder var hvide hendes Fingre var smaa

hendes Øine va blaa som en Due

aa Bryst havde hun som Sneen udi Huul

aa Munden som Sukker den søde.

7. Haar havde hun som va spunde af Guld

aa flette med en liden Fløiels Nøssek98

hendes Bønner vare saa inderlig te Gud

i Himmerig maatte hun møde

8. Saa rider jeg et Stykke derfra

saa fik jeg høre de Klokkerne klinga

ikke andet jeg vide og ikke andet jeg fornam

end mit Hjerte i Stykker mon springa

9. Saa rider jeg te Kirkegaarden frem

saa fik jeg see de Klokkerne udvælga

der stander de Jomfruer, høviske Mænd

bad mig en anden Ven at udvælga

10. Vel kan jeg fæste en anden ved min Haand

aldrig finder jeg hendes Liga

hendes Liga findes ikke i denne Verdens Land

ei heller i det tilkom tre Kongeriger

*

Strofene er ikkje nummererte i oppskriftene. Første strofa står til Lindemans melodioppskrift.

Oppskrift C

TSB D 280: Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Oppskrift: 1848 av Ludvig Mathias Lindeman etter Gunnar Eriksson Kongslien, Vang i Valdres, Oppland.

Orig. ms.: NB Ms 8vo 1740, 81–83.

Ingen oppgjeven tittel.

*

1. Herr Ole han tjente i Kongens Gaard

Han tjente for Føde og for Klæder

Saa kom der et Brev ifra Rosenlund

Som siger at hans Kjæreste er døde

2. H[er]r Ole han træder for Kongens Bord

Han giord al den Tjeneste han kunde

Saa bad han Kongen om at faae Lov

At reise udi Rosenlunden

3. Og Kongen han giver H[er]r Ole til Svar

Det kan jeg nu slet ikke gjøre

Men siig mig kun et eneste Ord

Hvad du har udi Rosenlund at giøre.

4. Tidend' er kommen paa denne Hædersdag

Hvorover mit Hjerte maa bløde

Der er kommen et Brev ifra Rosenlund

Som siger at min Kjæreste er døde

5. O kjære H[er]r Ole du maa ei græde saa

Det var jo ikke mere som en Qvinde

Jeg kunde vel skikke det saa i mit Land

At du kann faa den ypperste Grevinde

6. Af alt det som Kongen mon have i sit Land

Det vil jeg nu slet ikke have

Men jeg vil reise til Rosenlund

Og følge med min Kjæreste til Graven

7. Og du er den troeste jeg haver i mit Land

Af alle mine Grever og Baroner

Og dig vil jeg give en duelig Skjænk

Af hundrede norske Kroner

8. H[er]r Ole han sadler sin Ganger rød

Den røde var saa fauer og saa snilde

Saa rider han over de nordiske Fjeld

Saa hurtig som en Rind kunde flyve

9. H[er]r Ole han kom nu til Rosenlund

Der bandt han sin Hest ved en Støtte

Saa gaaer han strax i Ligstuen ind

Hvor Fruer og Jomfruer monne græde

10. H[er]r Ole han gaaer i Fruestuen ind

Han vred sine Hænder saa saare

Og hvert et Sandkorn som paa Gulvet laa

Det vædte han med sine Taare

11. H[er]r Ole han satte sig ned paa en Stol

Ret ligesom han vilde sove

Sin sorg fuld Sjel befalede han Gud

Og derpaa opgav han sin Aande.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Oppskrifta er seinare retta frå dansk til valdresmål. Desse rettingane gjev oppskrifta eit heilt anna preg:

1. Han Ola han tentø i Kungens Gar

Han tente før Føa o før Klæo

So kom dæ eit Brev ifraa Rosenlund

So seje at hans Kjæreste æ daue

– –

2. Han Ola han træddø før Kungens Bor

Han giordø al den Tenist han kunna

So ba han Kungen um at faae Løv

At reisø uti Rosenlunde

3. O Kungen han giæve han Ola te Svar

Dæ kan e no slet inkji giæera

Men sei me kun eit einastø Ord

ko du har uti Rosenlund o gjæera

4. Tiend' æ kaami paa dinne Heiersdag

ko over mit Hjarta maa bløø

Der æ kaame eit Brev ifraa Rosenlund

So seie at min Kjærest æ daue

5. O kjæro H[er]r Ola du maa kji graatø so

Dæ va daa kji meir el ei Kvinnø

dæ kunna væl skjikkø seso i mit Land

At du kanna faa den ypparstø Greivinnø

6. Af alt dæ so Kungen kan hava i sit Land

Dæ vil æ no slet inkji hava

Men e vil reisø te Rosenlund

O følje mæ min Kjærest te aat Græften

7. O du æ den truastø e har i mit Land

taa all mine Greivar o Barona

O de vil e gjeva ein dugøle Skjænk

taa Hundrøde nørska Kruno

8. Han Ola han sala sin Gangar rau

Den raue va so fager o so snillø

So rier han ovør dei nøriske Fjæld

So snøgt so ein Rein kunna flyøgø

9. Han Ola han kom no te Rosenlund

Der bat'n sin Hest ve ei Støtt'ø

So gaaer han trast i Likstøga ind

kor Fryugo o Jamfryugo søto greto

10. Han Ola han gaaer i Fryugøstøga ind

Han rei sine Hændar so saarø

O kort eit Sandkødn so paa Gølve laag

Dæ vædt'ø han mæ sina Taare

11. Han Ola han sættø se ne paa ein Stol

Ret likøso han vildø søva

Si sørg fullø Sjel befaltø han Gud

O derpaa upgav han sin Aande.

Oppskrift D

TSB D 280: Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Oppskrift: 1894/1895 av Chr. Kopseng etter ei visefugge frå Kopseng i Eggedal, Buskerud.

Orig. ms.: NFS M. Moe 77, nr. 17.

Oppgjeven tittel: Ole Velland.

*

1. Ole Velland han tjente paa kongens gaard

han tjente der for klæder og for føde.

Saa kom der et brev ifra Rosenlund

som sagde at hans kjæreste var død.

2. Han Ole han gik sig for kongens brede bord

og gjorde al den tjeneste han kunde.

Saa bad han sin naadigste konge om faa lov

at reise til de engelandske egne.

3. Kongen han svared saa mildelig:

«Det kan jeg for alting ikke gjøre.

Men jeg vil vide et eneste ord,

hvad haver du i Rosenlund at giøre?»

4. «Det er kommet ern157 rygte alt over et land,

som ved at mit hjerte maa bløde!

Det er kommet et brev ifra Rosenlund,

som siger at min kjæreste er død!»

5. «Kjære min Ole, du give dig tilfred,

det er vel ikke mere end en kvinde?

Jeg skal gjøre det saa udi hele mit raad

at du skal faa den skjønneste grevinde!»

6. «Alle grevinder du har i dit raad

dem vil jeg for al ting ikke have.

Men jeg vil reise til Rosenlund

og følge med min kjæreste til graven!»

7. «Du er den troeste jeg haver i min gaard

blandt alle de riderk99 og personer.

En ærligen løn jeg give vil dig,

titusinde danske guldkroner!»

8. «Sølvsadlen og guldsporen jeg give vil dig

og hesten, den bedste jeg mon have.

Saa skal du faa reise til Rosenlund

og følge med din kjæreste til graven!»

9. Ole opsadlede graagangeren sin.

Der stod han saa vakker og saa skjønne.

Saa red han saa fort, som en liden fugl fløi,

alt over de engelandske egne.

10. Ole han kom sig til Rosenlund,

der bandt han sin hest til en stolpe.

Saa gik han sig i fruerstuen ind,

hvor fruer og jomfruer græde.

11. Ole han gik sig i lig-stuen ind,

der vred han sine hænder saa saare,

og hvert et sandkorn paa gulvet mon laa,

det vædte han med grædende taare.

12. Hun gamle-mor hun talte saa mildelig:

«Du finder vel altid hendes lige!»

«Nei hendes lige jeg alderigen findt –

nei, ikke i et kongerige!n158»

13. Ole han satte sig ned paa en stol,

der sad han, som han monne sove.

Men Gud, som befaler hans syndige sjæl,

og dermed opgav han sin aand.

14. Og begge disse lig bleve lagt paa en baar

og kisten var gjort udaf marmarv223.

Saa hviler de der indtil dommens dag,

da Gud vil opvække os alle.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Oppskrifta ligg ved eit brev frå vinteren 1884/1895 som Theodor Kittelsen sendte til Moltke Moe. Om oppskrifta skriv Kittelsen:

Fra min Tur til Eggedal har jeg i disse Dage faaet en vakker Erindring – en gammel Vise om Ole Velland, tilsendt fra Hr. Chr Kopseng. Samme Vise gick Skredsvig og mig saa i Bringa at vi ikke kunde glemme den. Da jeg kom til Haugen traf jeg C. Kopseng, talte om Visen, og tænk – saa fortæller han at samme fandtes i «en gammel haandskreven Visebog» i hans gamle hjem «Kopseng» i Eggedal.

Saman med tekstoppskrifta sendte Kopseng en melodi, «slig den er kjendt her i bygden».

Oppskrift E

TSB D 280: Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Oppskrift: Udatert av Martine Søylen etter Lars Torsteinsson Davidhaug, Voss, Hordaland.

Orig. ms.: (NFS-kopi av) NFS M. Søylen I, 25–26.

Oppgjeven tittel: Hrr. Oluf.

*

1. Hrr Oluf han tjenede i kongens gård.

Der tjened han for klæda og for føda

Men så kommer brev ifra Rosendelund

at hans allerkjærast vare døda –.

2. Hrr Oluf han sad ved kongens skrivebord

der gjorde han de tjenester han kunde.

Aa kan du ikke si mig et eneste ord

Hvad du har i Rosenlund at gjøre?

3. Her feiler hverken klæda her feiler ikke sko

Her feiler hverken glæda eller føda

men jeg vil lave mig til Rosendelund

for å følge min kjæraste til grava.

4. Her Oluf jeg kan nu vel sige dig for sant

det var nu ikke mer end en kvinde

Vel kan det lavest så her i mit land

at du kan få den smukkeste grevinde.

5. Av alt det end kongen haver i sit land

det vil jeg nu slet ikke hava

men jeg vil lave mig til Rosendelund

for å følge min kjæraste til grava.

6. Hrr. Oluf han sadlede sin ridende hest

så liden og så vakker og så snella

så rider han så fort som en flyvende fugl

Alt over de nordiska fjella.

7. Hrr Oluf han kommer til Rosendelund

der bandt han sin hest i en støtta

Så taler madammen brudens mor:

ja vel kan du finna hennes lika

Nei aldri så finnes hun på denne jord

Langt mindre i dette kongerike –!

8. Hrr. Oluf han trådde i brudehuset ind

der vred han sine hender så såre

Hvert sandkorn som på gulvet det lå

begræd han alt med sina tæror.

9. Så døde de begge de lagdes på et bord

og kisten blev gjort udav marmor

Så hviled de så søt – ja indtil i dag

for å sove i hverandres armer –.

*

Strofene er nummererte i oppskrifta.

Etter tittelen står det: sungi av min bestefar Lars Davidhaug

Under oppskrifta står det: Sunget på Bg. torg av bestefar for 100 år siden. En dame kom med et par skilling og la di i handen hans, – men han var stolt og lot pengene gå mellem fingrene i gaten. Han var odelsgut på Voss.

Oppskrift F

TSB D 280: Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Oppskrift: 1943 av Lars M. Fjellstad etter Otto Andersson Midtskogssætra, Eidskog, Hedmark.

Orig.: Lars M. Fjellstad 1951. Til-Till-Tove : eventyr, segner, regler og anna. (Folkeminne frå Eidskog, 1.) Oslo: Norsk Folkeminnelag. 97–99.

Oppgjeven tittel: Hr Ole han rider til Rosandelund.

*

1. Hr. Ole han tjente paa konungens gaard,

han tjente for klæder og føde —

men saa fik han brev ifra Rosandelund

som sagde hans kjærest var døde.

2. Hr. Ole han blev i sit ansigt saa bleg,

ja bleger end alt som kan blegne.

Hr. Ole han træder for konungens bord

at klage sin sorg og sin kvide.

3. En tidend har kommet til mig i din gaard

hvorover mit hjerte monn bløde.

Et brev har jeg faaet fra Rosandelund

som siger min kjærest er døde.

4. Jeg tager farvæl for min kjærest er død,

jeg har ingen kjær mer i verden.

Og derfor jeg blegner og derfor må dø,

nu vil jeg ei lengere leve.

5. Men kongen han svaret saa listelig:

Det er vel ei mer end en kvinde?

Vi kunde vel lage det saa i vaart land

at du fik den fagrest grevinde.

6. Nei, ingen som kongen har udi sit land,

nei, ingen av dem vil jeg have.

Men lad mig faa reise til Rosandelund

at følge min kjærest til grave.

— — — —

7. Pistolen og guldsalen faar du av mig

og kvikkeste hest ud av alle. —

Saa red han saa fort som den lille fugl fløi

alt over nordiske fjelde.

8. Og da han var kommen til Rosandelund,

saa bandt han sin hest til en stolpe.

Saa gik da Hr. Ole i Frustuen ind,

der fruer og jomfruer græde.

9. Saa gik da Hr. Ole i likstuen ind

og vred sine hender saa saare.

Og hvert av de sandkorn paa gulvet der laa

de vædet han nu med sin taare.

10. Og moderen taled saa mildelig:

Du finder igjen hendes lige. —

Å nei, det faar jeg nok aldrigen se,

ei heller i syv kongerige.

11. Hr. Ole han satte sig ned paa en stol,

han satte sig der til at sove.

Til Gud han befaled sin syndige sjel,

og opgav der inde sin aande.

12. Og begge saa bleve de lagt i en baar,

og kisten den var udav marmor.

Og der skal de sove til Dommen sin dag

saa sødt paa hverandres arme.

*

Strofene er ikkje nummererte i utgåva.

Forkortingar og litteratur

CCF: Corpus Carminum Færoensium. Føroya kvæði I–VI. Red.: S. Grundtvig m. fl. København 1941–1972

Child: The English and Scottish Popular Ballads I–V. Red.: F.J. Child. New York 1882–1898 (ny utg. 1965)

DFS: Dansk folkemindesamling

DgF: Danmarks gamle Folkeviser I–XII. Red.: S. Grundtvig m. fl. København 1853–1863 (ny utg. 1966)

EFA: Etno-folkloristisk arkiv, Seksjon for kulturvitenskap, Institutt for arkeologi, historie, kultur- og religionsvitskap, Universitetet i Bergen

Ejder: Svenska medeltidspostillor. Red.: B. Ejder. Uppsala 1974

FSF: Finlands svenska folkdiktning V. Red.: O. Andersson. Helsingfors 1934

IFkv: Íslenzk Fornkvæði I–VII. Red.: Jón Helgason. København 1962–1981

KBS: Kungliga Biblioteket, Stockholm

NB: Nasjonalbiblioteket, Oslo

NFS: Norsk Folkeminnesamling, Institutt for kulturstudier, Universitet i Oslo

NRK: Norsk rikskringkasting

NVA: Norsk visearkivs arkiv, Nasjonalbiblioteket

SMB: Sveriges Medeltida Ballader 1–5. Red.: B. Jonsson m. fl. Stockholm 1983–2001

TGM: Telemark og Grenland museum

Utsyn: Utsyn yver gamall norsk folkevisedikting. Red.: L. Heggstad m. fl. Kristiania 1912

*

Alver, Brynjulf, Reimund Kvideland og Astrid Nora Ressem (red.) 2004. Olea Crøger. Lilja bære blomster i enge. Folkeminneoppskrifter frå Telemark i 1840-50-åra. Norsk Folkeminnelags Skrifter 112. Oslo. Norsk Folkeminnelag/Aschehoug.

Andersson, Otto (red.) 1934. Finlands svenska folkdiktning. Bind V: Folkvisor 1. Den äldre folkvisan. Helsingfors. Svenska litteratursällskapet i Finland.

Arild, Heidi, Velle Espeland, Sinikka Langeland & Ingrid Rønnaasen 1996. Strengen var af røde guld. Folkeviser samlet av L.M. Lindeman i Solør i 1864. Oslo. Norsk Folkeminnelag/Aschehoug.

Arwidsson, Adolf Iwar 1834–1842. Svenska Fornsånger I–III. Stockholm. Norstedt & Söner.

Berge, Rikard 1911. Norske folkevisur av samlingane etter Sophus Bugge. Kristiania. Jacob Dybwads forlag.

Berggreen, Andreas Peter 1861. Norske folke-sange og melodier samlede og udsatte for pianoforte. København. Gyldendal/Th. Lind.

Boccaccio, Giovanni 1992. Dekameronen. Til norsk ved Magnus Ulleland. Oslo. Samlaget.

Buchan, David 1972. The Ballad and the Folk. London. Routledge and Kegan Paul.

Buen, Hanne Kjersti, Agnes Buen Garnås og Dagne Groven Myhren 1978. Ei vise vil eg kveda. Oslo. Tiden.

Bugge, Sophus [1858] 1971. Gamle norske Folkeviser. Oslo. Universitetsforlaget.

Child, Francis James [1882–1898] 1965. The English and Scottish Popular Ballads I–V. New York. Dover.

Den 1. Part Tragica eller Gamle Danske historiske Elskaffs Viser som ere lagde om saadan Kierligheds Øffvelse som haffve taget enTragiske eller Sørgelig Ende. Prentet i Kiøbenhaffn hos Jørgen Lamprecht Aar 1657.

Ek, Sverker 1921. Norsk kämpavisa i östnordisk tradition. Ett försök till tudelning av det nordiska folkvisematerialet. Göteborg. Wettergren & Kerber.

Faye, Andreas [1833] 1844. Norske Folke-Sagn. Guldberg & Dzwonkowskis Forlag. Christiania.

Garborg, Hulda (red.) 1917. Norske Dansevisur. Kristiania. Aschehoug.

Gaukstad, Øystein 1997. Ludvig Mathias Lindemans samling av norske folkeviser og religiøse folketoner. Bind 1: Tekster. Oslo, Novus.

Gjefsen, Truls 2011. Jørgen Moe. Et portrett. Oslo. Dreyers Forlag.

Glauser, Jürg 1993. «Mágus saga jarls». Phillip Pulsiano (red.): Medieval Scandinavia. An Encyclopedia. New York & London. Garland.

Grundtvig, Svend, Axel Olrik m. fl. (red.) [1853–1863] 1966. Danmarks gamle Folkeviser I–XII. København. Gyldendalske Boghandel.

Grundtvig, Svend, Jørgen Bloch og Chr. Matras (red.) 1941–1972. Føroya kvæði : Corpus carminum Faeroensium I–VI. København. Munksgaard.

Heggstad, Leiv og H. Grüner-Nielsen 1912. Utsyn yver gamall norsk folkevisedikting. Kristiania. Olaf Norlis Forlag.

Holtzapfel, Otto 1980. Det balladeske: Fortællemåden i den ældre episke folkevise. Odense Universitetsforlag.

Jón Helgason 1962–1981. Íslenzk Fornkvæði I–VII. Editiones Arnamagnæanæ. Series B vol. 17. København. Munksgaard.

Jonsson, Bengt R. 1967. Svensk balladtradition. Balladkällor och balladtyper. Stockholm. Svenskt visarkiv.

Jonsson, Bengt R. 1990–1991. «Bråvalla och Lena. Kring balladen SMB 56. II». Sumlen. Stockholm. Svenskt visarkiv & Samfundet för visforskning.

Jonsson, Bengt R. og Olav Solberg 2011. «Vil du meg lyde». Balladsångare i Telemark på 1800-talet. Oslo. Novus.

Jonsson, Bengt R., Margareta Jersild og Sven-Bertil Jansson (red.) 1983–2001. Sveriges Medeltida Ballader 1–5. Stockholm. Almquist & Wiksell.

Jonsson, Bengt R., Svale Solheim og Eva Danielson 1978. The Types of the Scandinavian Medieval Ballad. Oslo-Bergen-Tromsø. Universitetsforlaget.

Kolsrud, Sigurd 1919. «Ei norsk avskrift av visa om Torkell Trondsson». Maal og Minne. Kristiania. Bymaals-lagets forlag.

Kværndrup, Sigurd 2006. Den østnordiske ballade – oral teori og tekstanalyse. København. Museum Tusculanums Forlag.

Landstad, Magnus B. [1853] 1968. Norske Folkeviser. Oslo. Norsk Folkeminnelag/Universitetsforlaget.

Liestøl, Knut 1915. Norske trollvisor og norrøne sogor. Kristiania. Olaf Norlis Forlag.

Liestøl, Knut og Moltke Moe [1920–1924] 1958–1959. Norsk folkedikting. Folkeviser I–II. Ny utgåve ved Olav Bø og Svale Solheim. Oslo. Samlaget.

Lindeman, Ludvig Mathias 1983 [1853–1907]. Ældre og nyere norske Fjeldmelodier. Oslo. Norsk musikkforlag.

Lord, Albert B. 1960. The Singer of Tales. London. Harvard University Press 1988.

Moe, Jørgen 1964. «Indberetning fra Cand. theol. Jørgen Moe om den af ham i Sommeren 1846 med offentl. Stipendium foretagne Reise til Hardanger». Tradisjonsinnsamling på 1800-talet. Oslo. Universitetsforlaget.

Moe, Moltke 1925. «Indberetning om en reise i Telemarken» Knut Liestøl (red.): Moltke Moes samlede skrifter I. Oslo. Aschehoug.

Moe, Moltke 1926. «Dei tri vilkori. Folkevise frå Vest-Telemarki» Knut Liestøl (red.): Moltke Moes samlede skrifter II. Oslo. Aschehoug.

Paulsen, Helge 1994–95. «Fattiggutten og tukthusfangen fra Hella, som ble en av landets store folkemusikksamlere». Årsskriftet Njotarøy 1994/95. Nøtterøy Historielag.

Ressem, Astrid Nora (red.) 2011. Norske middelalderballader. Melodier. Bind 1: Naturmytiske ballader. Legendeballader. Historiske ballader. Oslo. Norsk visearkiv/Norsk Folkeminnelag/Aschehoug.

Ressem, Astrid Nora (red.) 2014. Norske middelalderballader. Melodier. Bind 2: Ridderballader. Kjempe- og trollballader. Oslo. Nasjonalbiblioteket/Norsk Folkeminnelag/Spartacus/Scandinavic Academic Press.

Ressem, Astrid Nora (red.) 2015. Norske middelalderballader. Melodier. Bind 3: Skjemteballadar. Oslo. Nasjonalbiblioteket/Norsk Folkeminnelag/Spartacus/Scandinavic Academic Press.

Richmond, Edson W. 1957. «Klagande møy. An Edition of some unprinted Texts of a Scandinavian Ballad». Scandinavian Studies. Vol. 29. Nr. 4. Indiana University.

Richmond, Edson W. 1963. «Den utrue egtemann» Norwegian ballad and formulaic composition. Norveg 10. Oslo. Universitetsforlaget.

Rubow, Paul V. (red.) 1927. Anders Sørensen Vedels Folkevisebog II. København. Holbergselskabet af 23. september. J. Jørgensen & Co. Bogtrykkeri.

Skar, Johannes 1965. Gamalt or Sætesdal. I. Oslo. Det Norske Samlaget.

Soga om Ragnar Lodbrok 1944. Gamalnorsk grunntekst og nynorsk omsetjing. Ved Severin Eskeland. Oslo. Samlaget.

Storsve, Stein og Per Thoresen 2000. Axel og Valborg. Tønsberg. Høgskolen i Vestfold/Færder forlag/Vestfold fylkesmuseum.

Syv, Peder 1695. Et Hundrede udvalde Danske Viser om allehaande merkelige Krigs Bedrivt oc anden seldsom Eventyr, som sig her udi Riget ved gamle Kæmper, navnkundige Konger og ellers fornemme Personer begivet haver af Arilds Tid til denne nærværende Dag. Forøgede med det Andet Hundrede Viser om Danske Konger, Kæmper og Andre samt hosføyede Antegnelser til Lyst og Lærdom. Kiøbenhavn. P.M. Høvffner.

Vésteinn Ólason 1982. The Traditional Ballads of Iceland. Reykjavík. Stofnun Árna Magnússonar.

Vig, Ole 1854. Sange og Rim for det norske Folk. Kristiania, Malling.

Widmark, Gun 1959. «Folkvisan Hagbard og Signe». Arv. Tidskrift för Nordisk Folkminnesforskning. Uppsala.

Winding, August F. Kjæmpeviser. Kjøbenhavn. Klein

Aasen, Ivar [1850] 1918. Norsk Ordbog. Kristiania. Cammermeyer.

Noter

n1. I reinskrifta står det: Hæge forstod ei dette.

n2. Etter ordet står det: (aab. i).

n3. I margen står: Syv v. 12.

n4. Over ordet står: anten

n5. Retta frå: ypparste

n6. Denne strofa manglar i reinskrifta. I kladden er ho skrive inn i strofe 8 med ei linje midt i og ei linje til slutt.

n7. Over ordet står: (sic)

n8. Over ordet står: (aab i)

n9. Over lina står det: Det var Fruen Ingeborg

n10. Under lina står det: (kun Brud)

n11. Etter strofa står det: Han sæte henne på Hesten med sig

n12. Over lina står det: liden Tilvending

n13. Mellom linjene står det: somme blev dræbte og somme rømte

n14. Mellom linene står: somme bleve dræbte, somme rømte.

n15. Landstad, v. 6: Me skal gifte 'a burt til han ungan Thor, / han hev meire gull, en Rósigárð jórð

n16. Landstad, v. 9: Sá lagað dei til i mánanne fem / Venelita gráter i alle dem

n17. Landstad, v. 9: Sá lagað dei til i mánanne fem / Venelita gráter i alle dem

n18. Landstad, v. 11: Den treða dagin til kvelle, / dá tóke dei brú 'ri með velde

n19. Landstad, v. 15: Aa no sér eg segli báð' gule og grøn, / som eg sjóv heve saumað i løynd

n20. Landstad, v. 15: Aa no sér eg segli báð' gule og grøn, / som eg sjóv heve saumað i løynd

n21. Landstad, v. 17: Aa høyre du Peðer, kær bróðeren min / vil du riðe til strándi fer systeri di!

n22. Landstad, v. 26: Aa høyre du Peðer, kær stallbróðer min, / aa vil du lána meg grá gangaren din!

n23. Utfylt etter Sigrid Liestøls avskrift.

n24. Utfylt etter strofe 16.

n25. Over ordet står: (høianlossi)

n26. Det er sett boge over vokalane for å markere diftong-uttale.

n27. Det er sett boge over vokalane for å markere diftong-uttale.

n28. Det er sett boge over vokalane for å markere diftong-uttale.

n29. Det er sett boge over vokalane for å markere diftong-uttale.

n30. Det ser ut som det står noko anna som det er uråd å tolke i kladden. «mæ» er etter reinskrifta.

n31. Fyld ut etter Landstad 1853, 311.

n32. Denne strofa står skriven øvst på sida med annan blyant. Ho står ikkje i reinskrifta.

n33. Denne strofa strår skriven vertikalt i høgremargen, med tilvising hit

n34. Over strofa står: ?

n35. Det er uklårt korleis denne forkortinga skal løysast opp.

n36. Til høgre for overskrifta er det skrive: («A. Leiesakk») Dette er overstroke, men det er skrive ein gong til på venstre side.

n37. «bruramann» er først overstroke, men har stiplaline under seg som teikn på at overstrykinga er feil.

n38. Samlarkommentar: Det var Skik, at en Smaadreng trak den høire Skoene af Bruden første Bryllupskveld, naar Parret skulde lægge sig, og en liden Gjente af Brudgommen; de fik de Penge, som var i Skoen.

n39. I margen står det: (VI:)

n40. Feil for: Vive

n41. Parentesane står i oppskrifta

n42. Denne strofa står under strofe 6 i handskriftet, men med tilvisingsteikn hit.

n43. Retta frå: De

n44. Retta frå: e

n45. Over lina står det: ny

n46. Halvor Skogen?

n47. Strofa er skriven inn etter strofe 5, men tekst i margen («2den V.») og pil viser kor strofa skal inn.

n48. Over lina står det: (se)

n49. Retta frå: sængjen

n50. Retta frå: Så

n51. Over lina står det: (Fader)

n52. Over lina står det: (ikke æ)

n53. Under lina står det: Datter af Kongen

n54. Forkortinga er fyld ut etter reinskrifta.

n55. Det står håre hev ho med tal over orda for å markere rett ordrekkjefølgd.

n56. Parentesane står i oppskrifta.

n57. Retta frå: mæ

n58. I-en er overskriven i kladden, her etter reinskrifta

n59. Feil for: saa

n60. Feil for: barnet

n61. Feil for: monne

n62. Feil for: sømmen

n63. Feil for: loftet

n64. Feil for: sverd

n65. Feil for: mag

n66. Feil for: Vor

n67. Feil for: aldrig

n68. Feil for: selger ey

n69. Feil for: møer

n70. Feil for: saar

n71. Feil for: mode

n72. Feil for: vergede

n73. Over lina står det: Eg?

n74. Over lina står det: lange

n75. Retta frå: gjæva

n76. Strofene herifrå er ordna etter den trykte utgåva, jf. sluttkommentar under.

n77. Retta frå: et

n78. Under denne strofa står det: (tæva) (Han) Gud nåde meg – Teksten står utan strofenummer, og det er usikkert kva som er meininga bak.

n79. I Norske Folkeviser står etter omkvedet: (Aldenskog?)

n80. Norske Folkeviser har tilleggsord sist i lina: gera

n81. Verken kladd eller reinskrift har etteromkved. I reinskrifta har Bugge skrive inn omkvedet i hakeparentes.

n82. Over ordet står det: [teksti]

n83. Hakeparentesen er sett av samlaren. Over er det skrive: tvó, og til høgre: två (med blyant).

n84. Denne strofa står som 19 b i høgre marg med blyant og med penn over blyantskrifta.

n85. Det er sett klammer rundt ordet med blyant.

n86. Klammene er sett inn av samlaren.

n87. Utfyllingane er frå reinskrifta.

n88. Truleg feil for: kvie

n89. Etter lina står det: (Elen).

n90. Over namnet står det: [fru Elen].

n91. Skrive i eit ord («novæl») og delt med ein loddrett strek

n92. Det står noko som ser ut som «ei til» over lina etter «(Frender)», men det er usikkert kva Bugge meinar med det.

n93. Denne strofa har Bugge sett til seinare, med blyant.

n94. «derti» og «mig» er skrive til seinare med blyant.

n95. «her kjem etti» er skrive til seinare med blyant.

n96. Lengdestrek over «i» er overstroken med blyant.

n97. Denne strofa har Bugge sett til seinare, med blyant.

n98. Parentesane står i oppskrifta, men ser ut til å vera overstrokne med blyant.

n99. Hakeparentesane står i oppskrifta.

n100. Hakeparentesane står i oppskrifta.

n101. Lengdestrek over «i» er overstroken med blyant.

n102. Å-en ser ut til å vere overstroken, men det er vanskeleg å sjå kva som skal stå i staden.

n103. Parentesane står i oppskrifta.

n104. Bugge har retta «sengji» til «engji» i reinskrifta.

n105. Strofe 12 er ikkje med i reinskrifta.

n106. Mellom strofe 30 og 31 står det: móende still

n107. Retta frå: nu

n108. Retta frå: Garen

n109. Retta frå: stødd

n110. Retta frå: og

n111. Ordet er overstroke, men det er sett prikkar under for å markere at ordet likevel skal stå. Over er det skrive ein alternativ lesemåte: inkji

n112. Retta frå: Jeg

n113. Retta frå: om [uleseleg ord]

n114. Under denne strofa står: Hent æ so fórt å hent æ

n115. Over lina i reinskrifta står det: [i samme Vers i en anden Vise Gunnild: ermó]

n116. Over lina står det: (Kjersti)

n117. Retta frå: Vande

n118. Retta frå: ad

n119. Strofa står skriven både med blyant og penn i margen, utan nummerering.

n120. Forkortingane til denne strofa står skriven med både blyant og blekk i margen.

n121. Over lina står det: kven (T.)

n122. Over lina står det: (Frille). I reinskrifta står det i margen: [‹Frillens Ord›]

n123. Henta frå reinskrifta

n124. Feil for: hun

n125. Bugge viser til andre strofa i oppskrifta etter Torbjørg Haugjen (oppskrift A her), og strofa er utfylt etter denne.

n126. Dette er skrive på to liner i kladden, men på éi line i reinskrifta.

n127. Feil for: meg

n128. Omkvedet står til strofe 2 i kladden, men er skrive til under strofe 1 i reinskrifta.

n129. Feil for: å (jamfør reinskrifta)

n130. Truleg feil for: på bådi (jamfør reinskrifta)

n131. Retta frå: æ

n132. Denne strofevarianten står skriven i høgremargen ved strofe 4.

n133. Denne strofevarianten står skriven under strofe 4.

n134. Bugges klamme

n135. Songarkommentar: «Hokki, som drøymer um varme, betyr vreie hell vóndske.» (T. K.)

n136. Bugges klamme

n137. Parentesane står i oppskrifta.

n138. Parentesane står i oppskrifta.

n139. Parentesane står i oppskrifta.

n140. Det er sett ein boge over vokalane for å markere diftong.

n141. Over lina står det: Mantel?

n142. I margen står det: rask = færdig

n143. I margen står det: uslægji = ukjæmet

n144. I margen står det: «en Taare»

n145. Utanfor ordet står det: (si)

n146. I margen står det: sv. der tog hon den ormen i slungan (Kjæp, som er kløvet i den ene ende)

n147. Over lina står det: a. n. m.

n148. Under lina står det: F. d. v. A. s. n. N.

n149. Over lina står det: (Humpeleg)

n150. Ho var fødd i Skafså, men budde i Fyresdal.

n151. Over lina står det: atter?

n152. Over teksten står: For (Aslaug). «For» står også i reinskrifta.

n153. I reinskrifta finst ei anna 4. strofe: Dei sette då upp í åtte år, men då sille kungjens gjestebo stå. På sida står det: (ikke Guro).

n154. I reinskrifta er dette 5. strofe. Under denne står det: [Aslaug meddelte flgd. V. Då han kom seg í kyrkjele, då lyster kungjen at hvile seg.]

n155. Retta frå: lilje

n156. Parentesane står i oppskrifta.

n157. Feil for: et

n158. Retta frå: kongerike

k1. Samlarkommentar: han såg

k2. Samlarkommentar: (sic!)

k3. Samlarkommentar: Jfr. Fornaldarsögur I,55: Böðvari ann hon mest; þeir renna nú upp sem gras.

k4. Samlarkommentar: [samme Omkv. i Falkv. Lomm. Vise]

k5. Samlarkommentar (med blyant): (= loftsins)

k6. Samlarkommentar: (de sneie hendi

k7. Samlarkommentar: Så meddelt af Leiuf, der ikke forstod Ordet.

k8. Samlarkommentar med blyant: aurum (ỏðrum)

k9. Samlarkommentar: Jfr. i en Sang af Minnesangeren Gotfried von Neifen (13. Aarh.) Von Walhen fuor ein pilgerîm mit fînem közelîne. Zerhouwren wâren im die schuo: er was sô rehte fîne.

k10. Samlarkommentar: Leiulf mindedes så at have hørt Landst. V. 4. 5. 6. 7. (kun i 6 Lin. 3 og i 7 L. 1 ingjen í denne verden). 8. 9. Også meddelte han følgende Vers, hvis rigtige Plads han ikke kunne angive.

k11. Samlarkommentar: (sic)

k12. Samlarkommentar: (sic)

k13. Samlarkommentar: (sic)

k14. Samlarkommentar: (aab)

k15. Samlarkommentar: (aab)

k16. Samlarkommentar: (sic)

k17. Samlarkommentar: (usikker)

k18. Samlarkommentar: (sic)

k19. Samlarkommentar: ?

k20. Samlarkommentar: (sic)

k21. Samlarkommentar: (sic)

k22. Samlarkommentar: (sic)

k23. Samlarkommentar: (sic)

k24. Samlarkommentar: [tildigtet af Lars, da han blev opmærksom på, at der manglet en linje]

k25. Samlarkommentar: udtalt: «èngne»

k26. Samlarkommentar: Vers 15 kan ikke erindres

k27. Samlarkommentar: ø?

k28. Samlarkommentar: (sic)

k29. Samlarkommentar: (sic)

k30. Samlarkommentar: inkje gott mót

k31. Samlarkommentar: (sic)

k32. Samlarkommentar: (sic)

k33. Samlarkommentar: (sic)

k34. Samlarkommentar: (sic)

k35. Samlarkommentar: (sic)

k36. Samlarkommentar: (lí?)

k37. Ovanfor denne strofa står slik samlarkommentar: (valle = gå)

k38. Samlarkommentar: (Unge)

k39. Norske Folkeviser har ordforklaring: brurinne betyder efter Talebrugen: Bruden med hendes Brudekoner og Brudepiger.

k40. Samlarkommentar etter omkvedet: (En Kvinde, som var tilstede, da Ingebjør kvad denne Vise, mente at Omkvædet var: Eg vill' ho va' mí å dæn rósi).

k41. Samlarkommentar: Meddelt: undi røy.

k42. Hakeparentesen er sette inn av samlaren. Over ordet er det skrive: tolde

k43. Samlarkommentar: [sic!]

k44. Samlarkommentar: ikke så den gang

k45. Samlarkommentar: jvfr. Arw. 2, 224. Gv. Utr. 9.

k46. Samlarkommentar: (ikke: ò)

k47. Samlarkommentar: (sic)

k48. Samlarkommentar: (sic!)

k49. Samlarkommentar i reinskrifta: (!!)

k50. Samlarkommentar: (laant.)

k51. Samlarkommentar: (besøgte)

k52. Samlarkommentar: (Kreatur)

k53. Samlarkommentar: (Gangen)

k54. Samlarkommentar: (længtet)

k55. Samlarkommentar: (Barn)

k56. Samlarkommentar: (Livbaand.)

k57. Samlarkommentar: hjalp (svare)

k58. Samlarkommentar: (Stolpe)

k59. Samlarkommentar: ?

k60. Samlarkommentar: gh. Sadelen

k61. Samlarkommentar: ?

k62. Samlarkommentar: rede

k63. Samlarkommentar med blyant: klippe Manen

k64. Samlarkommentar: Uge

k65. Samlarkommentar: Harpene

k66. Samlarkommentar: [sic!]

k67. Samlarkommentar: for Fangtokji?

k68. Samlarkommentar: Isl. A,27: Heyrðu þat, sæla sæti mín! að mõrgum hugrinn lýgur: sá kann opt að falla, er fángið õðrum býður.

k69. Samlarkommentar: [ikke: hott]

k70. Samlarkommentar: [skridende Tonehold]

k71. Samlarkommentar: Bølger

k72. Samlarkommentar: (sic)

k73. Samlarkommentar: (sic)

k74. Samlarkommentar: (sic)

k75. Samlarkommentar: (hó va vreie

k76. Samlarkommentar: (sic)

k77. Samlarkommentar: (sic!)

k78. Samlarkommentar: (sic)

k79. Samlarkommentar: Brurepiger Fæstepiger

k80. Samlarkommentar: (sic)

k81. Samlarkommentar: (sic)

k82. Samlarkommentar: (sic)

k83. Samlarkommentar: (sic)

k84. Samlarkommentar: [Han laster Noget paa sin Broder.]

k85. Samlarkommentar: «Hovue»

k86. Samlarkommentar: [sic!]

k87. Samlarkommentar: (some sei bryst)

k88. Samlarkommentar i fotnote: Midtslængen i den Hardangerske vise lyder: «I lund og i løn», i den Danske: «Men linden gror»

k89. Samlarkommentar (på s. 12 i handskriftet): valle for valde af valld Magt, Vold

k90. Samlarkommentar: (utrøma?)

k91. Samlarkommentar (på s. 12 i handskriftet): oldn. útrýma, drage Omsorg for.

k92. Samlarkommentar: á end?

k93. Samlarkommentar (på s. 12 i handskriftet): á endr? atter

k94. Samlarkommentar: Valbýgde el. Valldbygde valldr stærk

k95. Samlarkommentar: NB. Oln. hoss n. sagte Rysten eller Skumpen, hossa sagte Rysten eller Skumpen.

k96. Samlarkommentar: (tussegaren)

k97. Samlarkommentar: ingen r kan høres

k98. Samlarkommentar: /: Snor :/

k99. Samlarkommentar: staar saa i haandskriften med ? efter.

v1. Tittel i reinskrifta: Toreliti å Skakilokk

v2. Tittel i reinskrifta: Tóreliti og Skakjilokk

v3. Alternativ lesemåte: han

v4. Alternativ lesemåte: ypperste

v5. Alternativ lesemåte: ridder. Kommentar i reinskrifta: (Jorunn sagde først kjempe).

v6. Alternativ lesemåte: sengjé.

v7. Alternativ lesemåte: skåre

v8. Alternativ lesemåte: skåre

v9. Alternativ lesemåte: i fingar.

v10. Alternativ lesemåte: inkji.

v11. Alternativ lesemåte: meg.

v12. Alternativ lesemåte: no

v13. Alternativ lesemåte i reinskrifta: neri.

v14. Alternativ lesemåte: han

v15. Alternativ lesemåte: vurti

v16. Alternativ lesemåte: dei drukke de bryllaup i Engelands skare. (Anne Lillegaard)

v17. Alternative lesemåtar: trøa me 'kji uti (Anne Lillegaard) og Den stien trør meg ti (tí?) uti. (Torbjørg Haugjen)

v18. Alternativ lesemåte i reinskrifta: vælborne

v19. Alternativ lesemåte: Kjersti

v20. Alternativ lesemåte: riddar

v21. Alternativ lesemåte: rosur

v22. Alternativ lesemåte: i

v23. Alternativ lesemåte: ermeband

v24. Alternativ lesemåte: give

v25. Alternativ lesemåte: den

v26. Alternativ lesemåte: de

v27. Alternativ lesemåte: finganne

v28. Alternativ lesemåte: í

v29. Alternativ lesemåte: Herr (Asbjønn)

v30. Alternativ lesemåte: me

v31. Alternativ lesemåte: ermebònd

v32. Alternativ lesemåte: enn

v33. Alternativ lesemåte: -rengg

v34. Alternativ lesemåte: du

v35. Alternativ lesemåte: du

v36. Alternativ lesemåte: kommer

v37. Alternativ lesemåte: under

v38. Alternativ lesemåte: Petter

v39. Alternativ lesemåte: de

v40. Alternativ lesemåte: frúvune

v41. Alternativ lesemåte: atte på

v42. Alternativ lesemåte: í

v43. Alternativ lesemåte: lisle

v44. Alternativ lesemåte: Han stakk sitt

v45. Alternativ lesemåte: skjólmøy

v46. Alternativ lesemåte: Alv i L[eiesakk]

v47. Alternativ lesemåte: bruremenn

v48. Alternativ lesemåte: fram

v49. Alternativ lesemåte: ei

v50. Alternativ lesemåte: Ha eg visst du ha' vore slik ein kar, du ha 'kji skult [vore her idag]

v51. Alternativ lesemåte: skaal

v52. Alternativ lesemåte: Møedom

v53. Alternativ lesemåte Landet værd

v54. Alternativ lesemåte: och

v55. Alternativ lesemåte: dótteri

v56. Alternativ lesemåte: trú

v57. Alternativ lesemåte: uti min går

v58. Alternativ lesemåte: bryder i

v59. Alternativ lesemåte: at bede

v60. Alternativ lesemåte: de

v61. Alternativ lesemåte: i B.

v62. Alternativ lesemåte: holde B.

v63. Alternativ lesemåte: lønne B.

v64. Alternativ lesemåte: holde

v65. Alternativ lesemåte: for s-er god B.

v66. Alternativ lesemåte: O hør i B.

v67. Alternativ lesemåte: eder alt B.

v68. Alternativ lesemåte: og føier min begjære B.

v69. Alternativ lesemåte: og ene da B.

v70. Alternativ lesemåte: gaa B.

v71. Alternativ lesemåte: saa hastelig monne han rende B

v72. Alternativ lesemåte: kom riden B.

v73. Alternativ lesemåte: er din hund B.

v74. Alternativ lesemåte: ran B.

v75. Alternativ lesemåte: Bed oust (sic)

v76. Alternativ lesemåte: intet B.

v77. Alternativ lesemåte: saa vel det sig monne føye

v78. Alternativ lesemåte: de B.

v79. Alternativ lesemåte: samme

v80. Alternativ lesemåte: man kunde B.

v81. Alternativ lesemåte: at opsætte B.

v82. Alternativ lesemåte: jeg hende vil B.

v83. Alternativ lesemåte: heder og agt B.

v84. Alternativ lesemåte: gjætte B.

v85. Alternativ lesemåte: vi her ville B.

v86. Alternativ lesemåte: lund B.

v87. Alternativ lesemåte: alle fugle skal derpaa B.

v88. Alternativ lesemåte: vil du B.

v89. Alternativ lesemåte: eller ogsaa skammelig røme B.

v90. Alternativ lesemåte: vil du B.

v91. Alternativ lesemåte: værie B.

v92. Alternativ lesemåte: ei saa vil jeg for eder

v93. Alternativ lesemåte: ei

v94. Alternativ lesemåte: kjæreste B.

v95. Alternativ lesemåte: vrede og raske B.

v96. Alternativ lesemåte: då

v97. Alternativ lesemåte: sover

v98. Alternativ lesemåte: fe nå

v99. Alternativ lesemåte: broder. I reinskrifta står (2den g.) etter dette ordet.

v100. Alternativ lesemåte: han. I reinskrifta står (2 g.) etter dette ordet.

v101. Alternativ lesemåte: under

v102. Alternativ lesemåte: hånd

v103. Alternativ lesemåte: bo'e

v104. Alternativ lesemåte i siste strofa: den Svend

v105. Alternativ lesemåte: sine ord

v106. Alternativ lesemåte: månesdagjen

v107. Tittel i reinskrifta: Herr Hjelmen.

v108. Alternativ lesemåte i reinskrifta: Her står I her

v109. Alternativ lesemåte i Vedel 1664: Sin' Drømme oc Tancker aff Hoffvedet flaa

v110. Alternativ lesemåte i Vedel 1664: Glidske

v111. Alternativ lesemåte i Vedel 1664: voris

v112. Alternativ lesemåte i Vedel 1664: morbrødre tre de

v113. Alternativ lesemåte i Vedel 1664: vil nyde

v114. Alternativ lesemåte i Vedel 1664: meste

v115. Alternativ lesemåte i Vedel 1664: gav hun

v116. Alternativ lesemåte: Hakongs

v117. Alternativ lesemåte: holdt han

v118. Alternativ lesemåte: trolovar

v119. Alternativ lesemåte: søster

v120. Alternativ lesemåte: før

v121. Alternativ lesemåte: kinnderne din

v122. Alternativ lesemåte: er han upreid

v123. Alternativ lesemåte: Låg

v124. Alternativ lesemåte: Skjøn jomfrú

v125. Alternativ lesemåte: 'kje

v126. Alternativ lesemåte: sylvar

v127. Alternativ lesemåte: ut

v128. Alternativ lesemåte: d'æ kalt

v129. Alternativ lesemåte: ne

v130. Alternativ lesemåte: Låg

v131. Alternativ lesemåte: tok

v132. Alternativ lesemåte: upp

v133. Tittel i Norske Folkeviser: Eg sette min hest i hellarskóg

v134. Tittel i reinskrifta: Jomfruen som Kjøresvend.

v135. Alternativ lesemåte: vi du (Elen)

v136. Alternativ lesemåte: før (Elen)

v137. Alternativ lesemåte: sprang (Elen)

v138. Alternativ lesemåte: veikta mæ (Elen)

v139. Alternativ lesemåte: hån (Elen)

v140. Alternativ lesemåte: mig

v141. Alternativ lesemåte: det

v142. Alternativ lesemåte: ikke

v143. Alternativ lesemåte: mig

v144. Lengdestrek over «i» er overstroken med blyant.

v145. Tittel i reinskrifta: Palmen Burmanssonen.

v146. Alternativ lesemåte: føre

v147. Alternativ lesemåte i reinskrifta: dei

v148. Alternativ lesemåte: utan paa

v149. Alternativ lesemåte: enno strir dei ivi Ærings-Sonen den Unge.

v150. Alternativ lesemåte: Æringjen

v151. Tittel i reinskrifta: Hilebrand å Gialill. III

v152. Alternativ lesemåte: no

v153. Alternativ lesemåte: no

v154. Tittel i reinskrifta: Herr Peder giljer sin søster.

v155. Alternativ lesemåte: rinder

v156. Alternativ lesemåte: soksa

v157. Alternativ lesemåte: bróder

v158. Alternativ lesemåte i reinskrifta: han

v159. Alternativt omkved (merka med «el» i margen): De lokkar Inngjen Vive has Knut i Borgji i Løindom.

v160. Alternativ lesemåte: Hæresvend

v161. Alternativ lesemåte (skriven med blyant): skaarmeite

v162. Alternativ lesemåte: Sylvar

v163. Alternativ lesemåte: Kon

v164. Alternativ lesemåte: fyri

v165. Alternativ lesemåte: svåorar

v166. Alternativ lesemåte: njote

v167. Alternativ lesemåte: so sprang han

v168. Titel i reinskrifta: Here Pær å stolts Gunnild

v169. Alternativ lesemåte: falla (T.)

v170. Alternativ lesemåte: i leio (T.)

v171. Alternativ lesemåte: Dagjen (T.)

v172. Alternativ lesemåte: åt (T.)

v173. Alternativ lesemåte: trekte (T.)

v174. Alternativ lesemåte: Gullsmykkelen (T.)

v175. Alternativ lesemåte: Róti sette'n imot (T.)

v176. I reinskrifta står det i margen: [Mellem 4 og 5 maa Meget mangle]

v177. I reinskrifta står det i margen: [‹Ligmændenes Ord›]

v178. Alternativ lesemåte: gari

v179. Alternativ lesemåte: stille

v180. Alternativ lesemåte: Gråsveien

v181. Alternativ lesemåte: hjertens

v182. Alternativ lesemåte: sjøen

v183. Alternativ lesemåte: danes

v184. Alternativ lesemåte: skal jeg til

v185. Alternativ lesemåte: landet

v186. Alternativ lesemåte under siste strofa:eingo

v187. Alternativ lesemåte (overstroken): Silkjestol

v188. Alternativ lesemåte: meg

v189. Alternativ lesemåte: min

v190. Alternativ lesemåte: mange

v191. Alternativ lesemåte: drukne

v192. Alternativ lesemåte: drukkji

v193. Alternativ lesemåte: Syllkanden

v194. Alternativ lesemåte: Brúkvinnune

v195. Alternativ lesemåte: Han

v196. Alternativ lesemåte: oppaa

v197. Alternativ lesemåte: under

v198. Tittel i reinskrifta: Tillæg til Ebbe Skammelsøn. I.

v199. Alternativ lesemåte: Fordi

v200. Alternativ lesemåte: ór

v201. Alternativ lesemåte: [«fyr»]

v202. Alternativ lesemåte: de

v203. Tittel i reinskrifta: Kong Valdemar og Tove

v204. Alternativ lesemåte: med hennar i hos

v205. Alternativ lesemåte: kvor

v206. Alternativ lesemåte: gjeng

v207. Alternativ lesemåte: ti

v208. Alternativ lesemåte: yngri

v209. Alternativ lesemåte: eldri

v210. Alternativ lesemåte: 'a heim

v211. Alternativ lesemåte: plomman

v212. Alternativ lesemåte: frisk (Asl.)

v213. I reinskrifta står det over lina: [Aslaug: Brúri hó reiste seg te Lundekyrkje fram]

v214. Alternativ lesemåte i reinskrifta: der

v215. Alternativ lesemåte: Brura ho tala (Asl.)

v216. Alternativ lesemåte: kvinner

v217. Alternativ lesemåte: lyt (Asl.)

v218. Alternativ lesemåte: som (Asl.)

v219. Alternativ lesemåte: dei (Asl.)

v220. Alternativ lesemåte: [himmel]rikje (Asl.)

v221. Alternativ lesemåte under siste strofa: unersv sevns

v222. Alternativ lesemåte: Due

v223. Alternativ lesemåte: malmor

Riddarballadar 1 er lastet ned gratis fra bokselskap.no

Table of Contents

NORSKE MELLOMALDERBALLADAR Riddarballadar 1 (TSB D)

TSB D 14 Toreliti og Skakjelokk

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 16 Asbjørn og liti Kjersti

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 31 Gjurde borgegreven

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 37 Riddar legg seg lik

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 39 Liten Tilvending

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 45 Lovmann og Tor

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 46 Rosengård og Veneliti

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

Oppskrift D

TSB D 50 Vilgår hertugsson

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 52 Alv Leiesak

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

Oppskrift D

TSB D 55 Karl Høvding

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 61 Dalebu Jonsson [Samson]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 61B Kjempa Grimborg

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 62 Knut liten og Sylvelin [Øystein Grønnevoll]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 65 Riddar feller far til møya

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 69 Krist gjeve eg var der soli renn [Riddar feller dei sju brørne til møya]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 70 Peter Henriksson

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 71 Møya blir send bort til den rike greven

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 72 Herre Per i Rikje

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 78 Herr Hjelmen

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 84 Rosa og hertugen [Lill Rosa]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 87 Aksel Tordsson og skjønn Valborg [Aksel og Valborg]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 90 Bror kjenner att syster [Eg stod meg ut med bekk og tvo]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 91 Ynskjande møy

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 115 Jomfrua spelar harpe

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 118 Signelill og Adelkinn

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 124 Møya og den djerve friaren

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 133 Liti Kjersti set ut barnet og druknar seg

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 139 Stig litens bryllup

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 143 Tak hardt i hand, trø lett på fot

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 152 Olov Agjesdotter

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 153 Herr Palles bryllup

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 163 Palmen Burmannsson

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

Oppskrift D

TSB D 168 Stolt Margjit og Iven Erningsson

Oppskrift A

TSB D 169 Herre Per og Gjødalin

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 171 Herre Per giljar syster si

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 172 Knut i Borg

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 176 Røvaravisa [Røverne for Nordens skov]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 201 Torkjell Trondsson

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 205 Den utrue ektemannen

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 220 Fru Metteliti

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 224 Truskapsprøva

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 231 Ravengård og Memering

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 232 Liti Kjersti og dronning Sofie

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 236 Arne og liti Kjersti

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 245 Kjerstis hemn [Frillehemn]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 251 Ebbe Skammelsson

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

Oppskrift D

TSB D 255 Alibrand og Lindelin

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 258 Valdemar og Tove

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 259 Bendik og Videmøy [Brur vik for frilla]

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 268 Dansen i berget

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

TSB D 274 Signelill og hennar søner

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 275 Herren Jennår

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 278 Den sjuke brura

Innleiing

Oppskrift A

TSB D 279 Mårstig og hans møy

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

TSB D 280 Jeg lagde meg så silde / Ole Vellan

Innleiing

Oppskrift A

Oppskrift B

Oppskrift C

Oppskrift D

Oppskrift E

Oppskrift F

Forkortingar og litteratur

Noter