I blinda

av Olav Duun

Ein stor ein og mange små


I

131Anders på Håberg gjekk til presten. Det var ikkje så mange andre å snakke med, og dertil hadde han serskildt erend i kveld. No var det ikkje gammalpresten å gå til lenger, han hadde flytta vekk for mange Herrens år sea, og det hadde vore ein sakna for Anders, mest som ein svolt å kjenne på; for han var ein du kunde både spøre og svara. Men han hadde folkast til utrulig denne her òg. Han var ingen sau. Anders hadde kakka i borde til han ein gong, litt tungvore, det fall seg slik, og han undrast på om det var det som hadde hjelpt.

Anders fór til og vart gammal no. Han var over femti. Han gjekk like bein som før, og like frisk i hamleten var han, men kvit i hår og skjegg. Skjegge delte sig i midtna og stod ut til sides, liksom han støtt gjekk imot vinden.

Presten var på kontore. Han reiste seg, da han såg kven som kom, og gjekk fram og tok han i handa.

Jau, Anders levde vel og bra, takk som spurte.

132Presten sat litt og såg på Anders, og Anders på han. Det var ein stor, verdig mann, med kinnskjegg og briller, rettelig eit biskop-emne, dømte Anders; han hadde små godslige auga, og ein djup smil, som for resten ikkje var større farlig, når ein vante seg til han.

«Men sjå, æg hi no så mang ting i hue,» sa Anders.

«Det er galt. Der skulde De ikke ha dem nei.»

«Kor helst, sa du?»

«I hovedet. – Ja, dette er jo kun noget jeg sidder og sier, skjønner De. – – Men De har jo huset fuldt av børn, det giver ikke lidet at tenke på – man skal jo, som det står, opdrage dem i Herrens tukt og formaning.»

Anders såg kvast opp. Presten sat bakom brillene sine og var berre ein botnlaus smil.

«Ja, flir ikkj åt det, prest! Det e eit godt ord det. Og tukt ska dem få. Tukt ska dem få, ja, og formaning, gruv ikkj fer di, du.»

Anders sat enno ei stund og såg på presten, glømte seg liksom attmed det. Auga i han var ikkje så strie lenger, og no såg dei støtt framgjenom ein moe av mange tankar; dei var underlig lysblåe og gamle. Så levna han til, retta på seg og slo seg på låra med ein klask:

«Det va just fer bonna si skyld æg kom hit. Vil du lån mæg Svartbokja

«Låne Dem – hvad for noget? Sortebogen? Hvordan kan De finde på at tro – –»

Men presten var kvikk, så rolig han sat, han 133var med straks, og gjorde seg til gråe ålvore som Anders.

«Hvad er det nu da, Håberg?»

«Kald mæg Anders, hi æg sagt – ikkj noko vingel og tøv åt mæg! – – Jau, du val ut med bokja åt mæg ja. Han Erek hi gjort mæg eit pek.»

«Nu da? Er han på Håberg også?»

«Sitt ikkj og flir åt mæg – e du prest, hell e du det ikkj? – – Jau, han vil skjemm oss ut fer heile bøgda. Og det no, med det samma æg skuld te å bynn-på. Æg hi ligji i dauvatne hiten-te; no hi tida mi kommi. Osså kjem han da og legg sæg i vei’n fer mæg. Men no ska du dyrede sjå komeli, kar. No ska’n få arbe!»

«Har han virkelig vist sig da?»

«Vist sæg ja? Låg som ein svart hund inpund sengja vår i mårest og let tausa sjå sæg. Mæg rømt’n fer, veit du. Men æg va lik gla om’n; æg vil ikkj vætta tå ‘om. Fer tausa ho fér vel ut over all bøgda med det, venta æg. Kom med bokja, så ska æg ler ‘om den ny leksa æg!»

«Men jeg har jo slett ikke nogen Sortebog, Anders. Jeg har set en eneste en i mit liv, og det var hundrede mil herfra. Du tror mig vel, Anders?»

Anders togg seg i munnvika og bles i nasen:

«Kyss mæg rett! – – Æg trudd da du va så pass te prest lel. Ka i fanken gjer æg så? Fer æg vil ha husfred. Æg vil ikkj ha noko folksnakk nei. No i denher tia.»

Og han mumla med seg sjøl, at han visste ikkje han hadde gått den mannen for nær.

134«Jeg har hørt sige, at der hvor Guds ord bruges flittig, der – – »

«Sladder og vas! da bli’n ti gong verr’. Sei mæg eit ord – du kann da vel så mykji lei?»

Presten tok av seg brillene og gnudde dem med lommetørklæe, han sat der berr og truverdig.

«De begriper da dette, De som er en oplyst mand. At Djævelen kommer ikke og ligger under sengene til folk, han er jo en ånd, og –»

«Æh! Nei, det hi kommi skodd ti brillon din, kan æg hels dæg med. Du trur ikkj det slag, du, utan det som står i bøkern din, – æg vil ikkj sei mæg hell! Læt mæg gang heim igjen!»

Han reiste seg alt og vilde gå, og presten såg det nytta ikkje å stridast med han i det der. Men han hadde hugna av å snakke med Anders, og så var det eitkvart han vilde han. Det var om kirka.

«Nu er jo kirken bordklædd og i fuld stand, og jeg vil sige Dem takk.»

«Sei du åt mæg, så ferstår æg dæg. Han heldt sæg ikkj fer god te di, gammalpresten. Han og æg, vi snakka mangt eit ord i lag, vi san.»

«Så gjerne, så gjerne. Jo, kirken er jeg meget fornøiet med, som sagt, og ikke mindst med vinduene som du forandret. Nu ser den virkelig ut som et gudshus igjen. Jeg må tilstå at jeg hadde mine tvivl om du var manden til at foretage dette arbeide; men lad mig erklære mig for beseiret.»

Anders stod berre og såg ned. Og presten 135heldt ved. Han vilde få Anders til å ta på seg målinga på kirka òg, og så blytekkinga på tårne; så visste han det vart skikkelig gjort. – Anders sa nei; han var ikkje målar. – Nei, men det var Petter, bror hans, og det var han dei vilde ha til det. Når berre Anders tok det på seg og gjekk god, sa dei i kirketilsyne. Så hjelpte han broren til litt fortenest òg, sa dei, og det tykte presten var vakkert sagt av dem.

Anders kremta og såg oppetter veggene. Han hadde vorte raud. – Han skulde tenke på det, sa han. – Presten bad han avgjera det fortast råd var, det hasta med det. – Anders kasta borti ein annan prat: Det var arti å snakke med vetugt folk. Men vantrua var ingen stor ting. Han far, sa han, det var meir til mann enn folk no for tida, lat meg likså gjerne fortele deg det straks. Og dei andre juvikingane slikt slag. Dei skvatt ikkje verken for hov eller hoggtann. Men det som var til, det nekta dei ikkje for. Og vel gjekk det med dem. Anders smilte og såg opp: «Dem ha vel inkvart orde som batt støggmakta, venta æg,»

«Jo jo, Anders, det kan så være,» – presten klappa han på aksla og baud han ein dramm. Og kunde ein ikkje tenke seg det var derfor den vonde var forarga, at Anders hadde flidd om kirka og gjort henne til eit gudshus att, og det så billig enda?

Anders bøide hovude, let att auga til halvten, liksom han stava med i kvart orde.

136«Mi tru om det,» sa han. «Sjå der, om du ikkj kom ette snøre ditt, prest. Han e arg, beiste. Men dæven besætti mæg, visst æg ha havt Svartbokja, da skuld æg ha tikji ut sveittin på karen lel, da skuld æg ha lærd’ om å baka mjukt!» Anders lo som eit barn. Så vart han tenksam att. – For visst det var dansen og ungdommen han såg seg arg på, så kunde han ha synt seg før; for det hadde vore leik og trøyheit på Håberg heile tida sea Anders vart vaksen, og det meinte han å halde fram med òg. – Ja, det måtte vera kirka, sa presten. Men korles var det: Anders hadde da vore med og sett opp Vågan-kirka òg? Merka han ingen ting da? – Nå nei; han Tykji var ikkje toskut. For Anders var ung den tida, hadde ikkje tatt bygda på nakken enda. Han visste vel han kom ingen veg med meg enda!

Anders stod ei stund utpå kirkebakken og såg på kirka. Ho var slik ho skulde vera no. Eit hellig hus, kunde ein seie, der ho låg og dorma i kveldinga. Og sea han tok til med henne, hadde han komme i gang att sjøl òg. Rettno skulde det berast til for ålvor. – Og kirka skulde målast, ingen hund i verda skulde skræme han ifrå det. Ho fortente det. «Men det bli no ingen Petter som får det embede nei», sa han, best han stod, og så snudde han seg og gjekk. Det var det med han Petter, så bra ein kar det var inst inne, at han var ein rev-unge og ein skarvnakke. Han kom til å fuske, slapp han bortåt. Kunde ikkje berge seg. Og så vart Anders 137ståande att som ein fuskar og ein tremarksmann i bygda; og han Petter berre lo og hadde det godt. Nei! Men skulde han seie nei, så var det stygt, og så var dei over han straks: Sin eigen bror skal ein vel ikkje beie? Anders tykte han hadde foten i gleksa alt og kunde ikkje få han åt seg meir. Reven var heldig, han gnog berre foten av, han. Nå ja ja; ein fekk no høre kva dei sa på Lauvset.

Han gjekk beinast dit, enda det var seine kvelden alt. – Slik ei vårnatt hadde han vore ute og gått nokon gong før – herregud, det var ikkje lenge sea. Den gongen var han visst ikkje gammal karen. Så hjartans sorglaus og ung; og mørkrædd. No var han ikkje rædd kirka eingong; han hadde gjort seg godvenner med henne. Men ho måtte ha suge rart i slekta hans. Ho hadde rørt som isfingrar innpå mergen i alle juvikingane. Han var den einaste som hadde vunne over henne. Det skulde ha vore trøysamt å snakke med dem litegrand om det. Og i bygda slikt slag: kva hadde dei vunne på der? Anders hadde henne millom fingrane, han. Eller i hovude, kva ein no skulde kalle det. Han kom til å støype henne om. Ja.

Og så kom gåmlingen sjøl-seg og la seg på tvert for han. Men det vart alltid ei råd, ikkje farlig med det, san. No, for det første, var det denne vegen i bygda. Den skulde dei ha, enten dei vilde eller ikkje; og derfor gjekk han til Lauvset og vilde snakke med dem.


II

138Lauvset-karane og nokre grannar til var borti stua hoss Kristian. Han Mønnicken frå Nesse var der òg. Han var elles ikkje å sjå borti garane: han var storkar. Anders hadde sagt han vilde snakke med dem, og dei visste vel kva det var om. – Anders tok målinga først, for Kristian Lauvset var med i tilsyne. Dei sa som presten, at målinga burde han ta på seg. Petter hadde snakka frampå om det, og Petter var den likaste målaren dei visste å seie av, men det fall seg ikkje lett for han å få ut måling hoss handlaren; – han skyldte vel urlite grand, sa ein av dem. Og best var det, Anders, om du tok på deg heile stelle. Så visste vi kven vi skulde halde oss til. Bygda venta seg det tå deg.

Ja vel, sa Anders. Ho venta så mangt. Ho venta vel det òg, at han skaffa henne veg, farande veg, som dei heldt på og fekk i andre bygder. Jau, han skulde tenke på dette med kirka. Når det er like gale å seie ja som nei, så seier eg ja, tenkte Anders. Han kunde vel ikkje sitte her og fortele frammandfolk kor stor ein larv han Petter var; han hadde bore på bror sin hittil, han fekk så gjera heretter med. – Ja, lat oss vera beinsame, sa han. Som no med denne vegen her. Vi let til fri grunn alle mann, og gjer så og så mange vekers arbeid kvar. Hm?

Dei såg på Mønnicken og drog på det. Det var berre så vidt Anders merka ein liten snu 139på auga deira åt den leia, med han forstod dem godt. Mønnicken var motmannen til Anders, og denne vegen vilde han ikkje vita noko av. Han handla mest berre med folk som kom sjøveges, no sea Anders hadde fått handelsmann hit til Vågen utfor Håberg; – dit skulde denne vegen gå og så austgjenom bygda. Mønnicken var godt med i allting.

Anders sa, at Mønnicken vilde han ikkje spøre om noko hjelp, enda det var meininga det skulde gå sideveg dit; for den skulde han få lel. Nei, men dei andre, dei såg vel at dei stod seg på dette her? At det bar fram og ikkje att? Han for sin part gav fri grunn og vilde arbeide med heile mannhusingen sommaren lang, det skulde bli gildt å sjå han ferdig ein dag, det skulde bli stas å kjøre etter han i fullt tråv, – han vilde gjera alt han vann for han. Dei som ikkje vilde vera med, fekk sleppe, slik var det i grannesokne òg. Og der vart dei aldri ferdig!

Jau, dei kunde alltid arbeide nokre dagar, det var no så.

Anders augefór dem ein for ein, og dei kraup i hop og vart ursmåe og tynnklædde framfor han. Dei flytta seg i benken. Han tagde, til det mest ikkje vart verande inne.

Nokre dagar? smilte han. Nei, no fekk dei i gudsnamn velge, no: Med han eller imot han! Veg skulde dei få lel, men dei skulde velge. «Æg, hell så han Mønnicken der. He?»

Mønnicken smilte og strauk seg over skjegge; 140og Anders vart still og kald og likte seg. No var han den han vilde; dette her var han visst skapt til. Han hadde aldri fått bitt på dem før. Dei hadde vore så gode grannar.

Nei, bli ikkje rædd, sa han. Han var ingen – ingen Mønnicken; han hemna seg ikkje. Trua ikkje nei. Kunde vel lite nytte å true vaksne karar? Han skulde berre arbeide opp vegen åleine frå Vågen og over deira grunn, heilt aust i Engdalsmarka, der vegen skulde kløve seg i to; og betale dem for grunnen. Det fekk han gjera. For vegen måtte bygda ha; dei venta seg kanskje så pass av han, – dei venta ikkje like mykje av alle. Ja ha, – Anders slo seg litt på knea, – så visste han kva han hadde å rette seg etter, og det var bra. «Du sitt og trur du kann nekt mæg grunn, du Kristian. Meir veit no ikkje du», Anders snudde seg og såg lukkelig oppetter veggen; andlete var ungt på han som for 30 år sea.

Dei tagde. Dei visste han hadde snakka med øvrigheita, og dei såg det på han at han hadde snøre sitt greit. Dei skulde elles ha tatt han litt hardt den her gongen. Dei hadde meint på å myke opp han. Men det var ikkje rådelig å bite seg ut med han, – og desutan var han ein hiva staut kar.

Anders merka det på seg, at slik på lag arbeidde det i dem. Små var dei, men ikkje så små at dei var farlige. Han dei ikkje vann over, slo dei lag med.

141Ja ha, no fekk han gå. Og det var eit ord, at skulde kirka bli måla i sommar, så fekk dei områ seg og bli enige med seg sjøl, var dei beinsame, så var han det, og no venta kirka på dem og ikkje på han. Dei fekk komma og snakke med han ein dag seinare. «Godnatt, og Guds fred i huse. No kann dokk setti her og legg over med’n Mønnicken så leng dokk vil. Godnatt».

Han hadde gått før dei fekk manna seg opp og snakka med han. Kristian kom etter utom døra, som skikk var, men da sa dei berre eitkvart om vêre. Og striden var vunnen, det visste både han og dei. Før veka er slutt, har eg dem hoss meg, tenkte han, og det slo til.

Mønnicken gjekk straks etter.

Mønnicken var ein fin mann. Han gjekk med stort skjegg, og det kom for Anders, at det var just derfor han òg gjorde det. Han døyvde han fint i det som i alt anna. Men det var ikkje noko dårlig tegn, at Vårherre hadde git han såpas til motmann.

Kor hadde han vore? vilde Massi vita, da han kom heim.

Å, han hadde vore borte ein vending. Hadde vore avstad og snakka nokre ord med presten, la han til, og gjekk i gang med kveldvorden. Det var noko om kirka. Hunden under senga hadde han glømt. Massi hadde heller ikkje lagt den tingen større på seg. – Ja, og så hadde han vore om Lauvset som snarast. Om denne vegen.

142Massi sat borti benken og venta med han fekk seg mat; ho la seg aldri før han kom heim.

Dei andre sov for lenge sea. Anders åt og tenkte på sitt.

«Og no skal dem te hest!» mumla han, tok i hop hendene og las nokre ord for maten, reiste seg og gjekk frå borde. «Når æg fekk slikt eiande godt eit tak på dem. Rev-ungan minn. Så no bli det veig, Massi,» – han snudde seg til henne og strauk seg gjenom håre.

Ho såg på han, slik ho hadde gjort alle desse åra. Det var ungt og modig, men så mildt enda, net som ho la flathanda på panna hans og var god med han.

«Det bli det vel. Bli vel alltid veig, når du føst bynni med det. Men du skuld fara vakkert med dem, Anders. Du må komma i haug, at du e stor og sterk; og at dem e små.»

«Små og fjølg ja, liksom potetesen. Nei da, æg lokka berre på dem. Som du gjer med sauin. Æg e ikkj den som vil riv skinne tå folk.»

Slik var det med ho Massi. Når ho sa det, så såg ein det bert for seg. Dei var ikkje store karane; kunde ikkje ta dem for knapt; dei måtte få litt tid på seg.

«Den som berre ha tid nok sjøl, Massi!» Han såg fram for seg lognt og lyst, og gjekk åt kammerse. Nei, for tida var sørgelig så skryp; når ein skulde gjera noko.

Massi var den same å sjå til som ho hadde vore. Andletsdraga var rolige og mjuke, det 143hadde ikkje nokon ting bite på dem, ho var raudlett enno, og håre gult som i ungdommen. Ho stod litt bortmed nedre glase, såg på to orhanar som sloss nedpå reina; det var slik blå og fin ei natt. Og rettno sov vel han Anders. Han var ikkje grei å følgjast med; og no i det siste låg han reint på tråve. Tanken tok henne så tungt at han mest stogga anddråtten i henne: at han Anders kom vel ikkje lenger enn på kirkegaren han heller. – Nei nei, men; han var no Anders da, og Anders til gangs, den stunda han levde. Og Vårherre hadde visst ingen ting imot han, ettersom det såg ut for.

– «Sju – issj!» bles orhanen. Kva var det han varskudde for?


III

Dagen etter gjekk Anders i veg og snakka med Petter. Det stridregnte, og grase grodde, og skogen spratt; det var mykje til gro-vêr, og Anders gjekk og smilte: Folk hadde klaga og kridd for kaldtørken, og han hadde blåse åt dem, – no kunde dei sjå. Men dei såg vel ingen ting nei. Dei lærte ikkje det slag på hundre år, kva levde dei så etter? God tid hadde dei støtt, men aldri tid til å bie. Dei var vel slik.

Petter budde på Rønningan enno, det romme Anders kjøpte til han, og no hadde han fått han gift, med ei enke, det var eit bra kvinnfolk, men 144enda måtte han dra han etter øyra som grisen, – det var mykje at han ikkje skreik, sa Anders der han gjekk. Ja, og no var han enkemann alt, og det kunde vera like godt, Petter var no Petter han, som han hadde vore. Fosterdotra, ho Kjersti, stod for huse.

No gjekk Anders og smilte att. For Petter var ein skruv til kar, han gjekk rangsøles, og no kom Anders og tok i øyrsnippen på han og snudde han rette vegen ein gong til; det var trøyheit å handsama ein slik ein.

Petter låg i det med arbeide, da Anders kom, hadde knapt tida til å sjå opp, enda han sjelden gjorde nokon ting. Han hadde vorte sølvgrå i håre, han med, men såg elles mykje yngre ut enn broren; det kom vel mest av det at han snauraka seg. Enno var auga mørkeblå og vakre, ein såg knapt vakrare auga i mann; men dei låg djupare, og kunde få en farlig glo somtid, slik som no da Anders helsa. Anders smilte til det med.

Han vilde måle kirka, hadde Anders hørt. Og blytekke tårne?

Det var så det; Petter hadde sikta litt høgt all sin dag. Jau, dei hadde vore på han om det der.

Ja, kven som hadde komme på det og ikkje, det fekk no vera som det var, for Anders. Men det var det han vilde seie: at no fekk han vera folk. Han skulde prøve på det no eit tak. Anders skulde ta på seg arbeide, og hjelpe han i veg, og så skulde Petter som sagt vera fin hund, 145gjera arbeide som det skulde gjerast, og ikkje drikke seg tå eller laupe ifrå det halvgjort. «Huspå det e æg som ska stå in fer det. Bøgda tek mæg fer det. Og æg tek dæg. Ja!»

«Han får tak grisen som vil ha flesk ja,» Petter tørka sveitten og gav på att.

«Hysjt med dæg! Lova du mæg å vara folk, sei æg, og fli kjerka som eit gudshus, he?»

Jau, kors da, det gjorde Petter; når det var broren som stod inn for det. For blodet var no tjukkare enn vatne.

Dei samsnakka om korles dei skulde ta det, og Petter var vislig og grei. Han gjorde kostna både med mat og drikk, og vart med broren på vegen da han gjekk.

Det var elles ein ting til Anders skulde ha snakka med han om. Det var om ho Kjersti. Han hadde hørt, og set, at Per, eldste sonen hans, fór og såg etter henne. Var det noko i det, måtru?

Sjøl veit, sa Petter. Der var alltid noko i det som gale var.

«Ja, og dem fertèli det e du som står fer det!» sa Anders hardt.

No snudde Petter fliren ut. Han rista på hovude: Nei, var det likt seg lel! Han vilde ikkje vita av det eingong, han vilde ikkje ha dotra si gift med han Per, fy da! For dei var i slekt med einannan, han kunde ikkje ansles få det til. Og desutan var det slutt no. Han Petter Lines hadde fått overtake, – Per vart for stutt.

146Så?

«Ja, det kann du takk mæg fer, Anders. Fer du kjem vel i haug koles det va eingong? At ho Massi fria åt mæg – – at vi va forlova og låg i lag, og –»

Anders slo på ståande fot, det var eit lag han hadde som ingen kunde lære av han, han dreiv til så Petter gjekk kant om kant bort i småkjære.

«Din sli-kjeft!» Anders sa det rolig, og gjekk sin veg. Han var opp i under at han slo så likt enda. Og no hadde han sett ein styng i Petter, som han trudde skulde sitte i ei stund.

Men Anders gjekk ikkje heim. Han var stasklædd og skulde lenger. Han gjekk over kleiva att, rundt Vågen og tvert over til Skarsvågen, lånte båt der og rodde heilt vest til Leinland. Der budde det ein gammal kjending som heitte Ravald. Han hadde ei dotter, heitte Marja, ho var i tjuge-åra og ei staut gjente. Og de hadde peng på Leinland; og bra folk all igjenom, Ravald han sat enda i sjølve bygdestyre og rådde ikkje lite.

Anders vart storveges motteken. Det var ikkje kvar dag å sjå slike karar her. Anders hadde funne seg eit erend, det hadde komme til han på vegen, slik det pla gjera når han trong det, no i det siste. Han vilde høre om lov til å ha ein skokk sau utpå øyane deira, det var slik sommarhamning der.

Det var ja med første orde, og kallen var 147enda med ned til sjøen da Anders fór. Daførst bar han fram rette erende sitt, han kom liksom på det med han stod og løyste festa.

Ravald hadde ei giftande gjente, hadde han vorte vâr. Det måtte vera ei for han Per; ho vilde høve for han; for det var slikt liv med den veikja; og det var i minste lage om det enda hoss han Per. Han hadde verkelig set på henne i dag. Kva sa så han Ravald? Det var berre som eit påfunn, men.

Dette var store ting, syntes Ravald. Og det skulde bli, visst det var ålvore til Anders, – han skulde ta og snakke med henne. «Kåt og gælin det e a enno, ho Marja; men ho må no vel tak temming ho som ein annan hest,» – kallen lo godt til siste orda sine.

«Du kann vara stø på det, Ravald. Dem som ikkj trøng temming og det, dem e ikkj noko te. Det eno mi tru ja.»

Anders var for lett i seg, han kunde ikkje fara heim enda. Fekk han Leinlands-folke med seg, vart han sterk i bygda, slik det no stod til. Ravald var med i sjølve bygdestyre, som sagt, og han hadde vore litt trau i denne veg-greina. Og no kom dei fraa Leinland til å ro åt Vågen og handle, det var grei veft. Det er mon i monnen òg, når han dreg inn for ein. Og peng, det trong Per, og peng fekk han, om det kom så langt.

Anders la vegen om Vågen. Han fekk handelsmannen på tomannshand. Hallstein heitte 148han, og var langt sunnant, og det var Anders som hadde fått han hit, hadde bygd opp huse for han og sett han i veg; han var skipper elles.

Ja ha, no skulde han få sele både måling og bly, sa Anders. Til kirka.

Hallstein skuva hatten attover og strauk seg over andlete; det var raudt og heitt. Det var bra, let han, det var aldri for mange av dem som kjøpte her.

Og så til kirka da, mann! Det fekk han komma i hug. Og det var så mykje han visste, at no skulde han late til det som godt var, måling og tran tå beste slage, og bly som hadde tjukna si, Anders bad han enda ein gong minnast kva slag hus det var; og den andre nikka. – «Æg gjer dæg andsvarli på ein måti, Hallstein – ja, du ferstår mæg vel? Han Petter ska gjera arbee, og han e bra nok; men han kund no finn på å gjera det billi.»

Jau, Hallstein forstod. Han hadde vore ute ein vêrdag før.

Så var det ein urliten ting til: Det var han Jens, næsteldste sonen hans, han hadde slikt mot på handelen, han vilde fram. Om Hallstein vilde ta og lære han opp. «Kom i haug du sett på ei billi grunnleig, og det. Og trøng du skjellinga, så ska æg ut og lån fer dæg enno ein gong.»

Ja, ingen ting i vegen for det, guten kunde berre komma.

149Ja ja, hugs på andsvare ditt, sa Anders, og så gjekk han.

Han kom stigande stilt inn heime, såg mest ingen. Han fortalte Massi om erende sitt til Leinland,Leinland,] rettet fra: Leinland. (trykkfeil) og ho lysna til med det same og tykte vel om det. Men så vart ho ståande og tenke. Det kom no an på, sa ho. Om han vilde sjøl, han Per?

Det trudde Anders. Per var ein forstandig gut, når han fekk tenke seg om. «Han e for lydi, tykkji æg, mang gong,» Anders snudde seg og såg ein annan veg.

Ja, det var just det. Derfor måtte dei fara rådlig med han.

Den dag og den sorg. Det var no godt å ha Leinlandsfolke med seg lel, smålo han. Dei kunde leva i den trua tart så lenge, at dei skulde bli skyld med Håbergfolke; han hadde bruk for dem.

Massi såg halvt forundra på han; for slik var ikkje han Anders i grunnen?

Anders merka kva ho stod og tenkte, og han smilte mest som Petter pla gjera: Ja, no skal du få sjå, Massi. Du har aldri tykt det var noko bitt for meg, du, syntes meir eg var som ein ljå forutan egg. No skal du vâre deg, heretter!

Det har no gått storveges hittil, sa ho. Og det var ikkje det grand for mykje. Men, det kunde vera halvvore vålig òg. «For der du går føri, Anders, der går heile bøgda ette.» Og med 150seg sjøl tenkte ho, at når ein var så mykje til mann som han Anders, og fekk det som han vilde, støtt, så fekk ein tenke seg om. «Det du gjer, Anders, det må vara finsikta mjøl ja.»

Anders snudde seg til henne att, såg opp og ned over henne.

«He? Står du her og les åt mæg? Vil du sei æg fer med fark, kanskji?»

Ho vart både raud og brydd. – Det visste han vel ho ikkje sa. Nei, det var som det skulde slik; og ein fekk halde i den hempa som var, på folk. Men det var han Per. Han fekk rå seg sjøl i dette.

Massi hadde aldri snakka slik til Anders før; men ho berga seg ifrå det når ho snakka om han Per, for han var liksom barne hennar. Ho tok opp att dette, at han skulde få rå seg sjøl. Og så skulde no vel ho òg ha litt å seie i dette, – kven som skulde stå for styre etter henne her i garen? lo ho og slo det vekk.

Det var det at han Per var ein sau enno, sa han. Som her ein dagen, visste ho kva han kom og sa, beint opp i auga til far sin? At vegen ikkje burde gå om Håberg, sa han! For det vart ein krok, og opp bakken, sa han. Det var ikkje rett!

Sa han det? Massi såg ut liksom ho skulde hørt noko vakkert.

«Gu sa’n det ja, forlate mæg synda. Liksom æg va ein annan skarv. Va ikkj rett, sa’n!»

151«Ja du Per. Han bli det vel folk tå. Han e oppkalla ette ein bra mann.»

Det hadde ho rett i. Og sin frie vilje skulde han ha. Leinlands-folke kunde leva i trua, som sagt.

«No, det sa han,» stod Massi og mumla. «Hm, hm! Han e vel tå eit anna slag han enn vi.»

Jau, Anders skulde tilstå, at det var verre for Jens og Beret, som var oppkalla etter skrape, og det berre på tråss. For å sjå om det gjorde noko. «Å ja, men bi no, det ska bli ei rå fer dem ò, no herette. Gruv ikkje fer di, Massi!»

Nei, Massi gruva ikkje. Det var slikt vêr i Anders, han reiv henne med seg så ho mest måtte le innvortes. Men det ira ei uro gjenom henne i same tida: at no hadde han Anders vorte den ho vilde ha han til, og no visste ikkje ho lenger kva veg det bar.


IV

Våren gjekk, og våronna vart gjort, på det vise det var; Anders visste godt det var i fløtaste lage, for han tok til med vegarbeide i same tida å kalle, hadde ikkje ro til å dryge lenger. Frå Vågen til Håberg var han alt ferdig, og no bar det inngjenom marka til Lauvset. Noko hjelp fekk han av grannane, dei kom seg ikkje til å dra seg unna, husmennene kom med greve sitt 152dei òg; men serskildt monna det når han gjorde dugna, med gjestebodskost og full sjau; da kom dei, og da arbeidde dei, om dei var aldri så seigvorne av seg. – Liksom dei skulde sjå meining i arbeide da, sa Anders.

Anders hadde alle 3 sønnene vaksne no, og Per og Ola var med og låg i arbeide støtt; Jens hadde alt tatt til i Vågen, på krambua. Desutan hadde han dreng, og det ein som var god for to. Han heitte Brede, og var overhallning, Anders hadde fått i han når han var der oppe og handla hest. I år leigde han eit par karar til, og ofte heile husmanns-fjølden, så han var ein liten høvding nar han drog i veg. Anders tok seg gjernast gode dagar sjøl, men i år var han som vargen, og han sette elden i dei andre med. Han fekk det til slik, at det var mest berre som skøy og skarvstrek det dei fór med; det var moro.

Anders hadde vore med, den gongen øvrigheita stakk ut denne vegen, han hadde tatt dem med til Håberg, og der hadde han gjødd dem dygtig, som det vart sagt. Sea gjorde han på lag som han vilde; folk var viss på han hadde snakka så mykje med dei høge herrane at han tok til frå rette enden. Og i grunnen var det Anders som styrte bygda, ettersom det såg ut for dem. Lensmannen var gammal og god av seg, og alt det Anders vilde, det vilde han, og han som var som ein formann i styre, sjølve prestefar, han var for stor ein mann 153og nådde liksom ikkje hit ned. Når Anders vilde ha vegen hit eller dit i grenda, så fekk han det, kom ikkje der! Dei var mange som var misnøgde; men det gjekk så rart til, at når Anders hadde snakka litt med dem, så vart den eine med for det, og den andre for det. Dei vart med alle i hop, og Anders takka ikkje nokon. – Det var sagt ikkje urimelig om det vart veg åt kirka, sa ein. – Og så kan han Mønnicken sitte der og tøye seg i skjegge, sa ein annan ein. Heilt utant Skårsvågen og Leinland kom dei og var med, dag for dag. Berre for trøyheit, sa dei. For det var det, der han Anders var; serli no i sommar. Han hadde vore still av seg hittil, ingen hadde fått tak på han – og det fekk dei vel ikkje no heller; men han var som galnaste ungdommen å vera i lag med. Det gjekk små segner om kva han fann på.

Eit tak arbeidde dei om natta, for varmen vart så grov. Da sette dei av alt fram til ein gar som heiter Grønsetvika, midt på natta, med Anders føre så dya skvatt, vekte kona og spurte om det var så at ho hadde bedt dem heim. Kvar mann visste det var eit matrom der, og at kona var hjartans blå av seg. Ho var ikkje dummare lel, enn at ho forstod staven, som ho sa: Ho bad dem inn og bar fram av det likaste ho hadde, moro er moro, og dei måtte no vel vita skamm. Men det gjorde dei ikkje, dei åt henne snau mest; – ho sukka, og Anders sukka, og så takka dei for seg, og tok tråve attende. 154Men du slette tid, slik maga-ilsk vi fekk! vart det sagt. – Ei natt kom heile gjentelyden i grenda settande med kvar si matkorg. – Håberg-gjentene var dei som hadde gjort laust –, dei kom springande, for dei hadde hørt karane skulde vera både matlause og svoltne, reiv lokka av korgene og sette for dem: det var brylloppssendingar, kunde ein seie, og dei som var minst vant med godmat, åt seg forderva att. Så drog dei fram til Storvollen og dansa resten av natta. – Ein kvelden mygga var så nask, tok Anders seg for og hivde karane bort i blautmyra.

Dei syntes dei gjorde veg etter seg både på den eine og den andre måten. Det var synd i dem som ikkje var med.

Da vegen nådde fram til Lauvset, sa Anders, at no hadde han gjort sitt, no kunde han gå unna, så dei andre fekk syne seg. Så kunde dei sende bud på han. Og dei som hadde vore med og hjelpt til, skulde han sjå å minnast; dei fekk komma innom på Håberg i jula; så skulde dei slå seg laus. Fann dei ikkje på noko anna, skulde dei ta og gifte seg, – dei fekk snakkast ved om det.

Anders meinte det han sa. Tida kunde gjera så mangt. Ho arbeidde for han no. Han heldt på og vart ein lukkelig mann, det var det; det laga seg vel som det skulde. Han hadde havt så mangt eit varsel. Som no med vêre: Det hadde vore så smellgodt med han låg i vegarbeide, verda hadde reint snudd godsida ut, – 155slik gjer ho ikkje utan ho vil ein vel. Rettelig eit paradis-vêr, sa han. Men dei andre tok ikkje meininga i det; den hadde han for seg sjøl. – Og folke var som vêre; dei snudde godsida til. Anders kunde vera hardhendt, han visste det, – han hørte det av Massi; men han likte seg best når dei var fornøgde, og aller best når dei var fornøgde med han. Han glømte alle dei råder han hadde brukt, det var blanke solskinsvêre attom han. Men skulde han rett få kjenne kor høgt dei heldt han, måtte han heim til Massi. Og det måtte han ofte. Der las han det i auga hennar, om ho så sa han tvert imot.

Med vegsjauen stod på, hang Petter oppetter kirkeveggen og måla. Han hørte om herligheita, og song til.

«Æg måla dæg, bror min, så kvit som æg kann,
berre du ikkj endda bli svart som ein brand,»

song han, og meir slikt. Han var så glad.

Petter hadde vorte still med åra, det hadde gått andre vegen med han enn med Anders. «Det e ein mann og ein stakkar i vår slekt; det sei æg støtt når æg e full, og full e æg støtt», hermte dei etter han. Oftast sa han ingen ting.

Ein kvelden seint han kom frå arbeid, møtte han ein av vegarbeidskarane. Dei vart sittande på veitkanten; Petter tagde, og den andre fortalte; det var Anders først og Anders sist. Langt om lenge sa Petter, og det var mest likt til han hadde glømt den andre var der:

156«Æg hi vøri så blid på ‘om Anders i langsamli tid, æg hi rikti undrast på mæg sjøl. No held det på og går over, kjenni æg. Og gudskjelov fer det. Det sig tå mæg som ei tung bør, tvi fan! Æg bli så forunderli fri

Han såg utover, liksom han hang oppunder take på kirka enno, og så tok han i og kvad:

«Alles øine vogte på dig, Anders!»

Han var alt på gonga ifrå den andre.

Boken er utgitt av bokselskap.no

Last ned

Last ned hele boken til mobil/nettbrett i .epub-format eller som .mobi.
Du kan også skrive ut boken som .pdf eller html.

Om I blinda

I seksbindsverket Juvikfolke følger Duun en slekt, Juvik-ætta, fra begynnelsen av 1800-tallet til slutten av 1. verdenskrig, men også med tilbakeblikk på slektens historie og sterke skikkelser i århundrene før 1800. Duun skildrer både den sosiale utviklingen fra gammel til ny tid og de menneskelige forandringene. Gamle tradisjoner og tenkemåter forandres langsomt, og det er stadig konflikter mellom gammel og ny moral.

I blinda er andre bind i serien og handler om overmot og indre kamper. Anders driver Håberg-gården med stort hell og nyter stor respekt i lokalsamfunnet. Men når han trosser folkemeningen og gifter seg med samejenta Solvi, endrer ting seg.

Les mer..

Om Olav Duun

Olav Duun er en av de viktigste nynorskforfatterne fra første halvdel av 1900-tallet. Med en bakgrunn som fisker i Namdalen i Nord-Trøndelag kunne han skildre tilværelsen langs kysten friskt og livaktig, i et språk som var preget av dialekten hans.

Les mer..

Faksimiler

For denne boken finnes det også faksimiler tilgjengelig:

Gå ikke glipp av ett eneste ord.

Fyll ut e-posten din under så vi kan varsle deg når nye verk publiseres.