I blinda

av Olav Duun

I kirketårne og nedpå jorda att


I

183Men Anders glømte ikkje kirka, og ein vakker dag var han der att. Han snakka ikkje til presten denne gongen, han lånte seg ein stega av rossdrengen, og kleiv oppetter kirkeveggen til han var i jamhøgd med øvre vindaugskarmen og vel så det. Han sette tommelneglen i målinga. Ho var blaut som deig. Han prøvde kirka rundt, og det var det same. «Sildlaka og ikkj tran!» dømte han. No kunde målinga ha hyra for det, enda det høvde seg no kleint på kirka; men her var anna fusk attåt. «Krit og skit», sa han, og slengte stegan. Tok så tollkniven og prøvde nedunder vindauga: Der skaulna målinga av som skjel. Han rista på hovude og stod der med slakke armar: «Nei men dæven han busti, han!»

Da syntes han for første gongen, at han såg ikkje vel. Det hadde komme ei lys skodd for auga. Det seig unna att; men han tvila på han såg som han skulde. Ja, ja, det var så; juvikfolke 184dimte tidlig på syna. Men han skulde ha vore oppi tårne.

Han var avstad og fekk i nøkkelen, og så gjekk han opp tårnstegan og ut i luka, stod litt der og kom seg, for det var hustre så høgt, og så sette han foten på første nabben. Petter hadde skifta inn nye jarn-nabbar å gå etter. Anders prøvde seg fram og tok i dem litegrand, for han var ein varsam mann. Dei heldt; og da kunde han gå trygt. Men best det var, fekk han eine nabben laus i handa, og Anders stod ei blink og heldt paa og skulde gå att-å-bak ned gjenom lufta. Nabben var av gammalt skrot, og var lea att og fram til han såvidt hang i hop. – Anders stod og såg vel på han. Han stakk han i lomma, og smilte ned til kirkegaren djupt der nedanfor: «Å nei, æg ska no ikkj råtn her!» sa kjærringja, ho datt på grefta.grefta.] rettet fra: grefta». (trykkfeil) Ja ha, og til Petter hadde han sagt at han kom og såg opp i tårne ein dag! Lenger enn hit skulde han ikkje komma etter Petter si rekning. Nei, men at eg skulde gå attlenges og slå i hel meg, det hadde han no vel ikkje tenkt da, trøste han seg.

Han var bort i smia og gjorde seg ein ny bolt, tok med seg øksa og dreiv han inn. Så gjekk han oppetter, nabb for nabb. – Å nei, Petter bror min, du er for liten enno.

Blye var verre enn han hadde trudd. Enda han sjøl hadde vore ned i Vågen og set prøve på det. Det var tynnt som lauv, og kleint pålagt, det han kunde sjå, den eine plata skara 185ikkje om den andre meir hell som ein blånegl, tok vel inn væte både her og der. – Ja, men eg hadde så for mykje anna å sjå etter, i den tida, sa han til einkvan framfor seg.

Anders kleiv heilt opp, så han stod og heldt seg i fløystaken.

Det var rart å stå der. Ein blank solskinsdag var det, utan kulde. Det blåna høgt og vidt over alle fjellpyntane, og høgt, høgt ovan-om dem gjekk det urfine, kvite vatr-skyer; og fjorden han var som ei glasrute å sjå, det var vårlengten sjøl som låg der og skjein. Dette var da eitkvart til vinterdag. Gar for gar såg han i, millom småbjørk og steinhammar, vegen gjekk smal og krokrygga millom dem, hadde erend til dem alle, han kom for Anders liksom ei lita gammal kjerring som gar-fór. Og slik kom dei for han alle dei som budde der innetter og utetter, små kjerringar alt i hop. Der bakom høgfjella var Håberg. Det var ikkje større herligdommen det heller; nokre få år, og så kom dei hit. Men dette var bygda lel; og ho var hans. Og her stod han. No vilde han gå ned og romstere litt med dem, flytte på eit og anna. Han vilde forresten snakke godslig med dem, ta dem med det gode, slik ho Massi vilde ha det og hadde venta seg det av han. Ho hadde venta fåfengt hittil. – Å ja ja, det var konstig å stå så høgt ovom dem alle i hop.

«Æg ska hålade jaga dokk utu landi og langt sø-om Dovrefjelli, ska æg!» murra han, og 186gav seg til å stige ned. Det var Petter og handelsmannen han hadde for seg. «Guds hus, kara – no ska dokk få med mæg å gjera!» Og der nede hadde han så nær komme til å bli liggande. Petter var farlig no heretter, og det var i grunnen bra. Så kunde han skysse etter han. Som ho Massi sa: at han Petter skulde ikkje ha vore i bygda. Det var ikkje å blåse til lenger. Ho hadde rett til å vente seg så pass av mannen sin, at han reinska bygda for u-sæd. No, når det måta og fall i hop, alt han rørte ved. No, når det var hans tid.

Likevel bar det ikkje til Rønningan først. Han var heimom og fekk seg mat, og så tok han vegen til Vågen. Der fekk han for seg Hallstein på tomanns-hand.

Vart det så at han Petter fekk måling her? vilde han vita. – Det vart da det ja. – Og bly? – Bly òg, ja. Handelsmannen såg beint på Anders. Men det var ikkje å snu i døra for det. Han såg lenge på han:

«Berre fusk, både måling og bly!»

Anders venta. Men den andre stod så like vis som han kunde bli: Det var vel ikkje sant? – Anders tenkte seg om. Han hadde komme hit beint og reint for å jaga skarven herifrå. Men så var skarven kanskje uskyldig? Det såg mest ut for det. Javel, så fekk ein seie at det hasta ikkje med det. For Jens kunde alltid få byne på og handle ein annan stad, – og ikkje var han vel full-lærd heller enno?

187«Men enten du hi narra’n Petter hell ikkj, så e du no skyldnan ti di lel», sa han hardt. «Du skuld ha passa på ‘om. Æg bad dæg om det? He?»

Hallstein kremta og let auga gå ut over sjøen på skippervis. – Han var ingen saugjætar, let han. Og var der brukt tynnt bly, så stod Anders skrive for tynnt bly, i bøkerne, la han til.

Da lysna det til over andlete på Anders, han såg klårt og småøygd på den andre; men han sa ikkje noko for det første. Han var eldande raud i panna. Først da han hadde gjort seg ein vending kringom husa, hadde set seg vel om innpå bua og hadde snakka med Jens nokre ord, kom han att til mannen sjøl. No først var han i rette lage til det.

Det kunde så vera det, at han var ingen saugjætar, sa han. Men det ein lova, det skulde ein halde. Og skulde dei snakke om målinga og blye og det der, så trudde han litt tå kvart om den ting.

«Sigter du mig?» sa handelsmannen, han vart stinn der han stod.

«Det veit æg ikkj. Men te våren kann du tak pøre ditt og reis dit du kom ifrå. Æg sei dæg ut, skjønna du det? Ja. Te våren, no te sammarmål. Tag din seng og gakk!»

Den andre bleikna ikkje; og Anders var like glad med det. Han vilde ha han unna. Han hørte ikkje til her, og fark var her nøgda av før. Fleire gonger hadde Jens vore drykkjen og over ende etter han kom hit, og Petter han fór her 188støtt – «spør mæg, ka æg ikkj veit!» smilte Anders med seg sjøl. Han hadde set det så grant med han stod oppi tårne, at ein god ein var med han og styrte i all ting, hadde så vore lenge, og den handa var tung. No skulde skarvlaupen utor bygda, og så kunde Jens komma i gang straks; daførst vart det folk tå gutungen, og slik var det uttenkt.

Anders skaut beinvegen over elva, opp kleiva og til Rønningen, til Petter. Så mektig som med han var i tårne, kjente han seg ikkje, men Petter skulde no til hest lel, han kom til å jaga han same vegen som den andre. Dei venta det av han. Så det var noko i det der, at han sikta folk. Sikta dem utor.

Så møter han jamenn Petter sør i vegen. Det var kvitgrå og still kveld, men snøtyngd himmel utover, og sjøbord-tur så det smola haugar og fjell i hop kringom ein. Anders merka det ikkje ansles enn som eit djupt ålvor i kring seg, som eit varsel eller ei venting. «Alles øine vogte på dig,» syntes han det sa. Og der kom Petter. Stakaren ser seg omkring, mest som han vilde finne seg vitne eller hjelp. – Dei stanar båe to, og Petter helsar.

Det var just han han vilde råke ja, sa Anders. – Så? – Ja, for han kom ifrå kirka. Kunde helsa ja, ifrå både henne og tårne. – Ja så, han hadde vore alt dit i dag?

«Enn det skuld bli retteli kjeltring tå dæg da, Petter! Og det på sjølve Guds hus!»

189«Det va no ikkj likar betalingja, verken fer dæg hell fer mæg,» våga Petter seg fram med.

Anders kom i hug jarn-nabben oppi tårne, men vørte ikkje å nemne det.

«Føst ska du ha dengt, og sia ska du utu bøgden, det va det æg villa dæg!» han tok hardt i staven.

Petter skjønna at no var broren vålig. Han brukte den råda han visste, å berge seg med det som vondt var.

«Du skuld heller snakk vakkert med mæg, Anders, så kanskji æg forteld dæg det du ikkj veit. Og så kund æg ti still; så det ikkj kom ut milla folk. Men e du så oløkkeli du røri mæg – –»

«Det kann du forbann dæg på!» Og dermed hogg han i han i kragen og rista han som hunden ristar skinnlerva. Petter vart blå i andlete, og Anders flirte, for det var jamenn for lite til kar å ta etter. Ei vond lita blemme, men ingen svull.

«Ja, no bli ikkj ‘n Per, gullbostin din, lensmann ikkj, så mykji e det!» Petter såg kvitt på broren, kunde ha sendt han attlenges ned frå tårne. «Verken lensmann hell ordførar nei!»

Anders fekk ein liten styng. Smådevelen hadde lese tankane hans tvert gjenom blåe lufta. Men han kaldlo berre og såg bort:

«Du veit alder det grand, gjer du, stakkar.»

Petter gav seg til å gå, vilde litt unna, men Anders kom etter, var over han med kjeppen til han måtte ut med det: Han visste at Per hadde stole pengeboke til Petter Lines. Dei 190sakna henne heime, og Petter hadde henne ikkje med seg på turen; det visste dei, mange. – Det beit ikkje på Anders, han bles berre, og Petter måtte fram med meir: Ho Kjersti kunde syne fram boka ho. Per hadde git henne den. Og kvifor hadde han det, tru? Kven var barnefaren, visste Anders det? Kvifor slepte han Petter seg i sjøen da, eller rømte? Folk undrast. Han kunde fortele dem det, han!

Anders let staven sige, og stod og skjemdest. Det var så for barnslig påfunne. Men ikkje for det, det kunde alltid vera til skade for ein skyldlaus ein; for ein som Per.

«E a Kjersti lik elendi som du, må æg spør?»

«Ja, det kan du forbann dæg på! Ho tok gjern levra utu ‘om Per.»

Petter var alt på sprange, og rennte alt han vann, han kuta med kul på ryggen, som gjeita i torslåtten, og Anders lo så han heldt på og skulde kante åt veita:

«Sja heljarna hans i lufta, der flyg synda

Han gjekk heim. Det var fælt å ha ein einaste bror og han skulde det lukte fattigmann og devel av. Det var svart, var det. Men ikkje noko å legge vette sitt attåt, just. Nei, han vilde ikkje jaga han. Han var ikkje forfæld for det der. Han vilde tåle det.


II

Dagen etter gjekk Anders og vakta på Per. Han måtte snakke med han, og helst så ingen 191annan vart vâr det. Per gjekk slik han pla gå, rolig og eit grand fortenkt i arbeide sitt; stundom såg han opp på faren, undrast litegrand, og tok til att. – Han var fornøgd med gifta si, såg det ut for. Han snakka med Marja lange stunder, når dei var to-eina, og somtid fekk ho han til å le. Da lo Anders med, om han aldri hørte orde av det dei sa; han visste ikkje om det sjøl.

Med Gjartru gjekk det òg bedre enn ventande. Ho heldt seg for seg sjøl, det var så, sat på lofte heile dagen og vov. Av og til vart det stilt med vevinga; da sat ho vel og bøyde seg framover veven og gjømte andlete, og sukka. Og Anders sukka med, visste heller ikkje om det; han såg henne så tydelig for seg. Men det gjekk ein dag om senn for henne, det merka han. Og ei meining måtte dei vel ha med allting, dei som styrte, og her enda ei meining som var god.

Men at han Petter, den tassen, hadde lese tankane hans, det beit han meir enn han kunde tilstå for seg sjøl. – For eg vart aldri nokon lensmann eller nokon formann i bygda, sa han. Eg var ikkje tå det slage. Som eg sa med presten, det. Men ansles med han Per. Han var av eit anna slag; han hadde tankane og den rette måten. Han skulde dei få. Så vart det jamgodt med han sjøl likevel. Og rettno varte han ikkje lenger, gamle lensmanns-stubben. Anders hadde snakka med han ofte; og 192godt. Han lét ikkje umulig. Per var stemnevitne alt, og meir til. Som han skreiv! Slik fin ein stil, at du såg mest ikkje dei finaste slyngane og streka. Hadde han berre ikkje vore slik ein sau! – Så kom denne armods Petterkomlingen og sverta ut heile greina for ein. Ho Massi hadde rett: Han skulde vekk!

Utpå kvelden kom Per på bure, med Anders var der og leita etter eitkvart. Slik kunde han komma, just liksom han visste ein vilde råke han.

Anders spurte beint fram, om Per hadde pengeboka etter Petter Lines?

Per rista på hovude, og såg ned: Det sa han ingenting om!

Var han raspande galen! Hadde han boka? eller hadde han ikkje?

«Det sei æ ingenting om. Fer det lovt æ ‘om Petter.»

Så hadde ho Kjersti fåt henne da? Så hadde vel ho Kjersti fått henne da, hørte han ikkje?

Per tagde, men såg opprådd og barnslig på faren.

Ja, no fekk han snakke, kva han så hadde lovt eller ikkje.

«Nei, eit ord e eit ord, det».

«Ja, men du kann bli skylda både fer tjyv og anna. Du ødelegg fer oss, Per!»

«Det må no vel gå over igjen. Med tia.»

«Din sau der du e!» Anders heldt på og eldna oppi panna. Så kom det, – Anders vart ny 193i måle, så Per måtte sjå opp: «Du som held på og ska bli både eitt og anna i bøgda. Æg ha tenkt dæg te lensmann, æg. Og da må du vara blank på knappan, kar!»

Per smilte, liksom han hadde hørt på eit barn.

Men visste han, spurte faren, at han kunde bli skylda for barne hennar Kjersti òg, på denne måten? For folk var elendige, mange av dem.

Det fekk gå som det kunde, mumla Per. «Æg tenkji mæg no ikkj så langt fram.»

«Sau, sau!» Anders gjekk ifrå han. Han syntes han måtte ein stad og sette seg; for dette var noko frammandt og rart som han ikkje klara. Han ønskte han var oppi kirketårne att. Der var det luft under ein. Der såg ein kor ein skulde slå ned. Ja, og der kunde ein gi ein god dag i heile smelta, var så at ein fann på det.

Han gjekk inn til Massi, venta til han vart åleine med henne, og fortalte det han visste. Ho såg på han med dei gode auga sine; ho såg på han av alt sitt hjarte. Massi ho kunde flytte ein inn i dagen og sola att, det vart så trygt å vera til, attmed henne.

Sau! sa han. Men Per var ingen dårlig sau, alt anna enn det. Dei skulde få age for han, når tida kom. Og tida ho kom vel, Anders var så rik han kunde aldri tvile.

Ho hadde visst tenkt same tanken som han, for ho la den eine handa oppi den andre og såg langt fram for seg; han såg kor ho smilte innvendig.

«Læt ‘n Per ha fred, du. Han e vel som ‘n 194ska vara, han. Men han Petter, han skuld ha vøri hundjaga.»

Anders gjekk ut. Han mumla sau enno, og banntes litegrand, men i grunnen gjekk han berre og undrast over Per. Det måtte vera eit fint klokkeverk, det. Han var ikkje smidd i Juvika.

Han fann huva si, og gjekk beinast til Rønningan. Det var snøkaven. Snøen kom så tett, at ein knapt kunde sjå handa framfor seg, verda vart berre kvit ull, og Anders hadde vondt for å halde vegen. Slik kan mars-snøen komma somtid, og da spørs det om ein er ung i auga. Da Anders er skikkelig over kleiva kommen, tek han att Per, som òg er på veg sørover; for han hadde gått tålig fort. Han skjønnar kor han skal.

«Gang heim, du Per,» seier han. «Æg ska snakk med førkja, æg.» For det var ikkje verdt folk såg han på denne kanten, la han til.

Per stod litt og tenkte seg om, og så snudde han.

Det gjekk som Anders hadde rekna seg til, at han fann berre Kjersti heime; Petter var aldri heime på denne tida. Ho kom utor fjøse, net med det same han kom, og ho baud han sildrope. – Takk, han skulde ikkje ha. Da kvakk ho til, og såg opp på han.

Ho var mørkhærd som faren, og høg og sterk, men ho var bleik som ein helslausing, og slo ned auga først ein såg den vegen. Det var ikkje frægt med henne, såla.

Nei, det var berre det han vilde: at nekta 195ho for dei pengane ho visste, så vart det synd i henne.

Nekte? det hadde ho da aldri tenkt på. Kvifor skulde ho det?

Det var bra. Det var bra. Og så ikkje noko tullsnakk i bygda, om at kanskje han Per var barnfar like snart. Hørte ho det?

Ein vond glim kom fram i auga på henne. Der budde mangt i henne, såg han.

«Det va godt, om du stellt det slik, at æg slapp å jaga ‘n bror min på sjøn. Forstår du mæg no?»

«Ja, herre gud!» bles ho.

Han såg godt kva ho tenkte, det var borti han som små gikt-elingar i ein finger. Men ho var skræmt, og kom til å snakke sant heretter, og så kunde han gå.

Men jamenn stod ho der og kom i hug, lel, det der med Solvi og steinskreia. Noko tull, som han Petter ventelig hadde git henne inn med skjeia – signe maten! Gammalt og glømt, hadde mest aldri hendt. Anna enn det da, at han Petter var ein mordar! Så tydelig hadde han aldri set det før. Han sa det høgt med seg sjøl, der han leita seg fram i snøtjukka: «Det der ska du ikkj gløym tå, Anders».


III

Ved denne tida var Petter på vegen frå Vågen og til kirka. Han var tålig bra full, men han hadde inga plage med å halde vegen. Og med kvart gav han seg ikkje om vegen, han 196gjekk heller skoglendes; for skaren bar kor han så trødde. Han stana og lya, rett som det var, og syntes han der kom einkvan, steig han av vegen og attom ei telle eller ein stein. For i kveld var han Petter ute på lurlabbane. I kveld var han usynlig. Og i morgo skulde dei ikkje rekke fare etter han. – Eg er ein dag for sein, tenkte han; det var i går han Anders var til kirka; men det får våge seg. Av og til tok han seg innpå barmen, varlig, liksom det var ein levande fuglunge han hadde der. «Dokk bli no ikkj blaut fer mæg, veit æg?» småsnakka han. Det var ein bundt av desse stikkene som handlaren hadde: berre ein strauk dem bakpå bukselåre sitt eller på eit anna tyflak, så fata det elden i dem. Petter stana bortunder ei kvistgran, fingra fram ei av dem, strauk henne på trøyfôre og livde vel for. Ho brann. «Det lukta både svåvel og helvet tå ‘n» lo han, «det e greit å kjenn ka dem e tenkt te; denher gongjen hi æg løkka med mæg.»

Ei stund etter kveldtid var han ved kirka og hadde set seg vel om. Det snødde like gale enno, folk fekk snaut opp auga om dei såg ut, og elles sov dei som stokken gu og kvar-mann. Det var berre Petter som ikkje tok verda så lett. Han smaug inn under øystre inngangs-svala, det var som eit skrammelhus der, og fann fram ei kasse med halm i, som hadde stått der sea dei sette inn nytt glas i vindauga, den bar han bort til tårnfoten, reiv ut ein stein i syllmuren 197der, for det var ikkje likare muren, og stappa halmen innunder golve. Så tok han opp ein tapp høvelspon utor kvar trøyelomma og la inn til halmen, var så aust-under svala att og leita i skramle, til han fann ei krukke med noko tran på. Det var eit lite vidunder, eller tegn, at han hadde glømt den her i sommar. Han tømte trana i høvelsponen og halmen. No var det fram med stikkene, fyrstikkene. Dei brann som dei skulde vera velsigna, og elden fata villig. Men så døydde han ut. Petter vart reint ædru ved det. Han var sveitt, vart han vâr, hadde visst vorte sjuk, men brenne det skulde det og måtte det. Han gjorde eit lite hol i muren midt imot det første, og så til å rive i stikker og blåse attåt. Og så lenge heldt han på, så brann det òg; elden åt i kring seg som ein udyrkjeft.

Underlige små minningar rennte gjenom Petter, at han skulde ha vore ædru og vore ein annan stad, skulde ha vore småguten helst, og heime hoss ho mor. For dette var ei ulukke. «Du hi gjort mæg både te mordar og brennar, du Anders,» kvinka han. Men før hadde det berre vore godlåta hans, det litle han fann på, – som den gongen med steinrase: det meste hadde han dikta i hop ettersea, for å gjera seg stor og svart. Dette her var anna slag, – å ja a san. Så gjølte han og godsnakka med seg sjøl eit tak: «Du Petter, du e pinade ein tå di gammel juvikingan du; du e fali.» Men det var ingen mon i det, fanns ikkje; og det var liksom 198det skulde stå ein attom han og blåse inn i varmen og seie: «Tull og tosk åt mæg. Du veit du e berreste eit avskal. Men æg ska hjolp dæg!»

Han bles vilt inn i logen, det måtte brenne til gangs dette her, det var meir enn live om å gjera. Så, no var han berga. Elden hadde hol i golve snart, heksa og åt det som god mat.

No, Anders, no har du vore uvøren med varmen i går; med den der stygge pipa du har rådd deg. Du gjorde ei skitreis, gjorde du. Først fuska du med målinga, det veit dei alle som vil. Så brente du opp stasen etteråt; det får dei snart tak i. Og aldri eit bøss å få på han Petter nei; ikkje for arbeide og ikkje for nokon ting. Du skjønnar det er han som har vore fram ja, – just nettop etter min karvastokk det. «Du skuld ikkj vør å perr mæg, Anders; æg e fali

Best han stod der på kne i snøen attmed muren, vart han rædd. Der var einkvan i nærheita. Fanns ikkje folk her, det var sjølve kirka og kirkegaren som sette fæla i han, og han sprang til han var langt ut i marka.

Da hadde alt snøen git seg, det var blank himmel, og lande låg kvitt og fredsamt rundt i kring. Og der kom fare hans springande etter han. «Kyss mæg rett!» sa han, men han var like lukkelig for det, han braut seg av ein bartopp og drog etter seg, og stemnte tvert til skogs. Inn under granene var det ingen snø kommen, og der heldt han seg, fór skoglendes alt til Vågen 199med kosten etter seg, og sea gjekk han i tangbeden nedom flomåle. Det var trøysamt å fara slik, ein vart glad gong for gong.

– – – Da folk i prestgaren vart vâr at kirka brann, stod ho alt i ein loge. Likevel samla det seg folk til, kom rennande med bøtter og spann og gav på og auste vatn eller snø inn i varmen. Han snøste til det, og saup det i seg. Mange var bleike, og somme gret. Og kirka ho brann ned.

Drengen på Håberg var oppe og ute eit erend, og såg lysnaen over fjella. Han kom stomlande inn og ropte over seg at varmen var laus nokon staden, det måtte vera prestgaren eller kirka som gjekk i veg. Folk kom på føtene i ein fart og ut, og Anders sette for hesten og kjørte alt han vann. Himmelen skifta i eldgult og mørkraudt over fjella, det gjekk for seg stygge ting der attanfor.

Da Anders kom fram på Skarbakken, hadde han blanke eldsjøen midt imot seg. Det brann rolig no, etter at take hadde falle ned, Anders syntes halvt det smilte til han, at no kom han for seint.

Det vanta ikkje mykje på at Anders var svimeslått. Vårherre brente opp huse sitt midt framfor auga på han, vilde ikkje ha det lenger, strauk det ut, slik ein stryk ut ei gris-tegning på ein grindstolpe.

Han gjekk frå flokk til flokk. Dei snakka forgiftig om, kven som sist hadde vore i kirka, 200om det var ein røykar eller slikt, her vart det eit andsvar. Anders hørte det så vidt; han tenkte berre som snarast, at han hadde ikkje havt pipa med heller, han for sin del; så var branden over han att, og han kjente seg ubergelig åleine og vennelaus i verda.

Først da han var i heimvegen, drog dei etter seg, nokre ord som ein av kallane sa: At kirka skulde brenne no da, når ho var så vakkert oppflidd og stelt? Og dei andre sanna med. Jau, tenkte Anders; det var no alltid ein vakker omflina ja. Eg visste da vel han tok ikkje det der for god fisk. – Men det vart mindre og mindre hans sak at ho brann. For han hadde gjort sitt.

Og utpå dagen måtte han reint stane og smile med seg sjøl: No var da den skamma utor vegen. Ingen ein borti bygda hadde fått nysn i kor utskjemt ho hadde vore. Nei, det var ikkje peka åt Anders det her, san. Det var meir som ei hands hjelp.

Petter kom raklande gjenom garen utpå dagen, skulde eit erend til Skarsvågen. Anders stansa for og snakka med han som med eit anna menneske, så opptint var han. Ja, no hadde kirka brunne opp; det gjekk tålig fort òg det; å ja ja san, – vi stelte no ikkje bedre med henne heller, ikkje for det. Han såg på Petter som i gamle dagar, gjorde seg like-god med han. – Men det var det ja, at skulde Petter innom nokon stads i plassane, så måtte han høre etter korles det stod til borti stua hoss ho Dåret; det skulde stå 201til kleint der. Var det mykje gale, så fekk han sende kvinnfolka dit, – kanskje så vart det likast dei tok åt seg eit tå borna, Petter fekk sjå på det litegrand.

Og det skulde Petter gjera. Men korles hadde varmen komme opp? undrast han.

Det visste ikkje Anders nei, hadde ingenting hørt.

Etterpå skjønna han der var gift i orda til Petter, nokre dropar, men dei var ikkje farlige utan dei kom i ope sår, og det gjekk ikkje Anders med. Han vart litt ille ved, da han hørte Per kom med same orda om kvelden: berre der ikkje hadde vore ein røykar der og sett varme på, folk snakka i det. Anders lest ikkje som han hørte, men han var dygtig illsvien der han gjekk. Han kom i hug det no, kor folk hadde set på han da han kom stimande. Her fekk han eit bask. For han røykte i det siste.

Men morgonen etter kom den tidna til gars, at der hadde fare eit farkfølgje, eit heilt båtlag, og dei hadde vorte utvist i prestegaren og hadde lova illt da dei fór. Så no visste alle korles det var.

Anders gjekk stilt ut, berrhua og i undertrøy-ermane, stod ute under vinterhimmelen og kjente lufta kjølte kring panna og gjenom håre. Hadde han kunna, så hadde han takka Vårherre. I staden vart det berre med at han blistra ein stubb, og såg seg rundt omkring, full av undring som eit barn. Aldri hadde han set fjellpyntane så drivande kvite, og aldri hadde rypa hikra så 202friskt; og no var det eit eiande fint føre å kjøre ut frau på.

Petter kom ikkje innom på Håberg. Han herde ikkje det. Han hadde òg hørt om dette farkfølgje, og at folk saug seg på dem for branden. Så var Anders utor knipa, Vårherre hadde løfta han over det denne gongen som all tida. Og ikkje nok med det, Petter hadde enda gjort han ei stor beine med at han tendte på. Så kom det ikkje nokon ting opp om arbeide. Så kunde det enda hende seg den ting attåt, ja, det kom til å skje, så sant Petter kjente Vårherre rett, at Anders fekk sette opp ny-kirka og bygde seg til himmels over all bygda.

Petter lo, han tykte han lo som Svarten sjøl: Du brente godt, Petter. Du hadde lukka med deg att. Men Vårherre skulde akte seg: Denne gudsengelen hans hadde no born. Dem måtte ein vel kunne komma på skottmål ein gong.


IV

Det gjekk både lettare og fortare å få Hallstein unna enn Anders hadde venta. Han stod fast for pengar att, og så selde han likesnart heile stasen, og Jens kjøpte. Mønnicken hadde vore fram, men vart for sein. Anders hadde budd seg på eit tak, og det vart han narra for; men han stod att så underlig varm og lett for bringa: Bygda tok åt og folkast til litt medkvart. Folk var likast når ein slapp å bryte dem under seg.

203Men det bles aldri same børen åre rundt, det visste Anders; han visste så mangt. Han såg Per gjekk så sidhaka om dagen. Han tok han for seg ein dagen, og spurte om det gjekk på skjeiven med han Jens. Per gav seg straks, ettersom faren hadde slikt tak på han. Det var ikkje anna enn at han drakk så for gale. Folk kom og handla viljugt, men så var han drykkjen og let det gå på raus. – Da var det han Petter som fór der og narra han, sa Anders. – Såg i alle fall slik ut ja. – Veit ho det, ho mor di? – Per raudna litt. Jau, ho gjorde det. – Men er du ikkje så likt til kar da Per, at du – – hm!

Anders var stor der han stod. Han retta seg opp, trong liksom å kjenne han var høgare enn Per og folk flest. Men han sa ikkje noko før Per hadde gått sin veg.

«No ska det skje!» sa han. «Om æg så ska hiv dæg lukt på salte sjøn.»

Ja, og kva i gudsnamn? Kor hadde han havt auga sine? Kven var det som hadde sett elden på kirka? Javisst hadde han kjent tanna av det som all snarast ein gong, men no først synte det bert andlet for han. Men no var han òg sterk nok til kva det skulde vera. Han måtte stikke hendene i lomma, så han ikkje var fram og strauk bortpå dem han gjekk om, – han var så glad i dem alle, og no skulde det skje.

Han gjekk nedover i kveldinga. Det var landvindsstormen. Haugar og reinar var snaublesne, og inn over myrane dansa snøkvervlane 204himmels høgt, jaga kvarandre frammed skogjaren yrande vetlaust. Frå fjellaksla stod mjellrøyken tvert ut i vêre, liksom berge skulde ri imot vêre så håre flåddest av hovude på det. Fjorden bar seg som ei synd, ein hørte han så vel no i kveldinga. Det var eit vilt vêr. Det tuta og svor. Og svor gjorde Anders med. Det gjorde han så sjelden, for ein trong ikkje det når ein var sterk nok. Men det var litt for seg i kveld.

Han vilde snakke med Jens først, og så bar det over kleiva for siste gongen. Berre han no rømmer litt svint, og held kjeften sin, sukka han. Berre eg ikkje slær han kvik i hel. Enn at Petter skulde bli svart, da. Men det var sant som presten sa frå stolen, den tid kirka stod, at ein treng berre så vidt rette litlefingeren til Gamlingen, så hjelper han seg sjøl med resten.

Jens var åleine innpå bua, stod og tappa siropp av ei tønne, og baud faren smaka. Han såg lystig på faren, bad han sette seg på slage, det var hedersplassen og høgsæte, sitt opp! heitte det her, og ikkje ned.

Jaså, han var full i kveld òg, sa Anders og vart ståande.

No først gådde Jens seg på kor ålvorsam faren var; i kveld nytta det ikkje med skøy.

Anders stod og såg sorgsamt på guten. Han glømte reint å gå laus på han. – Det var vel så, sa han, her var eit grand stuslig no svartaste vinters tid. Ein kunde bli mota på 205ein dramm. Men kvifor kom han ikkje heim da, heller enn å ligge her og grise i lag med ali slags lurv og larv?

«Ja, du veit det,» sa Jens stilt. «Det e no så da, alltid.» Det var umulig, når faren tok det slik. – «Men æ held det ikkj ut i lengda, far!»

«Å jau; det gjer du rett. Gi dæg berre tia, ska du sjå.» Anders strauk seg over skjegge og sukka, det var liksom han sukka av makt. «Læt mæg tru så pass om dæg, Jens. – Du trøng peng, æg veit om det. Dem ska du få ja. Med tid og stund. Du veit vel ikkj det, du, at prestfolkje vil ha dæg te vær-son?»

«Halløy der!» Jens sette opp eit rart andlet. «Kjem dem og henta mæ med slea og reip og full reskap? hell må æ gå sjøl?»

«Stell dæg derette da, Jens. Så ska æg ikkj sei meir denher gongjen.»

Jens tagde og var enig, og straks etter gjekk Anders. Jens var ingen storholsar til kar, men han forstod han så godt.

Da dei stod utom døra, hørte dei einkvan masa og bala og skulde få liv i ein som sov nedmed brygga. – Det var farbror Petter, han låg der og sov i båten sin, sa Jens; og så var det visst ei kone utor plassane som vilde få han opp og i land. Kanskje eg får ta og bera han inn, sea i kveld? undrast Jens.

Anders murra berre til svar, sa godnatt og gjekk. Da han hørte Jens let att budøra, snudde 206han og stilte seg varsamt nedtil sjøen. Han stod attom ein naustvegg, til han såg kjerringa gjekk opp stigen og vart borte ovom husa. Da gjekk han ned til brygga, famla seg fram til festa hans Petter og drog færingen innåt, gjekk så i båten og ruska i Petter.

Petter låg i framskotten, på ryggen, med føtene over framtofta. Andlete var grønbleikt, og munnen stod open. Sov gjorde han som ein stein. Anders retta seg bein, såg bortover vågen. Den eine vinddroga hang i den andre bortover, kolsvart og med kvit frøs, dei rasa utetter og til havs.

«No e stunda kommi da,» sa han. «No, Massi, no ska du få sjå. No løysi æg festa. Så får Vårherre styr kósen.» Og han mumla lågt og brennande, det saud av det som av ei glo i vatne: «No ska det syn sæg da, om æg e Anders. Du va mann fer å tend på kjerka. Æg e mann fer meir.»

Han steig i land att, og løyste festa, stod med bakstamnen i handa og skulde skuve båten ifrå, la han segle dit Vårherre vilde. For det var grei sak og inga synd, og desutan så måtte det gjerast. Anders tenkte seg vel om, og fann ikkje noko som heldt han att. Det var avgjort for lenge sea. «Lad gå da, i Guds namn!» sa han. For ein mordar, ein brodermordar og ein sjælemordar – ikkj sant, Massi? Han her, han hi brent opp kjerka han!» Ho vilde bli glad, når han fortalte det. Ho og ingen annan skulde 207vita det; ho, som hadde vett nok. Og Vårherre sjøl, han visste alt i hop.

Men det tok tid. Han stod og heldt i stamnen, og vinden kom gong for gong og tok i båten og kjente etter om han var laus; han hadde mot på han, vilde i veg straks. Anders fekk det ikkje til å skuve båten ifrå seg. Det ranns for han ein draum han hadde drømt så ofte, før, same draumen heilt frå han var små guten, at han skulde springe for live og så hadde dei hogd av hæl-sena på han, eller bunde stein i foten, han måtte i veg men kom ikkje av flekken. No var han midt ute i det, fanns ikkje draum i det; det var eitkvart sundhogd i han, og Vårherre han sat vel ein stad og visste kva det var. Anders tenkte etter om han var rædd nokon ting. Ikkje nokon verdsens ting, – han kunde gjerne få ein svart hund etter seg i mørkre all si levetid, kunde så gjerne komma på slaverie. Han var berre nåmen i hendene. Eit urlite minne sveiv framom han med vinden, bar med seg ein gust av gammal angst, eitkvart slikt som ein stein som rulla i veg av seg sjøl og gjorde det som skulde gjerast; så var det berre vinden som søya, og sjøen som klask under båten, alt dette som var omkring ein. «Bi no urliti!» stod han og sa. «Bi no berre!»

Så tok han festa og gjorde henne fast kring stolpen att, kraup så over steinvorren og opp til nauste. Ein skulde aldri stå og tenke seg om, før ein la til, murra han; ein vart gammal 208til slutt og lite til. Vinden snerde kring andlete på han, husa stod der så han kunde ta borti dem, liksom før; men det var underlig å vera til. Han stod lenge. Dette var ikkje til å komma seg over, han vart meir og meir rasande, og så rykte han seg ut or det og trua imot snøfokke:

«Nå nei, san, dokk ska no ikkj få bert høgg på mæg nei, det ska dokk vara fri. Æg berga mæg no dender gongjen ò!»

Men det var ikkje slik at ein kunde riste det av seg: Her gjekk han og hadde vorte for veik. Han fekk kravle seg heim. Og tilstå det med seg sjøl. Det var alt han var godtil.

– – – Ein par dags tid etter hørte han at lensmannen hadde død. – Ja no Per, no er det di tid, sa han, og så budde han seg og fór heilt til futen; det var enda 2 mil å ro. Og no var det godt ein ikkje hadde vasa seg borti noko slag ugreie; ein trong ein kunde sjå fritt på folk.

Han kom att andre dagen, og kunde fortele at Per skulde styre lensmanns-ombude tart det kunde bli innsett ein ny. Og futen var ein vislig mann. Kunde Per klare det skikkelig, og vart det eit mannjamt ønske å få han, så var det trulig han vart brinnande med det for ålvor. – Og folke, dem skal eg vel snakke med! sa Anders. Dei let seg vel snu.

«Æ va no ikkj mykji huga på det der ikkj,» sa Per. Han stod og togg seg på leppa.

«E det slik du takka ein, du?»

209«Du veit, visst det va rett, så – – »

«Rett? Æg ska gi dæg rett, æg, din fåni der du står!»

«Ja ja, når du så endeli vil det, så.»

Per sa ikkje meir, og ikkje faren, og så måtte Per i veg og ta ved stelle. Han hadde vore der før og hjelpt til, så han kunde da litt med det. Det var eit arbeid han likte; men ein skulde visst ha havt det «med rettan og med æron,» som han sa. Og slett ikkje skulde folk ha havt det å seie, at han hadde komme dit med makt.

Boken er utgitt av bokselskap.no

Last ned

Last ned hele boken til mobil/nettbrett i .epub-format eller som .mobi.
Du kan også skrive ut boken som .pdf eller html.

Om I blinda

I seksbindsverket Juvikfolke følger Duun en slekt, Juvik-ætta, fra begynnelsen av 1800-tallet til slutten av 1. verdenskrig, men også med tilbakeblikk på slektens historie og sterke skikkelser i århundrene før 1800. Duun skildrer både den sosiale utviklingen fra gammel til ny tid og de menneskelige forandringene. Gamle tradisjoner og tenkemåter forandres langsomt, og det er stadig konflikter mellom gammel og ny moral.

I blinda er andre bind i serien og handler om overmot og indre kamper. Anders driver Håberg-gården med stort hell og nyter stor respekt i lokalsamfunnet. Men når han trosser folkemeningen og gifter seg med samejenta Solvi, endrer ting seg.

Les mer..

Om Olav Duun

Olav Duun er en av de viktigste nynorskforfatterne fra første halvdel av 1900-tallet. Med en bakgrunn som fisker i Namdalen i Nord-Trøndelag kunne han skildre tilværelsen langs kysten friskt og livaktig, i et språk som var preget av dialekten hans.

Les mer..

Faksimiler

For denne boken finnes det også faksimiler tilgjengelig:

Gå ikke glipp av ett eneste ord.

Fyll ut e-posten din under så vi kan varsle deg når nye verk publiseres.