Den vene skåla

av Sigrun Okkenhaug

UNGDOM



Ungdom

57Dei siste par år hadde Ranveig lese til millomskule-eksamen med Anna og endå eit parpar] rettet fra: pår granneborn.

Ho kunde litt tysk. Og ein dag fekk ho låne Heine sine songar av Arvid. Dei fall tunge å lesa straks, men det gjekk. Og då Arvid tala med henne om boka, vart songane levande.

Ingen hadde sunge om kjærleik som Heine. Det vart dei snart samde om. For Ranveig opna det seg ei ny verd av kjenslor. Den verda var som ein draum.

Det var som å gå i mjuke mosen og plukke angande blomar kvar ein gjekk. So ven var kjærleiken, so trufast og sterk. Ingen ting i verda kunde liknas med den.

Somtid måtte ho tenkje på far. På Gunnarguten og Mette. Ho undras om Arvid hadde høyrt noko om dette? Kva han meinte om far? Ho var huga til å spyrja. Men det vart lenge før ho våga seg til å nemne det.

Ein kveld dei kom frå stasjonen og hadde henta post spurde ho likevel. Det var mørkt, so han kunde ikkje sjå kor raud og usæl ho var.

Jau, Arvid hadde høyrt det.

Om det ikkje var fælt?

58Rett var det sjølvsagt ikkje, men –.

Men? Han kunde då vel ikkje orsaka far? Eller Mette?

«Du veit – orsaka kan ein vel ikkje plent –.»

«Men eg skynar ikkje – eg meiner, det er so uskynleg at han kan elske Mette,» gruna Ranveig. På nytt lag var ho glad for mørkret.

«Men det gjer han vel ikkje heller, sjølvsagt.»

«Gjer han ikkje?» Ranveig stana litt. «Men då –.»

Ho kom ikkje lenger. Ho vart heit og ynskte seg langt vekk. Ho hadde køyrt seg fast, og no visste ho ikkje meir å segja.

«Du veit, det er ikkje so greidt å tyde dette,» sa Arvid uviljugt og dreiv vidare. «Dette med Mette har sjølvsagt ikkje noko med verkeleg kjærleik å gjera. Men – ja, du må då skyna at far din er eit mannfolk lel.» –

Ranveig skyna det. Men difor turvte han ikkje svike mor.

«Det har han vel ikkje gjort. Mor di er då ikkje meir, ho.»

«Men minnet om mor då?»

«Minnet om mor di er vel like vakkert og reint for dette – anna tarv du aldri tru.»

Ranveig spurde ikkje meir. Ho kom til å tenkje på Sverre dreng. Ho tok til å ane at dette med kjærleik, det var ikkje so endefram. Det var mange flokar. Og ikkje var det sagt at alt var so vent som hos Heine.

Dei gjekk tagale eit stykke. Noko leidt hadde kome imillom. Arvid gjekk og slo med ein pisk i vegen og likte seg kleint.

59«Det er berre ein ting eg undras på,» sa han med eitt.

«So?» Ranveig visste ikkje om ho våga spyrja.

«At dei ikkje hindra det –.»

«Eg skynar ikkje –.»

«Visst gjer du so. Eller du vil koma til å skyna det. Det finns då so mange rådgjerder, meiner eg. Dokteren hadde visst hjelpt dei, dersom far din hadde spurt.»

«Kva skulde han hjelpe med?»

«Med å bli kvitt barnet vel, for svingande,» sa Arvid heilt desperat. Det måtte vera måte med å vera tungnem. –

Ranveig sokk og sokk. Ho gjekk ikkje på blomeangande mosebotn. Ho gjekk på jorda. Og jorda var kald og framand.

«Skynar du meg?» sa Arvid.

«Eg trur det.» – Det var berre sovidt han høyrde det. Måtru om ho ikkje gret òg?

«Nei men Ranveig, du er då verkeleg det mest – det mest toskne gjentebarn eg kan tenkje meg. Du er då vaksen no. Du må då vita at dette er ålment – at det ikkje er so fårleg. Du har då lese om det i avisone i minsto?»

«Ja-a.» Det kom like stilt og rådlaust.

«Ja, for du skynar – eg meiner at – eg veit mest ikkje korleis eg skal få sagt det, men –. Det er då ansvarslaust imot Gunnarguten i alle høve, og mot deg og Ivar og – og so når det ikkje hadde vore turvande heller. At Gunnarguten kom, meiner eg.»

«Ne-ei.»

«Kjære deg, Ranveig, kan du ikkje segja noko då? 60Det er då ingen ting å ta seg nær av dette, kan du vita. Livet er slik. Du må då vita det. Og so kjem det då ikkje oss ved i alle fall.»

Dei hadde kome heilt fram til lensmannsgarden. Ranveig stana.

«Nei, ikkje gå inn enno,» bad Arvid, «gå med meg eit stykke du no.»

«Eg kan ikkje.»

«Berre for dette tøyset.»

«Nei, ikkje for det, men –.»

«Det er ikkje for noko anna. Du har aldri vore tverr før.»

«Nei, men –.»

«Når eg segjer deg, eg tregar so at eg sa alt dette. Eg meinte ikkje so mykje med det heller. Og eg skynar i grunnen ikkje korleis vi kom til å snakke om slikt tull.

Det er då faktisk ingen som tenkjer på dette med far din og Mette meir. Ingen som dømer han for det. Eg synes elles han har bore seg realt åt, eg. Og Mette kan sanneleg vera glad til – sit der sutelaus i stova si både ho og gutungen.»

Kvart ord var ei pine. Kvart ord fekk henne til å raudne og kjenne seg skamfull. Ho lengta etter loftet sitt og fred til å tenkje. Men ho gjekk med eit stykke lel – ho vilde syne han at ho ikkje brydde seg større om dette «tøyset». –

Men praten vilde ikkje koma i gang som før. Det vart berre ord utan meining, ord som måtte segjas so togna ikkje skulde tala. Då dei endeleg baud farvel, kjende båe det som ei lette. Det òg gjorde vondt. –

61Ranveig hadde fått mykje å tenkje på. Ho fekk ikkje Sverre or tankane. Slik var far altso mot Mette. Nærsøken.

Ho likte ikkje å tenkje på det. Far vart so låtteleg – so lite fin. Ikkje slik som ho hadde kjent han.

Og Sverre –. Såg han på Ranveig som ei slik Mette. Var det difor? Hjarta krympa seg ved tanken. Var det noko ved henne som fekk honom til å tru –? Var det difor?

Han hadde aldri våga seg til seinare. Han hadde mest ikkje snakka til henne. Og no var han longe sidan reist. Som vel var. –

Dette med å hindre – kvifor gjorde dei ikkje det når det fanns råd. So hadde ingen visst noko. Men då hadde ikkje Gunnarguten vore til. Då hadde dei drepe han. – Nei, det kunde ikkje far gjera. Det skyna Ranveig.

Men når dei ikkje hadde set guten? Når dei ikkje visste korleis han vart? Det måtte vera synd det ògòg] rettet fra: og – for han var vel vesle Gunnarguten frå første stund? Lenge før han kom til verda?

Ranveig låg oglåg og stira] rettet fra: låg stira stira ut i romet. Ho skulde sova, men det var uråd no.

Og korleis kunde Arvid segja det so sjølvsagt då? Som var det rettaste løysinga og noko heilt daglegdags? Nei, aldri kom ho til botnar i dette. Den eine tanken slo den andre i hel. Ho fann inga løysing alt det ho gruvla og tenkte.

Berre ein ting skyna ho. Og trudde på. Det om mor.

At far bar med seg minnet om mor som ein heilagdom. Det hadde ho kjent so mang ein gong. 62– Men då skyna ho likevel ikkje dette med Mette. Ikkje heilt. Tanken på Sverre kom for henne igjen. Og ho vart heit.

Men slik var ikkje Arvid.

«Det kjem då ikkje oss ved,» hadde han sagt.

Det hugsa Ranveig no. Og ho tenkte på mor – so fin og elskeleg, slik som far tala om henne. Om Ranveig kunde bli ein slik heilagdom for Arvid? Ei som han elska som far elska mor. So trufast og fint.

På nytt sveiv Ranveig på blomeangande mosebotn med Heine sine songar om kjærleik. Dei fylgde henne heilt inn i svevnen.



Åsa

Om våren var Ranveig i byen og skulde ta millomskule-eksamen. Då vart ho kjend med ei gjente frå grannebygda. Åsa Svendsen heitte ho, og var dotter åt ein brukseigar. Ho budde hos moster si i byen.

Åsa var einaste dotter saman med tri brør. Og det var ikkje til å tru på alt ho åtte og alt ho fekk.

Ranveig hadde aldri fått meir enn det ho trong til kvar tid. Då ho fekk sjå kjolane hennar Åsa, underklæda og slik ho slengde det ikring seg utan tanke på å vera redd for noko – då hadde Ranveig ei underleg kjensle av fatigdom. Mest som då ho var lita og stod framfor ei skål med rosor pressa inn i glaset. Ho vart tagal, og fann seg lite til rettes første gongen.

63Med kvart vande ho seg til det. Åsa var den ho var – trass i kjolar og hattar. Ho hadde so mykje å tru seg til Ranveig med. Ho vilde bli kunstnar. Vilde spela, eller helst synge. Men venteleg var røysta hennar for lita, var ho redd.

«Å nei då,» sa Ranveig. Ho tykte Åsa song som ein engel. Ho hadde aldri høyrt noko so vent.

«Når du berre får skule,» sa Ranveig og raudna litt. Ho var ikkje heilt stø på kva skule tydde i dette høve. Men ho hadde lært av Åsa å bruke mange ord – fleire enn ho retteleg kjende til. Det let bra når ein berre var modig til å legge i veg.

Åsa trudde likevel songarvegen var stengd. Men pianistinne kunde ho bli. Og det skulde ho bli, trass i far og mor og alle dei steinar som kom i vegen – dei kunde vera so store dei vera vilde.

«Far vil eg skal gifte meg, han,» fortalde ho. «Eg skal lære husstell og bli ei dugande husmor, segjer han. Men han skal vera fri. Trur han at han kan få binde meg til barnestell og grytor, so får han fint tru om att. Eg skal spela so han græt til slutt. Det kan han lite på.»

«Men om du blir glad i nokon?»

«Pytt sa’n. Slikt går over. Ein treng vel ikkje gifte seg for det.»

«Nei – eg veit ikkje –.»

«Jau, det veit eg då. Høyrer ein elles anna enn gale frå dette velsigna ekteskapet. Anten slær mannen kona si og drikk og denger henne og ungane – eller han piner henne, knip med pengane og grin for ingen ting. Tegjer som muren om ikkje anna. Fint skulde ein vera so dum å kaste seg bort i slikt.»

64«Men det er då ikkje alle –.» Ranveig tenkte på far sin. Han hadde aldri slege mor eller tagt som muren eller pint henne. Det var ho viss om. Men so kunde det vel vera eitkvart der òg – tanken strauk sovidt Mette.

«Nei, ikkje alle sjølvsagt,» sanna Åsa med; «men storparten tenkjer eg. Er ikkje eitt gale, so er det gjerne noko anna.»

«Men dersom du vart glad i nokon.»

«Dersom? Det hender ikkje. Det veit eg. Musikken er det einaste for meg – og den jag svikter ei nei nei, og den jag svikter ei,» song Åsa. Ho var alt ved pianoet og slo an nokre akkordar.

Ranveig sat i ein djup stol med ei sogebok i fanget. Moster og mannen var borte, og gjentone var toeine i stovone. Dei skulde nytte ettermiddagen til å lesa soge. Men dei hadde so lett for å gli bort i prat. Venskapen var so ny.

Men no las verkeleg Ranveig nokre linor om den politiske stoda i Noreg i 1814. Ho las om president Christie, og ho hadde kome seg tolleg godt inn i lesnaden – då ho skvatt til med ein dundrande sluttakkord på pianoet. Åsa snudde seg og såg på henne.

«Er du forelska, du?» spurde ho.

«Eg? – Nei, korleis kan du tru det?»

«Du talar so mykje om kjærleik.»

«Gjer eg?»

«Visst gjer du det. Om eg vart glad i nokon, segjer du gong på gong.»

«Ja men det er vel ikkje urimeleg det? Eg treng då ikkje vera forelska om eg gissar på at du vil bli det?»

65«Sjølvsagt ikkje, men –. Det kom for meg slik lel. At det var nokon viss du tenkte på?»

Åsa kom heilt bortåt Ranveig og sette seg på stolarmen hennar.

«Kan du ikkje segja det, Ranveig? Berre til meg? Eg segjer ikkje eit steins ord veit du.»

«Men det er ikkje noko.»

«Eg er viss på det er. Eg ser det på deg. Eg synes mest det er tarveleg av deg –.»

«Ja men det er verkeleg ikkje noko vidare –.»

«So er det noko lel då? Kan du ikkje fortelja det, Ranveig?»

«Ta meg i hand på at du tegjer då.»

Dei sette seg tett saman og tala lågt. For dette var dyre løyndomar. Ranveig fortalde om Arvid, kor staut han var og gjenom fin.

Nei, han hadde ikkje sagt noko. Ikkje fridd beint fram. Men Ranveig trudde han likte henne. Det var so mange døme som kunde tyde på det. Og breva hans var slik at – ja, for dei skreiv til kvarandre – og Åsa kunde ikkje tenkje seg kor gilde brev han skreiv.

«Ikkje kjærleiksbrev, skynar du, med «høgt elska» og slikt tull. Nei, han skriv om arbeidet sitt og tankane sine. Det er mest som han gjev litt av seg sjølv –.»

«Då er han veldig glad i deg, Ranveig.»

«Trur du?»

«Om eg trur! Du kan vita han er det. So lukkeleg du må vera.»

Ranveig svara ikkje. Men det var sant – ho var lukkeleg. Dette med Arvid var som ei gåve. 66Ingen kunde skyna det som ikkje hadde røynt det.

Dei sat tagale ei heil stund. Ranveig tenkte på om ho skulde fortelja om far og Mette. Berre for å høyre kva Åsa meinte. Men ho kom seg ikkje til. Ikkje no.

«Spel åt meg,» bad ho i staden, «spel noko vent.»

Og Åsa spela.



Kanetur

Det var vinter. Ranveig var beden til Åsa sist i jula. Åsa skulde ha ball.

Arvid Berge var og beden. Men elles var det helst sambygdingar og so nokre kjenningar frå skuletida i byen. Arvid skulde skysse Ranveig dit. Men Ranveig skulde vera igjen hos Svendsen sine nokre dagar.

Heile jula hadde Ranveig gledd seg til dette. Då dagen kom, gjekk ho frå det eine til det andre, pakka slikt ho måtte ha med seg – og pakka det ut att når ho kom på at det ikkje var turvande å draga med seg alt. Tida snigla seg fram.

Ballkjolen var ny. Lys grøn med små roseknuppar i halsringninga. Skorne og hosone var kvite og lette. Gong på gong måtte Ranveig sjå på det, stryke det lette tyet, lyfte på skorne og kjæle for dei fine hosone.

I kveld skulde ho ha på alt dette, i kveld skulde ho danse. Augo hans Arvid skulde sjå henne – skulde tindre mot henne i dansen.

Men kom han ikkje snart? Åsa hadde bede om 67at dei måtte vera ute i god tid. Langfaringane måtte få ei roleg stund før dei andre kom. Tid til å skifte skulde dei ha – og det var snart tri timar køyring.

So fint ver dei fekk! og føre! Sol og snø. Det skulde bli ein gild tur. – Ranveig var borte ved vindauga att. No hadde ho pakka alt. Yterklæda hang ved omnen og vart varme. No skulde dei vore i veg.

Der høyrde ho prestegardsbjøllone – no kom han. Og no kom faster og far og skulde sjå henne vel i veg.

«Du må ha på deg til gagns,» sa far, «det blir ein lang køyretur må du hugse.»

«Det er finveret, lensmann.» Det var Arvids lyse røyst som song opp.

«Det er so. Men det er rart med det når ein køyrer so langt. Ta denne ulsteren lel du, Ranveig.»

Ranveig vart tulla inn i ulsteren. Far knepte att og pakka henne inn. Det var utruleg kor lang tid det tok før han fekk det til bra nok.

«Eg skal no ikkje til Nordpolen,» varde Ranveig seg og lo lukkeleg.

Endeleg var dei ferdige.

«Far vel no,» sa far.

«Lensmannen kan vera trygg.» –

So bar det i veg. Ranveig løyste litt på ulsteren og sette seg godt til rettes.

«Eg må få puste,» lo ho.

Sola skein. Det var berre dei to. Ingen sa noko. Berre dumbjølleklangen singla ikring dei og vart eitt med solskinet. Det var stilt so lenge at det tok til å bli fårleg.

68Då kjende Ranveig handa hans Arvid kring si. Ho såg opp, og augo møttes. Ei ørlita stund – ei heil lita æve.

Ein køyrar kom imot dei. Den kvelle klangen av hestebjølla skar gjenom dumbjølleklangen. Arvid helsa med det same dei for forbi. Og Ranveig spurde kven det var.

«Eg såg det ikkje,» sa Arvid.

Til dette lo dei litt, og det var godt og trygt å kunne læ.

«Det er god skikk å helse, synes eg.»

«Det segjer far ògòg] rettet fra: og –.»

«Det er far min som har sagt det til meg.»

«Det kan eg tru. Far din er so – elskeleg. Han er kristendomen liksom.»

«Segjer du det?»

«Ja. Det trur eg alle synes anten dei tenkjer over det eller ikkje. Alle folk er glade i gamlepresten.»

«I grunnen er dei visst det. Han fortener det òg, det torer eg trygt segja – om eg er son hans aldri so mykje.»

«Ja, det var vel om du ikkje skulde –.»

«Elles er han no ikkje borte lensmannen heller.»

«Å, han er no lensmann då –.»

«Men ein god lensmann. Han er for god av seg, sa far ein dag.»

«Sa han det?»

«Ja. Stødt skal han hjelpe einkvar.»

«Er ikkje det bra heller?»

«Visst er det bra, men –.»

«Men?»

«Nei, det var ikkje noko.»

69Dei små kvardagslege orda var so gode å ty til. Ein gøymde seg bak dei. Men ein kunde køyre seg fast i dei òg. Ranveig gav seg ikkje.

«Det var noko,» sa ho, «trur du ikkje eg høyrde det?»

«Du kunde ikkje høyre anna enn det eg sa. Men elles so – du får meg alltid til å segja slikt eg ikkje skulde.»

«Kva var det du ikkje skulde segja no då?»

«Ikkje anna enn at eg er redd far din hjelper so lenge til det går ut over han sjølv. Han har tapt mykje på kausjonsansvar til dømes.»

«Eg veit det.»

Ranveig sa ikkje meir. Ho hugsa skogen som glisna, ho tenkte på fjøset der kyrne kom bort med kvart. Og ho tenkte på far slik han var når det kom ein stakkar til gards og bad for seg og heimen sin. Skulde han ikkje hjelpe? Jau, so sanneleg.

«Eg er glad far er slik han er, eg.» Ranveig sat rett opp og ned i sleden. Og det loga til i augo. «Eg er glad far hjelper – meir enn han duger til kanskje. Det finns ikkje verre menneske enn slike – egoistar, som berre tenkjer på seg sjølv. Det er mi meining, so mykje du veit det.»

«Det er mi òg. Du må berre ikkje tru nokon kan sette far din høgare enn eg gjer. Men –.»

«Har du endå fleire men’ar?»

«Nei. Eg tenkte berre på deg – og Ivar og –.»

«Du tarv ikkje bry deg. Eg vil mykje heller gå heimanfrå som ei fatiggjente og vita at far min er ein god mann, enn eg vil leva i rikdom og vita at han er ein – flåar.»

70Ho slengde ulsteren til sides. Det vart varmt. Arvid såg på henne. No hadde han vore ute med toskeskapen sin igjen, og sagt ting han ikkje hadde noko med. Det var noko meir han skulde sagt òg. Men han gløymde det.

«Du er vakker,» sa han i staden – reint uviljande. Det let som var det no først han ansa det.

«Kva er det du segjer?» Ranveig gapte. Kva meinte han?

«Det er sant,» sa Arvid berre. – Då bar det i låtten med båe to.

Dei var unge. Snare til ålvor, snare til skjemt. Og dagen var lys og god.

«Ein kunde gjerne synge,» sa Arvid. Han var glad Ranveig hadde blidka seg att.

«Å nei. Ikkje her i granskogen lel,» bad Ranveig. Til dette lo dei att. Men Arvid sanna med.

«Du har rett,» sa han. «Det høver ikkje med song i slik stor tung granskog.»

«Nei. Stilla høver best.»

«Skal det vera sneidord?»

«Nei, slett ikkje.»

Men med kvart tok stilla dei. Sola nådde ikkje fram millom desse høge tellone. Det var berre dei kvite snøplogskavlane som lyste imot dei i det endelause fram etter.

Då dei kom or skogen og grannebygda låg helgeklædd framfor dei, tok Ranveig smått til å sulle ein tone lel.

«Veit du kva du syng?» undras Arvid.

«Det gjer eg vel – korleis då?»

«Brøllopssongen hans Bjørnson.»

71«Det tenkte eg ikkje på. Det var «strålefryd» som kom for meg då eg såg siste skimten av sola. Men eg kan godt tegja.»

«Eg vil gjerne du skal synge brøllopssongar.»

«Du tøyser so mykje.»

«Tenk, det har eg ikkje merka. Elles vil eg helst prata.»

«Tenk, det trur eg mest eg har merka.»

«Helst av alt vil eg sitte her og berre sjå på deg.»

«Hahaha. Då køyrer du snart i grøfta.»

«Er det so fårleg, trur du?»

«Nei, no får du gjeva deg. Det må vera måte på tull òg. Kan ikkje eg få køyre ei stund?»

«Er du viss på det ikkje ber i grøfta med oss då?»

Ord. Berre leik med ord. Men sjølve leiken og alle dei små orda var lukka i dag. Dei var ungdomen og gleda.



Ball

Det var ball hos Svendsen på Lund. Lysklædde gjentor trippa inn i dei store stovone. Svartklædde kavalerar blanda seg med dei og gjorde det lyse endå lysare. Det eima granbar og jul. Det var fest og glede.

«Eg vilde so gjerne de skulde gå kring juletreet og synge dei gamle julesongane,» sa brukseigaren, far hennar Åsa.

72Det var nokre som grein litt. Dei hadde ikkje stunder for dansen. Men når verten ynskte det –.

So vart julelysa tende. Unge og eldre tok saman i ring. Og song.

«Glade jul, heilage jul –.»

Det var høgtid. –

Men snart spela musikken opp. Det vart dansa og flikra.

Det var ein landbrukslærling til stades. Han hadde fiskeaugo tykte Ranveig. Ho kjende seg uvel kvar gong han såg på henne.

Han var mykje i lag med Åsa. Det såg ut som dei likte kvarandre. Men då skyna ikkje Ranveig kvifor han glodde slik på henne.

Ho dansa med han eit par gonger. Han var smeiken i ord og åtferd. Dette baud henne imot. Og samstundes var det noko dragande ved det òg.

Han fekk henne med seg inn i ei av småstovone og fekk tak i ei flaske portvin.

«No skal eit glas vin gjera godt, frk. Landsem.»

«Takk – eg skal ikkje ha.»

«Eit lite glas berre. Versogod!»

Han skjenkte. Og ho tok glaset, endå ho vilde ikkje. Men ho vilde endå mindre stå her og ordskiftas.

Ho var so lite van med sterkt. No kjende ho det straks, og vart utrygg. Dei var toeine i romet. Ho kjende augo hans på seg heile tida. Dei var vonde. Dei visste so mykje. Og røysta hans var fårleg nær og sløra no.

«De har eventyraugo, frk. Ranveig. Ein kunde drukne seg i dei. Ein får hug til å kvile –.»

73Ranveig kunde ikkje svara. Ho var nomen. Ho vilde ut, vilde vekk frå dette som trollbatt. Men han heldt henne fast på eitkvart vis.

«Drikk ut, Ranveig. Sidan skal vi danse.» Han lyfte glaset sitt mot henne igjen. –

Då var Arvid der. Bleik og ålvorsam.

«Eg trur ikkje du skal drikke meir av denne vinen, Ranveig – han er sterk.»

Utan vidare tok han glaset frå henne og sette det på bordet.

«Elles har du lova meg denne dansen, hugsar du.»

Ranveig hugsa ikkje det. Men det var som å koma ut i dagen og sola att å vera saman med Arvid. Det var trygt og godt at han heldt henne innåt seg.

«Han var ikkje nærsøken mot deg denne fyren vel?» vilde Arvid vita.

«Nei – er du galen?»

«Nei. Men han såg meg ut til noko av kvart. Liker du han?»

«Nei, det gjer eg ikkje. Eg skynar ikkje Åsa –.»

«Ikkje eg heller.»

«Eg er mest redd han, eg.»

«Det er bra. Berre akt deg for slike.»

«Kva meiner du?»

«Ein kan aldri tru dei. Dei er som kongrova – dei spinn og spinn, med fagre ord og faktor. Til slutt syg dei ut dei stakkars flugone. Du må tru eg har set dei før. Det er ei forbanna rase.»

Ranveig måtte læ, ein liten skjelvande lått.

«Du bruker slike ord, at –.»

«Eg segjer berre det eg meiner.»

«Du plar gjera det, har eg merka.» –

74Par etter par sveiv rundt dei. Kvar hadde nok med seg. Musikken spela.

«Du Ranveig?»

«Ja?»

«Eg vilde ynskje –.»

«Kva?»

«Nei, det var ingen ting i grunnen. Eg skal køyre heim i natt. Åleine. – Nei, eg kan ikkje bli over. Eg reise i morgon – det lid mot eksamen, veit du. Blir du her i mange dagar?»

«Eg veit ikkje enno.»

«Eg vilde ynskje du ikkje fekk sjå den fyren meir.»

«Pytt sa’n. Han gjer meg ikkje noko.»

«Det er ikkje so visst det.»

«Nei, veit du kva, Arvid. Eg er då ingen barnsunge lenger.»

«På mange måtar er du det.»

«Vil du fornærme meg?»

«Nei. Men du skynar – du trur for godt – alle saman. Det er det eg er redd.»

«Han trur eg no allvisst ikkje – ein slik råtamp!»

«Det er han. – Korleis veit du elles det?»

Arvid såg endå uroleg ut. Ranveig måtte frygde seg ved det.

«Eg veit ikkje. Men eg kjenner det. Og no vil eg ikkje snakke eit ord meir om den fyren.» –

Dei dansa til dårande valsetonar. «En vals jeg engang har kaldt for din –» song det i hugen hennar Ranveig. Det var eit gamalt vers som flaug henne i minne.

«Du Arvid?»

75«Ja?»

«Når du køyrer heim, skal eg passe på ved gardsleet. So fylgjer eg deg eit stykke på veg. Vil du?»

«Om eg vil? – Men torer du?»

«Javisst. Det er då måneskin og lyst mest.» –

Snart var dansen forbi. Og kvelden var ikkje meir. Kvar skulde fara til sitt.



I måneskin

Nedmed gardsleet stod Ranveig og venta. Ho hadde snøskor og ei varm kåpe på. Og Åsa skulde passe på so ho kom usedd inn.

Arvid pakka sledefelden godt ikring henne.

«Du var gild som vilde vera med på vegen.»

«Det var vel det minste eg kunde gjera når du skyssa meg hit.» –

På nytt lag singla dumbjøllone ikring dei. Men no blanda dei seg med måneskinet. Og stilla var djupare fordi det var natt.

«Du får ein lang tur heim.»

«Det gjer ikkje noko. Når ein først har havt ein gild kveld.»

«Ja, det var gildt. – – Eg kunde gjerne køyre med heilt heim no.»

«Vilde du verkeleg, Ranveig?»

«Eg trur det.»

Ho kjende armen hans ikring seg. Ho såg inn i augo hans. Brunen fekk dilte i veg som sjølv han vilde.

«Bli med meg heim, Ranveig.»

76«Men eg kan ikkje. Kva trur du Åsa vilde segja? Eg har alt vore med for langt.»

«Eg snur og køyrer deg attende eit stykke. Du? – no er det berre du og eg.»

«Berre du og eg.»

«Eg kjem til å lengte etter somaren.»

«Enn eg trur du. Du må skrive.»

«Du òg.»

«Arvid?»

«Ja?»

«Er du mykje glad i meg?»

«At du kan spyrja. – Ranveig?»

«Ja?»

«Lat meg kviskre i øyra ditt. – Eg elskar deg, du – eg elskar deg –.»

«Åh –. – Men no må eg visst gå, Arvid.»

«Ja. Men eg kan ikkje sleppe deg.»

«Du må.»

«Du kan ikkje sleppe meg du heller.»

«Men eg må. – No blir Brunen utolsam. Godnatt, Arvid.»

«Godnatt, kjære.»

«Nei – no eg gå.» –

So stod ho att. Åleine. Dumbjøllone singla, lenger og lenger vekk.

Ho stod ved ein holveg, og greinene var tunge av nysnø. Det glitra og glinsa mot henne frå tusen ørsmå soler. Og måneskinet fløymde utover all verda.

Ranveig stod som fjetra og såg inn i eit eventyrrike av venleik. Det tok henne slik at ho vilde gråte.

Ho seig i kne. Ho måtte. I ordlaus bøn og takk. I denne stunda kjende ho Gud. Og ho trudde på han.



Dans på låven

77Det var ikkje råd å fortelja det som hadde hendt. Ikkje til Åsa ein gong. Åsa spurde og grov, men Ranveig orsaka seg og sa ho var trøytt. Ho måtte sova.

Ho la seg og let att augo. Men ho sov ikkje. I tankane levde ho opp att heile dagen. Arvid sin dag. Langt inn i svevnen høyrde ho bjølleklangen og røysta hans Arvid. No køyrde han gjenom storskogen, no over moen. Og endå var det langt heim. Men då sov Ranveig. –

Dagane på Lund gjekk fort. Svendsen fann på so mykje til tidartrøyte. Det var kanetur og skeiserenn, det var skitur øvst i bygda, med faklar heimover om kvelden. Og kaffelag kring gruva. Det var fest kvar dag.

Ranveig tenkte på laga heime i lensmannsgarden – stille og keidsame mot alt dette. Ho tenkte på faster og kjende ein liten styng i hjarta – ho skulde vore heime og hjelpt henne no. Ho tenkte på far – han sat vel med hovudet i bøkene. Og brått lengta ho heim etter kontoret og dei lange gangane.

Men det kom nye festar, ny moro. Det vart ikkje stunder til å lengte. Ein måtte berre vera med. Til dans og kortlag, til improviserte konsertar og vitjing i grannelaget.

Ranveig hadde aldri vore med på noko liknande. At dei hadde tid? Det måtte ho undras på somtid.

Landbrukslærlingen var med dei fremste i laget. Han heitte Leif Jæger og var student. No vilde han 78ofre seg for landbruket. Han doserte fedrelandskjærleik og jordhunger – attende til jorda preika han.

Han kunde vera sjarmerande. Sjølv Ranveig måtte sanne det. Svendsen sjølv kunde mest ikkje vera han forutan, såg det ut til.

Det var elles ein underleg jordhunger. Drive dei andre til arbeid og sjølv sitte på kontoret eit par timar om dagen. Og sidan danse, drikke og spela kort.

Ranveig hugsa far og skogen, og kvar jordbiten på Landsem – korleis dei høyrde saman. Og korleis arbeidsfolket heldt av far.

Her hadde ikkje sjølvefolket noko med arbeidsfolket å gjera. Best å ha kvar sitt, tenkte dei vel. Åsa kjende knapt karane som gjekk i arbeid hos far hennar.

Det kunde og koma av at Svendsen hadde kjøpt Lund saman med verket. Han hadde ikkje vakse opp her og vorte eitt med jorda og skogen. Han dreiv bra. Og han måtte tena godt, slikt hus som han førde. –

Laurdagskvelden kom Åsa på at dei skulde gå på dans. Arbeidarane frå verket og bygdeungdomen samlas gjerne på den gamle låven med dragspel og fele gong og annan. Der var vølt om og fint, so det gjekk godt å danse der borte.

Åsa fekk tidast ikkje lov til å gå dit. Men ein og annan gongen lura ho seg i veg. Og der var moro for pengane kunde ho fortelja.

I dag skulde Svendsen og frua til byen so det høvde nett. Åsa hadde fått Jæger til å vera med. –

Det var moro. Ranveig dansa polsk og reinlendar, 79ho var ikkje av golvet med’ det let i dragspelet. Ho vart kjend med alle, ho prata med dei og lo til alt.

«Åh,» stunde ho etter ein rivande vill polsk. Jæger bukka og baud henne opp til valsen etterpå. «Eg veit sanneleg ikkje om eg orkar meir, eg.»

«Det ser ikkje ut til at De orkar so reint lite,» sa Jæger. Litt surt.

«Nei. Men dette var moro. Eg ser visst ut som ei lurvehette reint –;» ho strauk til håret og nikka. «Dersom De er reide, so –.»

Han dansa godt. Men Ranveig likte seg ikkje. Måten han heldt henne på og såg på henne –. Huff! ho kjende seg avklædd og brydd. Slik var ikkje dei andre karane.

«Held De på og går klar?»

«Eg? Nei –.»

«De lær ikkje lenger?»

«Ein kan vel ikkje læ stødt?»

«Eg vonar det ikkje er eg som jagar vekk låtten?»

«Nei, kor kan De tru det? – Kvar er Åsa?»

«Ho gjekk i stad. Hadde vondt i hovudet.»

«Og sa ikkje noko til meg?»

«Ho tykte vel ikkje ho vilde skiple moroa.»

Det let naturleg nok. Men likevel hædande, trudde Ranveig. Ho såg på han. Og lo med eitt. Det var rimeleg at denne jordhungermannen ikkje likte moroa saman med jordtrælane. Dei hadde jorda på hendene og i treskorne, dei, i staden for i hovudet. Dei høyrde ikkje til adelen. Helledussen for ein fedrelandsven!

«Kva lær De av no?»

«Noko eg tenkte på.»

80«Kan eg få høyre kva det var.»

Ranveig lo endå meir.

«Det er visst ikkje rådeleg, trur eg. – Elles so tenkjer eg på å gå til Åsa no.»

«So skal eg fylgje.»

«Takk.» –

Dei gjekk gjenom hagen. Det var mørkt. Og Ranveig var glad ho ikkje var åleine.

Då kjende ho armane hans kring seg og munnen hans mot kinnet sitt.

«Endeleg har eg deg åleine,» kviskra han.

«Kva vågar De?»

Han kom so brått på henne, ho sat som i ei skruvestikke.

«Eg har lengta etter dette heile vika, Ranveig. – Vi går opp til meg.»

«Vil De sleppe!»

Han høyrde ikkje. Han kysste henne og kviskra ord ho ikkje skyna heilt eller høyrde. Ho kjende seg veik og vart dregen med eit stykke.

Ho hugsa måneskinsnatta og Arvid. Ho hiksta til i redsle og sleit og vilde laus. Men han heldt henne fast. Ho kjende kinnet hans mot sitt, kjende munnen leitande og den heite anden hans –. Då skar eit minne til gjenom tankane. Sverre. Og ho beit. Alt ho vann – og det var visst ikkje lite.

Men ho kom seg då laus. Og inn. Ho møtte ikkje nokon, som vel var. Åsa spela i stova. Gudskjelov!

Ranveig stiltra seg opp på loftet. Vrengde av seg klæda og kraup til sengs. Ho gret. Ho vilde heim. Straks. Ho vilde –.

81Ho visste ikkje sjølv kva ho vilde. Tankane var kaos, og alt var vondt og stygt. –

Då Åsa kom opp, less ho som ho sov. Ho orka ikkje snakke med henne no. Det var so vondt. Sverre den gongen. Og denne no. Kva var det som gjorde det? Kvifor var dei slik? Var dei slik mot alle? Mot Åsa òg?

Ho kunde ikkje spyrja heller. For kva måtte ikkje Åsa tru då? –

Dagen etter reiste Ranveig heim. Det kom so brått på. Fru Svendsen undras om ho ikkje likte seg?

«Eg har aldri vore heimanfrå so lenge før,» sa Ranveig, «eg kan ikkje vera lenger. Kan ikkje Åsa heller få koma til meg ei tid?»

Det vart til det. Ranveig baud farvel med alle. Jæger såg ho ikkje. Han hadde rive sund seg, fortalde ei av gjentone; han måtte halde seg i ro eit par dagar.

Det var ikkje noko å gjera med det – dei måtte berre helse. Men Ranveig løynde ein liten smil. Den skaden kom han vel over snart. Men jamen hadde han ærleg fortent eit lite ær i minsto.



Til somaren kjem eg att

Gamlepresten døydde om våren. Stilt og fredeleg som han hadde levt.

Ranveig var med i gravølet. Og det var vondt å vera til. Det var so mykje godt og vent frå alle åra som kom bort med presten.

82Ingen – utan far – var so fast knytt til minnet om mor. Ingen annan til kveldane heime og til far. Stødt fylgde det fred med han, og tryggleik.

Ranveig stod ved den opne grava saman med far sin.

«Han var meg ein god ven,» sa lensmannen stilt. Då måtte Ranveig gråte. –

Arvid var heime. Men det var berre desse par dagane. Og dei var tunge av sorg.

«Mor blir i prestegarden over somaren,» fortalde Arvid. Då først hugsa Ranveig at det var ikkje berre presten som kom bort. Men alle hans.

Ho såg redd på Arvid.

«Du reiser då ikkje ifrå meg?»

«Vil du ikkje det?»

«Nei. Eg orkar ikkje tenkje på det ein gong.»

«Kjære du.»

«Til somaren kjem du att?»

«Til somaren kjem eg att.» – – –

– – – So var det somar ein dag. Lufta var varm av sol og full av liv. Det kvitra og song og surra, det anga hegg og syrén.

Arvid og Ranveig møttes i Småhaugane, i prestegardsalléen, i lensmannshagen. Dei hadde so mykje utala. Og meir dess tidare dei møttes.

Det hende ein gong at somaren var fårleg og song i blodet. Han tok makta frå dei. Då gret Ranveig.

Men Arvid kysste tårone vekk frå augo, han kviskra små gode ord, han bad om orsaking. Og han var like usæl som ho. Ei stund.

Men det som hadde hendt, batt dei saman, sterkare, rikare enn før.

83«Du må aldri svike meg, Arvid.»

«Nei.»

«For då måtte eg døy, trur eg.»

«Kjære –. Du er ikkje sint på meg, Ranveig?»

«Ikkje no lenger.» –

Den somaren gjekk som ein draum. Eit og anna var vondt. Som då Ranveig fekk trulovingskort frå Åsa og Jæger.

Ranveig var glad i Åsa. No trega ho at ho ikkje hadde fortalt henne korleis Jæger i røynda var. At han ikkje var til å lite på. Det kunde ikkje bli noka lukke av dette.

Ho tala med Arvid om det. Skulde ho skrive til Åsa no, tru?

Arvid rådde ifrå.

«Du gjer ikkje noko godt med det,» sa han. «Åsa vil ikkje tru deg. Enno vil ho tru Leif Jæger meir enn nokon annan. Det skynar du vel?»

Ranveig skyna det. Om nokon sa eller skreiv noko vondt om Arvid – det kunde vera ein engel frå himmelen – ho vilde ikkje tru han. Men Arvid var ikkje som Jæger heller.

Då lo Arvid.

«For Åsa er han den ho held av – mykje finare og betre enn eg, får vi tru.» –

Ranveig fekk brev frå Åsa ein dag. Det var fullt av lukke. Ingen i verda var som Leif. Men Ranveig måtte ikkje tru ho hadde gjeve opp musikken for dette. Nei, no skulde ho spela som aldri før. No skulde ho til Oslo, til konservatoriet, til konsertane – til livet. Leif skulde gå eit landbrukskurs der inne. Og brukseigaren hadde gjeve lov.

84Tralala, livet det er då det likaste lel, slutta Åsa brevet sitt.

Ranveig var glad ho ikkje hadde sagt eller skrive noko om Leif Jæger. –

Det såg mørkare ut for Ranveig. Arvid var ferdig med eksamen, og ein god eksamen hadde han fått. Men denne vonlause arbeidsløysa låg som ei mare over alt og alle. Det var stengt same kvar ein vende seg.

Arvid sat ein dag med Ranveig sine hender i sine og tala om det som plaga han, – om framtida.

«Det er ikkje noko å gjera her i landet for ein fatig ingeniør,» sa han. «Eg har søkt alle dei postar det kunde vera tale om. Men det er hundradtal attåt meg som søkjer.»

«Det er ikkje so lenge sidan du vart ferdig heller,» meinte Ranveig.

«Eg veit det. Men eg har ikkje stunder til å vente. Eg kan ikkje legge meg til heime hos mor no. Og so er det vi to – vi skulde vel helst gifte oss –.»

Ranveig raudna. Ho gøymde andletet sitt hos han og kviskra at det var ingen fåre. Enno. Men best var det sjølvsagt om han fekk arbeid.

«Eg har tenkt på Amerika,» sa Arvid. Han hadde grua for dette. Men det måtte segjas – han såg ingen annan utveg.

«Eg har skyldfolk der som kanskje kan hjelpe meg. – Og so er det alltid lettare å få arbeid heime her når ein først har vore i utlandet,» la han til litt beiskt.

«Men det må då vel finnas noko.»

Det kom som eit naudrop. Augo hennar Ranveig var mørke av otte.

85«Du tenkjer då ikkje for ålvor på å reise?»

«Eg har skrive til fetteren min. Meir veit eg ikkje enno. – Du må ikkje tru eg er noko vidare glad eg heller –.»

Då svelgde Ranveig gråten og smilte gjenom tårone.

«Det veit eg du ikkje er. Kjære.»

Dei sat tagale ei lang stund. Og tenkte kvar på sitt.

– «Og elles so er det ikkje so langt til Amerika lenger no,» sa Ranveig med eitt. Det var slutten på ei lang tankerekke.



Haust

Somaren var over. Arvid hadde flytta med sine til Oslo. Ivarguten skulde konfirmeras. Og Ranveig hadde hendene fulle.

Ein dag fekk ho brev frå Arvid. No hadde han fått svar frå Amerika. Der var von om arbeid. Fetteren bad han koma.

«Det er best for oss,» skreiv han; «det er betre at eg kjem meg i arbeid, og at du kjem etter snart – enn at vi skal gå her heime og vente år etter år. Og ender og då stela oss til ei lukke som kanskje kan bli ei ulukke, dersom vi ikkje kan skapa den heimen som er grunnlaget for lukka. Du skynar meg, kjære?

Det er ikkje vigjinga og presten og alt dette eg tenkjer på. Men det er ansvaret for dei vi trass i alt vil skal koma. Kjære Ranveig, du er so ærleg 86og god, du er det heilaste og reinaste eg veit – difor kan eg skrive dette til deg. Og vita at du skynar meg. – Eg kjem heim ein tur før eg reiser. Enno ein gong skal eg halde deg i armane mine, enno ein gong skal du smile mot meg. Og so bed eg til Gud at skilnaden ikkje må bli lang. Din Arvid.»

Ranveig tok brevet med seg og gjekk frå baking og vasking og sylting heime. Det var haust no. Lauvskogen tok til å gulne. I Småhaugane raudna tytebera. Der sette Ranveig seg.

Gong på gong las ho brevet. Gråte måtte ho anten ho vilde eller ikkje. «Eg vil vera sterk,» kviskra ho, «eg vil vera sterk.» Men når ho tenkte på at til vinteren var Arvid langt borte over havet, då gret ho lel.

«So bed eg til Gud at skilnaden ikkje må bli lang,» skreiv Arvid.

Han meinte det. Det var ikkje ord og talemåtar berre, det var livsens ålvor. I hjarta hennar eige forma bøna seg: «Lat det ikkje vara lenge. Kjære Gud, lat det ikkje vara lenge.»

Ho hadde vore tvilar ein gong. Og ho kjende vel ikkje meir til Gud no enn då. Men noko hadde tvinga henne i kne ei ovfager vinternatt. Noko av det same tvinga fram bøna no. Gud, lat det ikkje vara lenge. – – –

Ranveig undras på Ivar. Han var bror hennar og berre tri-fire år yngre. Men ho kjende han ikkje. Han var ein flink og bra gut. Det høyrde ho av andre.

Tenkte han noko over konfirmasjonen, tru? 87Hadde det noko å segja for han utom det reint tilvande?

Ho hadde hug til å spyrja han ein dag, men ho kom seg ikkje til. Det var underleg, men ho tykte ho sakna mor meir for Ivar si skuld enn ho nokon gong hadde gjort for si eiga.

Ho gjekk og sleit med ei kjensle av godhug for denne morlause bror sin. Nokon skulde ha vore retteleg god med han i denne tida.

Ivar hadde alltid vore faster sin gut. Men kunde ho skyna han? Ho hadde aldri skyna Ranveig. Var det annleis med Ivar? –

Ranveig freista ein dag å tala i trumål med Ivar. Det var denne Gunnarguten som sprang ikring der nede på Korsbakken. Ranveig nemnde han.

Ho såg at Ivar visste kven han var. Men han beit henne berre av. Han vilde ikkje ha noko snakk om det.

Ho nemnde mor. Då gjekk Ivar frå henne. Ikkje der heller hadde han noko utala med henne. Ranveig sat att med ei lita sår kjensle av einsemd.

Men framvekstringane var gjerne sky og vare for kjenslor og slikt. Hadde ho ikkje vore like eins sjølv, tru? Ranveig slo seg til ro med det. Ho let guten vera i fred. –

Og so kom Arvid nett no til konfirmasjonen. Han skulde ta avskil.

I tri dagar vart han der. Han var ein snartur i prestegarden og helsa på den nye presten. Elles heldt han seg i lensmannsgarden. Helst heldt han seg der Ranveig var.

Dei gjekk til alle dei plassar som åtte minne. 88Dei prata om fortid og framtid og levde i notida. Dei la planar og velta dei over ende. Og ikring dei blømde seinhausten.

«Eg elskar deg,» kviskra Arvid.

«Eg elskar deg,» svara Ranveig.

Sjølve dei høgtidelege orda var heilt naturlege. –

Den kvelden Arvid reiste, var lensmannen underleg ålvorsam.

«Eg lit på deg,» sa han.

«Det kan du trygt gjera,» svara Arvid. Han gav handa si til eit traust handslag. Han meinte det han sa av hjarta. Båe tenkte på Ranveig. Og båe visste det. Endå ingen hadde sagt noko. Det trongs ikkje enno, var dei einige om. –

Ranveig gjekk med eit stykke på vegen. Det var haust – og hausten og ho var eitt denne kvelden. Dei blussa og blømde i fargar og rikdom. Snart var det ikkje meir.

«Eg kan ikkje sleppe deg,» sa ho med eitt. I otte. Ho kunde ikkje døyve gråten.

«Om eit år,» sa Arvid, «om eit år kjem du etter. Eit år går snart.» –

Ei stund etter stod Ranveig att, medan toget skar seg fram sørover med alt det dyraste ho åtte.



Far

Det var slik ein fin kveld. I lensmannsgarden hadde dei ete og var ferdige med kveldsstellet. Faster hadde lagt seg. Og Ivar sat venteleg på loftet sitt med ei bok.

89Lensmannen undras om ikkje Ranveig hadde tid til å sitte inne hos han og prata ei stund. Og det hadde ho vel tid til.

Det var so lenge sidan faren hadde bede om noko slikt, at ho kjende det mest som heidra han henne på eitkvart vis.

Då Ranveig seinare tenkte etter, kom ho til at det var visst ikkje sidan før konfirmasjonen hennar – sidan før den sundagen Ranveig ikkje vilde gå om mor si grav. Før Gunnarguten kom inn i livet hennar. So åleine hadde faren gått der med alt sitt desse åra. – –

Ho sat i den djupe skinnstolen inne på kontoret – den som gamlepresten pla sitte i når han vitja lensmannsgarden ei kveldstund og filosoferte over livet og livsens meining. Ho måtte læ litt fordi ho var so lita endå. Ho kom mest bort i den store stolen.

Far sat i kontorstolen og røykte smått og togg på snadda. Han hadde utruleg mykje å tala om.

Først om mor, om alle dei gode minna. Han fortalde somt nytt, drag som synte henne klårare fram for henne som sat og lydde.

«Eg vilde so gjerne du skulde minnas mor di som det gode og elskelege mennesket ho var,» sa far.

Det let so høgtidsamt. –

Far minte om konfirmasjonen, om den tida tvilen var levande i henne. Og alt var sjølvsagt og heilt visst.

«Eg skyna du hadde din store strid den tida, Vesla. Men eg kunde so lite hjelpe deg, tykte eg.»

«Det var ikkje so mykje å hjelpe med heller, far. 90Eg leid ikkje noka naud den gongen. Allvisst ikkje soleis – religiøst, meiner eg.»

Ho såg ikkje opp. Dette var i grunnen vande ting å tala om. Men ho måtte likevel læ litt når ho tenkte på kor ho hadde skræmt klokkar-Anna med talemåtane sine mange gonger.

Ho fortalde litt om det til far no. Og fekk han til å læ med.

«Men – orsak at eg spør slik, Ranveig – men det er so mykje med ungdomen no i dag som eg ikkje skynar heilt. Korleis – kva trur du om Gud no, til dømes?»

Eit underleg spursmål, vanskeleg å svara på. Ranveig sat lenge og tenkte seg om.

«Eg skal fortelja deg noko som hende meg fyrre vinteren, far. Det har ikkje noko med tru og slikt å gjera heller. Men eg synes det har litt med Gud å gjera. Det har allvisst vore slik for meg.»

Stilt og vart fortalde ho far sin om den måneskinsnatta ho fylgde Arvid på vegen frå Lund. Då venleiken og stordomen i skaparverket tvinga henne i kne.

Til ingen annan hadde ho fortalt dette. Ikkje til Arvid ein gong. Men denne kvelden var det som ho måtte.

«Du skynar det, far,» sa ho til slutt, «at bøker og meiningar og alt det vart ingen ting. Sjølve salig Renan og Luther og alle dei andre vise vart berre ei av dei tusen ørsmå tindrande stjernone som glitra imot meg. Men over det alt var Gud. Han song liksom gjenom sjølve stilla og månelyset og meg og alt i hop. Og det var det som galdt.» –

91Lensmannen pussa nasen sin sterkt eit par gonger. Han strauk Ranveig over håret.

«Takk, Vesla,» sa han. Han var ikkje heilt stød i målet då han sa det.

Dei sat der ei stund tagale og tenkte kvar på sitt.

«Første gongen eg heilt medviten møtte Gud,» sa lensmannen endeleg, «var då du låg i armane åt mor di og eg visste det vart til liv med dykk båe. Ho hadde vore so klein, og eg hadde vore so redd.

Men då alt var over, og ho smilte mot meg lukkeleg og takksam – då kjende eg Gud. Eg tenkjer meg – slik som du, Ranveig.

Og sidan den gongen – du har vore so mykje for meg, barn – eg vilde so gjerne få takke deg ein gong –.»

Det såg ut som kjenslone heldt på å vinne over han. Ranveig vart redd.

«Nei, far –,» bad ho for seg.

Då smilte han mot henne og var roleg att.

«Du tarv ikkje vera redd, Ranveig. Eg har vore ein einsleg mann og er lite van – med å prata. Men det gjer godt ein gong imillom, trur eg.» –

Ranveig reiste seg og vilde gå. Det var seine kvelden. Men lensmannen var ikkje ferdig enno.

«Du hugsar Mette som var her? Mette budeie?»

Brennande raud svara Ranveig ja.

«Eg ser du veit – du kjenner til Gunnarguten?»

«Ja, far.»

Då smilte lensmannen barsk.

«Og kva tenkjer du om det?»

«Eg tenkjer ikkje noko – no.»

92«Men ein gong dømde du –?»

«Ja. Men eg har trega det mange gonger. Eg – eg har berre ikkje fått til å snakke om det.»

«Du skal ikkje trega, Ranveig. Domen var naturleg for deg. Den gongen. Og du har aldri gjort meg verkeleg vondt. Det skal du hugse. – Men denne vesle guten er allvisst utan skuld. Det meiner du òg?»

«Ja.»

«Vil du vera snild mot han? Vil du hjelpe han når det trengs?»

«Ja.»

«Som bror din? Som du vil hjelpe Ivar?»

«Ja, far.»

No hende noko underleg. Ranveig måtte læ. Ikkje høgt. Men låtten låg i augo, og han leika kring munnen. Det var berre ein tanke som gjorde det.

Ho syntes tydeleg høyre gamlepresten si røyst ved brurevigjingar, høgtideleg: «Så giver hverandre hånden derpå.» Med det same gav ho far sin handa.

Lensmannen såg litt undren på henne.

«Du lær?» sa han.

«Ja.» Ho fortalde kva ho hadde tenkt på.

«Barn,» sa han berre. Men han smilte. –

So gjekk Ranveig, ung og glad til sitt. Ho låg og tenkte på far ei stund – kor inderleg ho heldt av han. Meir enn av nokon annan – næst etter Arvid. Men det vart på ein annan måte med han. Og som vanleg sovna ho inn ved tanken på han som var langt borte no.



Ivar

93At eit menneske kan vera saman med eit anna menneske og vita so lite om det! Kjenne det so lite. At ein kan sitte ein heil kveld, koma ein annan so nær – og endå ikkje vita nokon ting, ikkje kjenne at det er siste gongen.

Er vi so åleine alle når det ber i einherdinga? Inst inne so heilt åleine?

Ja, jamra Ranveig, so åleine er eg no. Det finns ikkje sjel på jorda som kan nå fram til meg.

Ho levde oppatt og oppatt denne siste kvelden med far sin. At ho ikkje hadde skyna? Det var då ikkje naturleg for far å tala slik. No såg ho det, no høyrde ho det – no, når det var for seint. Heile tida sat han der og tok avskil. –

Han hadde teke børsa tidleg om morgonen og gått bort i marka. Det pla han gjera ofte, so ingen ansa større etter det. Men då han ikkje kom heim utpå ettermiddagen, bar det til å leite etter han. Då dei fann han, hadde han alt vore død i mange timar.

Vådeskot, sa dei. Han hadde vel snåva med børsa –. Men Ranveig visste straks, at noko vådeskot var det ikkje. No visste ho det. No skyna ho alle orda. No.

So hadde han vel gått der om morgonen før òg med børsa og tenkt det same dag etter dag. Til han ikkje såg nokon annan veg. – –

Snart trudde ingen på vådeskot. Endå anna vart aldri sagt offentleg. Det var ugreide i rekneskapen 94etter lensmannen, der var hol fleire stader og ingen ting å tette dei med.

Han hadde vore for god i seg, kunde lite segja nei når nokon bad om hjelp. No såg han vel ikkje å koma seg utor floken meir. So gjekk han.

Men orda han sa den siste kvelden vart levande. Dei ropte mot Ranveig kvar ho gjekk og stod. Det skal du hugse, ropte dei.

Ord for ord tok ho fram. Minne for minne kjælte ho for. Det skal du hugse – det skal du hugse. Ho kom visst aldri til å gløyme nokon ting meir. –

Revisjonen arbeidde, kommunen sine fremste menn arbeidde – det vart sett lås og slå for alt i lensmannsgarden. Gravølet var det tyngste Ranveig hadde levt.

Ingen sa noko vondt. Ingen dømde so ho høyrde det. Men sjølve denne stilla var full av redsle.

Presten hadde berre fatige ord, og utan trøyst. Han var ein framand og hadde lite åå] rettet fra: a segja. Men om det hadde vore gamlepresten no! Han vilde ha teke far innåt seg i orda sine. Han vilde ha tala om dei som var trøytte og trong kvile. Han hadde skyna. –

Ivar gøymde seg bort. Faster sat helst stille og skyna ingen ting.

«Han Ole,» sa ho og rista på hovudet, «han las for mange gudlause bøker. Han tenkte for mykje i staden for å tru.»

So reiste ho seg gjerne og gjekk ein runde. Og visste lite kvar ho skulde gjera av dei annsame hendene sine. –

95Dagane gjekk. Ranveig hadde vorte fullvaksen med eitt. Det var ho som måtte gjeva greide og svara der svar kunde gjevas. Ho rettleidde og hjelpte der ho kunde. Ho letta arbeidet for dei som skulde ordne opp.

Det vart stridt åt henne. Ho vart bleik, og augo vart store og ålvorsame. Folk ynka henne og tykte helst ho tok seg vatn over hovudet.

Dei tenkte mindre på at arbeidet gav kvile. Det fekk dagane og timane til å gå. Det heldt tankane vekk frå mykje anna som var vondt.

Og dette arbeidet måtte gjeras so godt som mogeleg. Fordi det var siste hjelpa Ranveig kunde gjera far sin. –

Det var andre ting òg som kravde omtanke, som valda uro og gjorde dagane utrygge. Kvar skulde det bli av Ivar og faster? og Ranveig sjølv? På Landsem åtte dei ikkje heime lenge – det skyna Ranveig snart.

Ho freista tala med Ivar om det ein dag. Ho leita han opp på loftet der han sat med ei bok. Han las visst ikkje stort. Men boka tente i minsto til å løyne seg bak.

Ranveig kom ingen veg med han.

«Det kan vel vera til morbror kjem,» sa han då ho nemnde framtida hans.

Men som ho sat der, kom ho i hug at ho hadde mest ikkje tala med Ivar sidan faren kom bort. Det hadde vore so mykje anna. Og faren sitt namn hadde ikkje vore nemnt dei imillom.

No vilde ho gjera det godt. Ho vilde fortelja litt om far deira – om siste kvelden hans. Ho vilde 96på eitkvart vis freiste mildne det som var gjort gale. Det som var vondt.

Men då vart Ivar reint frå seg.

«Eg vil ikkje høyre noko,» ropte han, «stødt har det vore du og far. Far og du. Alt du gjorde var bra, alt du nådde fram til var han glad for. Meg såg han ikkje.

Til deg gjekk han stødt. – Eg vil vera fri for deg, for far, for alt. Eg har halde av Landsem eg som du, som han. Men de ansa det ikkje. No hatar eg kvar flekken her heime. Alt roper om skuld, alle eg møter, ynkar meg. Eg vil ikkje bli ynka – eg hatar det. – Nei, du skal tegja. Eg vil ikkje høyre noko. Eg vil ikkje.»

Han skreik mot henne. Han trampa i golvet og truga med hendene. Andletet hans var forvendt av innestengd gråt.

«Gå,» ropte han, «gå. Eg vil ikkje høyre noko.»

Ranveig gjekk. Ned og ut or tunet. Ho gjekk i ørske. Gjekk som ho var jaga. Ho gret ikkje. Ho berre gleid og gleid utfor eit botnlaust djup av redsle og sorg. –

Ho møtte visst einkvar som helsa. Ho ansa det ikkje. Augo stira inn i noko ukjent, vondt.

So vondt hadde Ivarguten havt det! So lite hadde ho visst! Ho hadde tenkt ein gong at stødt fekk Ivar gjera som han vilde. Stødt heldt faster med han.

Snilde gode faster! Ho hadde meint alt so vel. Både skjenn og gjølord. Livet sitt hadde ho ofra for dei to morlause borna. So hadde ho òg kanskje gått der åleine med sitt? Gått og lengta etter litt godleik og skynsemd? Kva visste Ranveig.

97Ho gjekk og gjekk. Tankane fylgde. Og minna. No tykte ho dei hadde gått der kvar for seg alle desse fire som høyrde heime på Landsem. I alle år kvar med sitt, framande for kvarandre.

Om dei hadde sete kvar på sin haug med avgrunnen imillom, utan von om å høyre – det kunde ikkje vore lenger imillom dei. Fanns det då ikkje ord som nådde fram? som batt?

Berre far og ho hadde nådd fram til kvarandre. Dei hadde høyrt saman og kjent det slik, båe. Det vilde ho tru. Det måtte ho tru. No. Men det òg vart urett mot Ivar.

Og samkjensla var ikkje so sterk at ho kunde hjelpe far heller. At ho kjende han trong hjelp då han mest bad om det. Må eit menneske stødt bli åleine i dei tyngste stundene?



Mette

Ranveig hadde kome fram til Korsbakken. Der stana ho og tenkte seg om. Var det eit tilfelle berre? Eller sat det nokon og styra stega ho tok? Var det nokon med henne?

Ein vilje sterkare enn hennar eigen? Kvifor hadde ho plent gått hit?

Det fekk vera som det vilde med det. No gjekk ho inn. For hit var det vel meininga ho skulde no. Her ògòg] rettet fra: og hadde ho noko å gjera for far sin. Ei helsing å bera fram. –

Ho hadde ikkje vore inne på Korsbakken på 98mykje over fire år. No stod ho her og banka på og visste lite kva ho skulde segja. Men det kom vel. –

Mette såg opp frå arbeidet sitt, og nikka. Ho talde opp maskor på ein bunding. Då ho var ferdig med det, sette ho fram ein stol.

«Er det du som er ute og går,» sa ho, «versogod og sit ned.» –

Ranveig sat der som ei skamfull lita gjente og venta på skjenn. Men det kom ikkje. Mette gjekk berre stor og sterk og stulla med sitt. Ho sette til rettes eit og anna. Når det kom slike storframande, so –.

«Det var vondt med far din,» sa ho endeleg, og sa det som måtte segjas.

«Ja,» kviskra Ranveig. Ho sat og svelgde og fekk ikkje skikkeleg ord for seg. Andletet hennar var so lite og bleikt i skuminga nede ved døra.

«Han – han var ein god mann.» Mette leita litt etter orda.

«Ja. – Han bad meg – vera snild – med Gunnarguten.»

So var det sagt. Men no kunde ikkje Ranveig meir. Ho gret. Ho gret sårt og hjelpelaust. Utan tanke, utan von.

Mette sa ikkje noko. Ho strauk Ranveig over håret. Vart. Kanskje mintes ho ei lita gjente som leita etter mor si bak stjernone? Kanskje tenkte ho på han som gjekk sin veg?

Allvisst kjende ho, at no trong Ranveig eit menneske attmed seg. So sat ho der roleg og trygg, og gav av sin eigen tryggleik. Og let Ranveig gråte ut. –

99Då ho endeleg fekk roa seg, såg ho på Mette og smilte stakkarsleg.

«Du må vel tru eg er rar,» sa ho.

«Eg trur du har havt det vondt,» svara Mette stillsleg.

«Eg har det vondt.» På nytt vilde gråten fram.

«So. No segjer vi ikkje meir om det. No skal eg koke kaffe. So spring Gunnar til bakaren etter ferske kringlor. – Set deg i denne stolen, so kviler du betre.»

Mette sette til rettes ein gamal korgstol. Ho prata om arbeidet sitt. Om all bundingen som ho mest ikkje vann med. Litt ståk var det alltid med kua og grisen, og hønsa var ikkje til å snakke om! Dei kravde stell, skulde dei gjera rett for seg. Det fekk ein snart sanne når ein skulde bala med dei. Mette stulla og prata. –

Ranveig drakk kaffe og åt kringlor. Det smaka godt med mat. Og det hadde det ikkje gjort på lenge.

Ho prata litt med Gunnar om skulen og leksone. Ho sat der og vart glad i den vesle halvbror sin. Og det var inga tung bør å vera snild mot han.

Ho fekk ein dåm av raudlet i kinna att. Og augo var ikkje tunge av gråt. –

«Korleis er det? Får de bli i ro på Landsem?» Det var Mette som spurde. Dette var òg noko som måtte segjas. Sjølv om smilen kvarv or augo hennar Ranveig.

«Vi gjer nok ikkje det. Eg veit ikkje enno –.»

«Det er ikkje fordi eg er nyfiken eg spør. Men eg har tenkt so mykje på dykk denne tida. Eg har tenkt so på faster – kvar ho skal gjera av seg?»

100«Eg òg har tenkt på faster. Det er i grunnen verst for henne. Men eg veit ikkje –.»

«Det er ikkje å vente det. Du har sakte havt nok lel.»

Mette tagde litt, og tenkte etter om det var rådeleg å segja meir. Ho sat ved bordet og la brett på brett på den nyrulla kvite duken. Ho glatta ut att og la nye brett. Det er ikkje lett å finne dei rette orda alltid.

«Det har vorte slik at vi har det bra her, guten og eg. Vi har godt om rom. Eg tenkte – det er ikkje sagt ho vil, men – og slett ikkje blir det som ho er van med det, sjølvsagt – men heller enn å koma på vidåtta, tenkte eg – for soleis må ein vel helst segja det blir?»

«Vilde du faster skulde koma hit?» Det var berre undring i den unge røysta.

«Ja. Dersom ho vil. Ho skulde få det godt her. So langt som eg kan rå for det.»

«Det tviler eg ikkje på, Mette. Men dette – det kjem so brått på meg. Dette hadde eg aldri kome på –.»

«So fekk ho vera i ro på heimetraktom, tenkte eg. Arbeid er her nok av òg, dersom ho vil. Det er so rart med den som er van med å hange i –.»

«Det har du visst rett i. – Men – kan du dette? Eg meiner – det er ikkje sagt faster kan betala noko vidare –.»

På nytt lag tenkte Mette seg om. Ho såg beint på Ranveig.

«Far din var ein god mann. Han var ein heidersmann – mot meg.»

101Då reiste Ranveig seg og rette fram handa.

«Takk for kaffen, Mette. Og takk for tilbodet. Eg veit ikkje kva faster vil. Men du skal i alle høve ha takk.»

«Det er eg som skal takke.» –

Ranveig var i heimvegen att. Ho måtte skunde seg – dei venta truleg på henne. Men gonglaget var lettare no enn då ho kom.



Det er langt til Amerika

No hadde Ranveig stunder til å tenkje på seg sjølv. Ivar var reist med morbror. Faster skulde til Mette. Sjølv tenkte Ranveig seg til Oslo – til industriskulen. Ho vilde lære mønsterteikning, kanskje kunstvevnad.

Men ho hadde gått med ein ir dei siste par vikone – ein otte, som meir og meir vart til visse. Ho var ikkje åleine lenger.lenger.] rettet fra: lenger,

Kvar gong tanken kom for henne, skuva ho han til sides. Ikkje no. Berre ikkje tenkje på det no. Alt anna måtte ordnas først.

Og no var det snart ikkje meir å ordne. No var det ikkje meir å vone eller tvile på heller. No vildra tanken frå det eine til det andre. Leita etter utvegar. Fann ingen – og leita på nytt etter andre.

Ho hugsa ein dag ho hadde tala med Arvid om far og Mette. Kvifor hindra dei det ikkje, sa han. Kvifor hindra dei ikkje at barnet kom. Sjølv for han var det naturleg – når barnet ikkje var velkome. 102Når det helst ikkje burde koma. Kvifor hindra dei det ikkje?

Ho skuva tanken ifrå seg. Men han kom att. Sterkare for kvar gong. Dette at Arvid hadde sagt det, gjorde sjølve tanken meir naturleg.

Ho tenkte på Arvid. Ho lengta etter han. Kvar blodsdropen i henne skreik etter han. Og no var det langt til Amerika. Vonlaust langt.

Ho vilde skrive. Og ho skreiv. Brev etter brev – og brende dei. Det var ikkje meining i dei. Ein kunde ikkje rådføre seg med ein i Amerika om slikt. Havet var imillom – og dagane var dyre.

Dessutan vilde det gjera Arvid vondt. Det vilde skiple arbeidet for han. Og kva kunde han gjera? Ingen ting. Mindre enn ingen ting. –

Hadde gamlepresten levt! Eller far! Til dei kunde ho gått, tenkte Ranveig. No. – Ei stund tenkte ho på fru Berge, mor hans Arvid. Ho vilde sakte hjelpe.

Men det var ikkje meining i det heller. Ho hadde nok med sjølve seg og sine. –

Ranveig gjekk kvilelaus ikring og budde seg til Osloferd. Ho kjende seg kroppsleg uvel. Det òg auka otten og spaninga.

Gjev noko måtte hende, tenkte ho – noko godt og lyst som kunde hjelpe henne! Kanskje narra ho seg sjølv? Når ho kom seg til ro i Oslo, vilde alt syne seg å vera innbilling berre?

Ho hogg seg fast i denne tanken, ho tviheldt på han. Og ho tok til å tinge med Gud.

«Du som er allmektig,» tenkte ho, «du som kan alt – hjelp meg! Du kan gjera det slik at eg ikkje 103er med barn. Du kan dersom du vil. – Eg vil tena deg heile mitt liv. Eg vil tru på deg og vitne om deg. Hjelp meg berre denne eine gongen.»

Ho tykte Gud måtte hjelpe. For si eiga skuld måtte han gjera det. Då vann han eit menneske heilt for seg.

Og kvifor skulde han ikkje hjelpe? Kva vondt hadde ho gjort som skulde straffas slik? Ho meir enn andre? Kvifor skulde barnet koma nett no – når korkje ho eller Arvid kunde ta ansvaret for det?

Ranveig pakka inn klæda sine og dei ting ho enno åtte. Tankane svirra rundt som flugor ein varm somardag. Alltid krinsa dei om dette same. Alltid om dette som måtte hende so alt vart som før. So denne redsla ikkje var meir. Underet som skulde gjera vissa om til inkje.

Ei kveldsstund gjekk ho og tenkte på om ho skulde tru seg til Mette? Ho var på veg dit ein gong, og to gonger. Men snudde att. Ho greidde det ikkje. Og Mette vilde knapt skyna henne.

For ho vilde ikkje ha barnet. Ikkje no. Ho vilde ikkje bera det fram i skam. Kvifor hindra dei det ikkje, kviskra det i hugen hennar. Kvifor hindra dei det ikkje? – So fanns det råd. Det måtte vera hjelp for henne òg. Ein eller annan måtte kunne hjelpe. –

Åsa? Åsa var i Oslo. Åsa visste so mykje. Ho vilde skyna. Og ho var kjend. Til henne kunde Ranveig tru seg. Åsa vart halmstrået ho klamra seg til. Åsa vart målet ho reiste imot.

Ein dag skreiv ho til Åsa og fortalde korleis det var. Ho bad henne hjelpe seg å få i husvære. Ho 104fortalde om barnet som skulde koma. Nemnde ikkje noko anna. Men kanskje skein det igjenom kva ho tenkte på. Kva ho sleit med.

Ho vilde ikkje noko gale. Ho vilde ikkje hindre noko liv i å leva. Ho vilde berre høyre kva Åsa meinte. So fekk lagnaden rå. Og avgjersla koma som den kunde. – –

Ranveig gjekk til Mette og bad farvel ein kveld. Faster hadde slege seg saman med Gunnar. Dei sat i omnskroken og spela mil. Lampa lyste på mange små ting som høyrde ein heim til. Og sprakinga frå omnen gjorde det triveleg og godt å vera til.

Men Ranveig vart ikkje lenge. Det var uråd å sitte og prate om små kvardagslege ting, når lagnaden tok hand om hennar eige liv. No hadde Åsa brevet – no visste ho – no visste ho –. Ranveig høyrde ikkje til her lenger.

Ho høyrde ikkje til nokon stad, tenkte ho då ho sat på toget og det bar i veg. Alle andre hadde eitkvart å halde seg til. Nokon som venta. Ei omnskrå å varme seg i – ei lampe som lyste på små heimlege ting. Berre ho var heilt åleine.

Ånei. Ho hadde Arvid. Han venta. Men han var so langt borte. Og lenger bort kom han for kvar dag som gjekk. Var det verkeleg berre eit par månader sidan han reiste? Det kunde vera år.

Ar-vid, Ar-vid, Ar-vid kvein hjula mot skjenegangen. A-a-ar-vid susa vinden. Og dirra det gjenom toget.

Arvid, kviskra Ranveig. Og let att augo. Han kom henne nær då. Ho mintes ord og tonelag. 105Ho kjende hendene hans kring sine. Ho såg smilen hans og dei varme augo.

Arvid, kviskra ho. Og augo rann fulle av tåror. Det var so endelaust langt til Amerika no.



Lagnaden

Lagnaden hadde tala. Lagnaden var Åsa i brun skinnkåpe og ein dårande hatt som stod til kåpa. Ho var på stasjonen og tok imot Ranveig den morgonen ho kom til Oslo.

«Eg har fått i rom åt deg,» sa ho og tok ein kuffert. «Men du må tru det var ikkje lett. I fjorde høgda, mor, so du får sanneleg halde deg i treninga. Ikkje tale om heis. Men vertinna såg ikkje verst ut. Og so er det eigen inngang. Det syntes eg vog mykje. Du får kaffe om morgonen og te til kvelds om du vil. Men det kan du alltid ordne med seinare.»

Åsa prata. Ho fekk tak i bil og ordna opp med reisetyet. Ho var her og ho var der. Ranveig fekk ikkje sukk for seg før dei sat i bilen og var ferdige med heile jarnbana.

Ho åtte berre ein klår tanke: eg må ikkje kaste opp no, må ikkje, må ikkje –. Ho var kvalm etter reisa, og byen mol som ei kvern i hovudet hennar.

Då dei kom opp på romet, måtte ho legge seg. Alt sveiv. Ho kunde ikkje ha teke si hand i ein kuffert om dei hadde piska henne til det.

«Ho er dårleg etter reisa,» sa Åsa til vertinna, og smilte og prata henne ut gjenom døra. –

So var dei toeine.

106«Er du mykje dårleg?» undras Åsa, og vilde legge Ranveig betre til rettes.

Ho fekk ikkje svar. Ranveig stridde imot det ho vann. Men ho måtte opp med alt ho hadde ete om dagen. Det var ikkje til å halde ut.

Åsa hjelpte slik ho kunde. Ho fekk Ranveig til sengs. Og flidde opp. Ho prata om laust og fast, ordna bort klæde og stelte.

«So får vi bli einige om korleis du best skal ordne deg,» sa ho. Og sette seg.

«Ja, den som visste det –.»

«Det veit vi sakte. Nokon industriskule blir det ikkje tale om før jul. Det skynar du. Elles veit eg ikkje om dei tar inn nokon midt i semestret slik heller.»

«Nei, dei gjer venteleg ikkje det.»

«So segjer vi du får ta til der på nyåret. Den stunda treng du til å ordne deg.»

«Ja men eg –.»

«Du må bli frisk først, kan du skyna.»

«Men det går ikkje so fort, det.»

«Det går som ein røyk, skal du sjå.» –

Ranveig let seg drive med. Ho låg berre og lydde og sa ja og ha. Åsa tala lågt no. Ho fortalde dei utrulegaste ting om den og hin, og om dei ein minst skulde tru det om. Det var minste kunsta i verda å bli kvitt eit foster etter som det høyrdes.

Synd? – Ikkje tale om.

«Det skulde berre mangle at du skulde gå her og få barn og vera brennemerkt for dette. Og attåt slite både for deg og det. Nei, veit du kva.»

Ranveig freista med ei lita stakkarsleg innvending om å bera fylgjone av gjerningane sine.

107Åsa bles berre.

«Eg synes du har bore fylgjor nok snart. Du ser ut som det eg ikkje vil nemne. Og Arvid – skulde ikkje han og bera fylgjone? Eg berre spør, eg?»

Ranveig kunde ikkje svara. Ho leita etter noko ho skulde sagt om Arvid. Noko til forsvar. Men det vart ikkje større med henne no.

Det var so godt å ligge her og bli stelt med. Ranveig var sliten, og takksam for kvila. –

«Du Ranveig,» sa Åsa litt tvikande, «eg har fortalt til Leif det du skreiv om. – Nei, du tarv ikkje bli redd – han segjer ikkje eit ord, kan du vita. Men han kjenner so mange. Og han veit av fleire som har gjort det same, skynar du.»

Ranveig skyna. Ho skyna det godt. Men det sveid so ho krympa seg ved å vita at dyraste løyndomen hennar var i hendene på Leif Jæger no.

«Han har ein ven som er medisinar,» heldt Åsa fram, «Leif meinte han vilde hjelpe deg. Du veit det er tryggare enn ei slik kjerring berre.» –

Ja visst var det tryggare. Når berre ingen fekk vita noko, so –. Ranveig dreiv med. Ho åtte ikkje vilje lenger. Ho åtte ikkje tanke for anna enn å bli fri. Bli seg sjølv, so ho kunde ta til å arbeide. So ho kunde kjenne seg menneske att. Alt anna var likesælt.



I Oslo

Det var ein endelaus dag før jul, med storm og snødrev. Ranveig hadde vore i Oslo ein månad snart.

108No sat ho på romet sitt med ei bunke magasin og venta på at tida skulde gå. Åsa og Jæger hadde bede henne med i teatret om kvelden. Det var første gongen ho skulde ut etter ho kom opp og var seg sjølv att.

Ho hadde ikkje lyst. Veret var ufyseleg. Og ho grua seg for dei tri lange trappene. Hadde det ikkje vore for Åsa – – men det var ikkje godt å segja nei lenger, so staut og hjelpsam Åsa hadde vore denne tida.

Ranveig bladde om og las – blad etter blad. Utan tanke, utan meining. Ho trekte sjalet hutrande kring akslene sine. Og vart sitjande og såg på dei tunne fingrane sine.

Dei var ikkje arbeidsslitne lenger, bar ikkje merke av mold eller vatn, bar ikkje merke av nokon ting. Ein liten ring med ei perle i hadde ho fått hos Arvid. Den slang på vinstre ringfingeren no. Åtte ikkje heime der lenger. Ho flytta han over på langfingeren. Der òg var han for stor.

Det kom brått for henne at ho kunde misse ringen ein dag – draga han av med votten kanskje. Det måtte ikkje hende. Det vilde vera ei ulukke.

Skulde ho få gullsmeden til å ta han inn? Skulde ho gøyme han til fingrane kom i arbeid att. Dei måtte vel bli levande, kraftige igjen? Ho såg redd på dei, og på ringen.

Den skulde vera teiknet på bandet som batt, hadde Arvid sagt. Han hadde mest ikkje fått ringen inn på fingeren hennar den gongen, so trong var han. Di fastare ringen sit, di fastare bind eg deg, sa han. No sat ikkje ringen fast.

109Dei hadde skjemta den gongen, hadde leika seg med ord. No kom orda att og skræmde.

Ho kasta blada. Ho måtte gøyme ringen, måtte ikkje misse han. I det vesle skrinet saman med brosja etter mor og gullkrossen ho fekk til dåpen, var han vel trygg. –

Ho vart ståande og såg på snødrevet som klina seg inn i krikar og krær – som eit likklæde reint. Ender og då skimta ho toga som ylte og tuta mot henne.

Ho hadde utsyn til jarnbanetomtene, til ei kolbu og eit lager for skraphandel. Bak dette var Eikeberg og fjorden.

Men Ranveig såg ikkje dette no. Ho stira inn i eit minne om ei natt då det aldri tyktes bli morgon meir. Då noko reiv og sleit i kroppen hennar, og ordet om misgjerning vart sanning. Den natta måtte barnet hennar døy. – –

«Det var ikkje barn,» sa Åsa uviljugt, då Ranveig hadde gjeve seg over ein dag og klaga. «Det var i høgda ei von. Og ei vonlaus von måtte det vera.» –

Men Ranveig kunde ikkje sleppe dette barnet som ikkje var barn, denne vona som ikkje hadde vore von – berre otte og redsle. No det ikkje var der lenger, måtte ho tenkje på det stødt. Ho drøymde om det. Ho undras korleis det vel hadde vorte om det hadde fått leva. Når ho høyrde småkarane skrike etter mor si, måtte ho tenkje på dette. Ho kom ikkje lenger. Ynske og voner var ikkje meir.

Ho hadde fått brev frå Arvid ein dag – sendt etter henne heimanfrå. Han hadde ikkje høyrt at lensmannen var død eller om flyttinga enno. Det 110var underleg å lesa brevet. Det var som frå ei anna tid.

Han fortalde små hendingar frå reisa si. Han skreiv gode små ord som hadde gjort henne lukkeleg før – no fekk dei henne til å gråte.

Han hadde ikkje kome seg i gang med noko arbeid – det var mange om kvart beinet der òg – men det kunde ikkje vara lenge no. Ho måtte vera med godt mod.

Godt mod! Ranveig smilte sårt der ho stod og såg på snødrevet og hugsa brevet. Han kunde sakte skrive om godt mod. Kanskje hadde han det òg. Sjølv hadde ho korkje godt eller dårleg mod lenger.

Ho skulde berre leva vidare, skulde slite seg gjenom dagane. Sjølve vona om å koma til Arvid snart var død. Det var meir enn havet som skilde dei. Det var ei endelaus natt som ho ikkje kunde gløyme. –

Ho stod med klokka i handa. Venta og vog. Visarane flytta seg. Tida gjekk. Skulde ho legge seg for hovudverk og be vertinna ringe til Åsa?

Ho hadde gjort det før òg. Men so vilde vel Åsa koma drivande i morgon og skjenne og masa. Kanskje drog ho Jæger med seg. Det måtte ikkje hende.

Ranveig fann fram kjole og kåpe. Ho skunda seg. I trappa møtte ho fru Hansen, vertinna.

Dei sa dei par orda om ver og føre. Og gjekk so kvar til sitt. Men Ranveig vart heit. Ho kjende augo åt fru Hansen – spyrjande, halvveges vitande. Hadde ho skyna noko? Kva trudde ho?

Augo og spursmåla fylgde Ranveig til ho møtte 111Åsa og Jæger. Då tok spaninga henne. Dei breide trappene i teatret, dei festklædde menneskja – det var som å koma or kjellaren fram i lyset.

Endå meir teken vart ho då teppet gjekk opp, og songen tona mot henne. Og fargane tona med. Det var «Faust» dei såg.

Og frå første stund levde Ranveig med. Ho var sjølv Margareta. Ho elska med henne, synda og leid med henne. Og sigra. Ho såg ikkje at Jæger og Åsa smilte til kvarandre.

I millomaktene dreiv ho med ut. Ho høyrde Åsa prata om den kjolen eller hin frisyren – det var tome ord. Dei hadde ikkje bod til henne. Inne på tilet var livet. –

Ho ansa ikkje at Jæger kom borti henne, ikkje at handa hans strauk hennar og klemde til. Ho flytta seg berre til sides og trudde det var trongt. Ho skyna ikkje at nokon kunde tenkje på anna enn dette vedunderlege dei høyrde og såg.

Då låtten åt Mefisto klang mot henne frå djupaste helvete, vart ho bleik, og redsla frå barneåra tok henne. Slik kunde berre den vonde sjølv læ.

Då ho såg Margareta i bøn til Maria møy, bad Ranveig med av fullt hjarta. Og då himmelen opna seg, tykte Ranveig det var ho sjølv som hadde fått tilgjeving for syndene sine. –

Klapping, blomar, rop og uro vekte henne so langt ho kunde vekkjas. Men det var uråd å sleppe dette ho hadde levt med i.

Åsa og Jæger kritiserte musikken og songen. Dei plukka sund og fann lyte både her og der. Ranveig skyna det ikkje.

112Jæger baud til å fylgje henne heim. Men ho nådde sovidt siste trikken. Og var glad då ho var åleine.

Ho vilde heim og drøyme. Ho vilde lata att augo og leva oppatt det ho hadde set. Musikken hang att i øyro, fargane og tonane båra i henne.

For første gong sidan ho kom til Oslo tykte Ranveig livet var verdt å leva. Kanskje kunde det ha ei og anna glede åt henne med.



Eit møte

Dagen etter møtte Ranveig Anna Jenssen – klokkar-Anna der heimanfrå. Det vart eit møte! Du her? og kva du held på med? og kvar bur du?

Spursmåla hagla. Dei var to sambygdingar som møttes ute i verda. Dei hadde hundrad ting å prata og spyrja om.

Anna gjekk på lærarskulen – siste året. Sjølvsagt visste Ranveig det. Ho hadde berre gløymt det i all striden.

Anna var lita og bleik og mørklett som ho alltid hadde vore. Og stillferdleg og var. Ho var som ei kjærkomen helsing frå elva og Småhaugane, frå lensmannsgarden og barndomen. Aldri hadde Ranveig set at ho var so ven før. Det var berre godt å møte henne.

Dei dreiv i gatone. Dei gjekk på restaurant. Ranveig gløymde kva ho var ute etter. Hugsar du? hugsar du? sa ho. Anna hugsa. Ho hugsa meir enn Ranveig sjølv når det bar til.

113Den siste syrgjelege hausten nemnde dei ikkje. Ingen hadde gløymt noko. Kanskje tenkte dei nett på den. Men det var ikkje noko å nemne i denne stunda. –

«I går kveld såg eg Faust,» sa Ranveig brått, oppteken av det nye som fyllte henne.

Anna svara ikkje.

«Eg har aldri opplevt noko liknande,» sa Ranveig igjen. Ho ansa ikkje at Anna tagde. «Har du set det?»

«Nei.»

«Men det må du sjå. Det er ikkje til å fortelja korleis det er –.»

«Eg kjem visst ikkje til å sjå det lel.»

«Men kvifor?»

Ranveig fekk ikkje svar no heller. Med kvart vann ho tenkje seg om og minnas eitkvart.

«Du vil då vel ikkje segja du trur det er synd å gå i teatret?»

«For meg er det synd.»

«For deg? Er det meir synd for deg enn for andre?»

«Kanskje. Når det dreg tankane mine vekk.»

«Meiner du Goethe synda med å skrive Faust òg?»

«Nei. Eller eg meiner ingen ting. Eg veit det ikkje.»

«Men korleis veit du det er synd å syne det fram då?»

«Eg veit ikkje det heller.»

«Men då skynar eg ikkje –.»

«Nei. Men når eg tenkjer på det livet skodespelarane lever, og leva –.»

«Kva veit du om livet deira?»

114«Ikkje mykje. Men eit liv i lygn og tilgjersle det visst vera –.»

Ranveig tenkte på Margareta. Ho såg henne for seg, høyrde songen –. Det var ikkje lygn.

«Dersom eg kunde gjeva eit einaste menneske det Margareta gav meg i går kveld,» sa ho varmt og sterkt, «då vilde eg tru eg hadde nådd noko av det Vårherre vilde med meg. Slik kjenner eg det.»

Anna svara ikkje. Det hadde falle ein skugge. Det kjøla, og snart var det hundrad mil millom dei. Det gjorde vondt.

Ranveig hadde ikkje råd til å misse Anna no. Ho leita etter ord som kunde bygge bru. Ho lo litt.

«Dette òg minner om der heime,» sa ho: «hugsar du ordskifta våre om tru og synd? Aldri vart vi einige. Om vi møttes i ei anna verd ein dag, trur eg mest det bar i ordskifte med oss der òg.»

«Det kom vel an på om det vart høve til det der,» smilte Anna.

Skuggen var sovidt borte. Dei kunde allvisst skiljas og gleda seg til møtet næste gong. –

Ranveig gjekk heimover og tenkte på Anna. Kor sterk ho var i alt sitt einsyn. Det fanns ikkje faktor og store ord hos henne. Ho var som ein botnfast stein. Om straumen gjekk nokso strid, let ho seg ikkje rikke. –

Sidan møttes dei rett som det var. Det kunde vera mykje som skilde. Men det var mangt som batt òg. For Ranveig var Anna litt av heimen og heimbygda. Dei heldt av kvarandre på ein vâr og stillferdleg måte. Og dei hadde hugnad av samværet – endå so ulike dei var.



I arbeid

115Ranveig hadde kome seg i gang med arbeidet. Kvar dag traska ho vegen til og frå industriskulen.

Ho var glad i arbeidet. Ho kjende kor laget til å teikne vaks med øvinga. Ho drøymde om nye mønster, ho såg linor og fargar – måtte ho berre få det til som ho vilde!

Om ettermiddagen sat ho mykje godt heime på romet sitt. Der brukte ho fleire fargar enn ho hadde høve til på skulen enno. Ho kunde lata att augo og sjå fjellviddene heime, i haustbragd. Ho hugsa det gamle lønetreet i hagen når hausten hadde måla med gull og blod. Det var ein fargerikdom som kunde gjera ein ør.

Ho drøymde om fargane og freista feste dei på papiret. Mykje vart rot. Men det hende ho fekk til brukbare ting.

Då tok ho smått til å sulle og synge litt. Ho kjende seg som menneske igjen. Modet vaks – og ho tok til å drøyme om framtida att.

Framtida var Arvid. No som før. No meir enn før. Ho vilde skrive og fortelja alt. Men fekk det ikkje til. Kanskje var ho redd for å legge for tung ei bør på han – kanskje grua ho seg for å leva opp att det ho hadde gått igjenom.

Ho visste ikkje. Ho vilde helst ikkje tenkje på det som hadde hendt. Ho orka ikkje skrive om det.

Hadde ho ei lita ledig stund so minna kom smygande, tok ho på seg og gjekk ut. Til Anna eller Åsa.

116Helst til Åsa. Dei gjekk på kino eller i teater. Dei gjekk på konsertar og såg mange menneske. Det var mest det same når ho berre fekk døyve dei vonde tankane.

Eller ho kasta seg inn i arbeidet. Dreiv på, utan stans. Med teikning og vevnad. Fargane smaug seg inn i einannan, mjuke og fine – som trådane i veven, som himmel og jord i synsranda. Ingen såg når den eine slutta og den andre tok til.

Somtid skreik dei mot kvarandre, sterke og kvasse. Her eg, der du. Inga blanding. Ingen mjuk overgang. Berre kvasse konturar.

Men alt var gildt. Det fanga hugen. Det tok tid og tankar. Dagane flaug. Det hende dei vart for stutte. Attåt las ho mykje denne tida. –

Innimillom kom det vonde dagar. Ein dag var Leif Jæger nærsøken igjen. Ikkje slik at ho kunde slå eller bite, det ho var mest huga til. Nei, berre sovidt ho skyna kvar ho hadde han.

Men når ho såg augo hans, vart ho redd. Han visste. Han kjende henne. Han dømde henne ut ifrå seg sjølv. Sjølvsagt gjorde han det.

«Du tarv ikkje gjera deg so heilag,» sa augo hans. «Eg veit kven du er.» Dei sa mykje meir. Dei sa ting som fekk Ranveig til å raudne og kjenne seg sulka.

Den dagen kjende ho kor alle orda var hole. Det var inga glede ved arbeidet heller. Gråten låg og skalv bak låtten. Ho reddas ved det.

Men ho lo likevel. Og døyvde tankane med prat. Berre ikkje tenkje på det som var vondt. Berre ikkje sjå nokon skugge. Var ikkje sola for alle?

117Arbeid og moro – moro og arbeid. Det var livet. Skulde alltid vera det. Det kom mange slike dagar. Dei jaga henne. –

Ein dag var ho på tur med Åsa og Jæger og eit par andre kjenningar. Dei møtte Anna Jenssen saman med ein lærar Hauge.

Ketil Hauge var eldre – allvisst verka han eldre saman med desse kåte ungdomane –, men han var pratsam og triveleg.

Anna kjende Ranveig sitt lag. Dei helsa og sa nokre ord om våren og den herlege lufta. Til slutt vart dei alle med heim til Åsa. Dei skulde høyre musikk. –

Åsa spela. Det gjorde ho tidt og gjerne. Men det var meir høgtidsamt denne kvelden. Dei to framande gjestene la døyvar på kjæta. Og Beethovens måneskinssonate høvde ikkje saman med lått og løgje.

«Er ho ikkje flink?» kviskra Ranveig. Ho sat saman med Anna og Hauge.

«Jau,» svara Hauge.

«Ho er berre musikk,» fortalde Ranveig og var kry av veninna si. «Ho har spela frå ho var yrende lita.»

«Ein merkar det. Ho har mykje teknikk.»

Det var Hauge som sa det. Ranveig vilde vita kva han meinte – det let ikkje berre som lovord tykte ho.

«Jau, det var lovord,» varde Hauge seg. «Det er godt gjort å ha so fin teknikk. Det ligg utruleg mykje arbeid bak den. Tru De meg.»

«Men det er vel ikkje berre arbeidet som gjer musikken?»

«Nei?»

118«Kva meinte De so?»

«Ingen ting i grunnen. Ho er so ung. Det er berre naturleg om ho har meir musikk i fingrane – enn i hjarta. Enno. Med all den øvinga.»

Då måtte Ranveig sjå på han. – Ho tenkte på far sin då ho gjekk heim om kvelden.



Somarferie

Då somarferien kom, reiste Ranveig til morbror sin og til Ivar. Dei budde nærast til. Reisa kosta minst. Og ho var huga til å sjå om morbrorfolket.

Ho grua seg litt for Ivar. Dei par breva ho hadde fått frå han, sa inkje. Men ho kunde ikkje gløyme utbrotet hans i fjor haust. Ho undras om han gjekk og bar agg til henne? Enno? –

Han møtte henne på stasjonen. Og helsa glad. Då stod Ranveig i sola og kjende kor skuggane kvarv. Ho var glad ho hadde reist hit. –

Ivar gjekk med henne rundt i prestegarden, skulde gjera henne kjend. Han høyrde til her, skyna Ranveig. Ei lita sjuårs gjente gjekk med. Ho undras til slutt om Ranveig kunde mange eventyr?

«Eg heiter Gudrun, eg,» sa gjentungen, «og eg kan lesa om reven og hanen heilt åleine.»

«Det var då svært til gjente,» meinte Ranveig, «og du er syskinbarnet mitt. Veit du det?»

«Mor segjer at Ivar er bror min no,» sa Gudrun.

Då lyfte Ranveig henne opp åt seg. Ho kunde ikkje segja stort. Men ho var forunderleg glad. –

119Ranveig kjende seg snart heime i prestegarden. Der var ro og tryggleik. Ingen tenkte på noko vondt. Ingen visste noko leidt. Morbrorkona var eit lyslett lite menneske som ein måtte bli glad i.

Og Gudrun var ein gild kamerat. Ho vart aldri trøytt av å høyre eventyr. Ranveig fortalde dei ho kunde. Ho dikta nye til. Men Gudrun var like umetteleg.

«No kan eg ikkje meir,» sa Ranveig reint oppgjeven ein dag.

«Då er Ivar mykje flinkare enn du,» sa Gudrun og sette trut.

«Det veit eg han er,» sa Ranveig. Ho såg ikkje på Ivar. Og han sa ikkje noko.

«Men kanskje eg kan teikne til deg,» sa Ranveig igjen. Ho fann fram fargar og papir. Og teikna blomar og dyr. Ho teikna ei lita gjente i blå kjole.

«Du er flinkare enn Ivar til å teikne,» sa Gudrun.

«Kanskje. Men Ivar er mykje snildare enn eg.»

«Det er han.»

Gudrun sa det so visst. Dei måtte læ. –

Ein dag gjekk Ranveig og Ivar langs med elva og plukka blomar og prata. Det var Ranveig som plukka blomar.

Gudrun sprang med som vanleg. Ho hermde etter fuglane, ho kika etter fisken som spratt og krusa vassflata ender og då.

Ranveig var glad. Ho hadde ei kjensle av at Ivar og ho heldt på å finne fram til kvarandre. Eit stykke på veg i minsto.

Ivar vilde bli prest, fortalde han. Då måtte Ranveig sjå på han. Og undras.

120«At du vågar,» sa ho berre.

Ivar smilte litt. Han gjekk og vog ein prestekrage i handa. Han glytta bort på Ranveig.

«Det kan vel vera vågnad med å lata vera òg,» sa han stilt. Og kasta prestekragen på elva.

Då måtte Ranveig sjå på han endå ein gong.

Han hadde vorte so lang dette siste året, hadde vakse utor konfirmasjonsklæda sine. Og var grop og vaksen i mål, og i åtferd. Han var ingen smågut lenger. Ranveig merka vel det.

«Er det morbror som har talt deg til dette?» undras ho. Ho kunde ikkje anna – ho måtte spyrja.

«Nei.» Han gjekk eit stykke. So la han til, skjemtande. «Det er min eigen frie vilje – og eg har både vitet mitt og sansane mine.»

«Det treng du sanneleg òg.»

Ranveig måtte læ då ho hadde sagt det – og Ivar lo med. Sidan gjekk dei tagale ei stund og tenkte kvar på sitt.

«Ja ja lukke til då!» sa Ranveig med eitt og rette fram handa.

«Takk!» –

Dei var komne fram til fossen. Og no var Gudrun der med mykje prat. Ho skulde kappas med fossen i dur, sa Ivar og terge henne.

Men Gudrun let seg ikkje terge. Ho hoppa som ei erle, ho ropte og lo. Fortel meg om nøkken, bad ho Ranveig.

«Hyss. Der kjem han,» sa Ranveig.

Det dukka opp noko mørkt millom steinane. Ein mann. Han kom mot dei. Helsa. Det var Ketil Hauge.

121«Men du verda,» ropte Ranveig.

«De kan so segja,» lo Hauge. «Er De her?»

«Ja visst er eg her. Kvar skulde eg elles vera? men De?»

«Eg har somarferie.»

«Det skynar eg.»

«Morsætta mi skal vera frå bygda her. Eg vilde sjå om eg kunde finne skyldfolk.»

«Det var snålt –.»

Ranveig var still vorten. Dette med skyldfolket høyrdes bra. Men – –, ikkje anna ho hugsa hadde ho fortalt både Anna og Hauge om reisa si hit. Han hadde ikkje sagt noko om skyldfolk den gongen.

Ranveig måtte sjå på han. Hauge gjekk og prata med Ivar. Gudrun sprang imillom dei med blomar.

«Veit du, Ranveig trudde du var nøkken, ho,» lo Gudrun mot Hauge.

«Kanskje er eg det.»

«Kan du spela då?»

«På fele, ja. Eg var vel ingen nøkk utan.»

Gudrun og Hauge var bestevener straks. Ho vilde ha han med heim til å prøve fela.

«Ein annan dag,» sa Hauge og drog på det.

«I dag,» sa Gudrun.

Ranveig og Ivar bad med. Han kunde vel sjå innom dersom han hadde stunder.

«Dette med fela høyres freistande,» sa Ranveig; «eg visste ikkje De kunde spela.»

«Eg kan diverre ikkje stort heller –.»

Men han kunde utruleg. Han fekk liv i den gamle fela. Ho lo og gret, ho song mot dei.

«Eg meiner De er nøkken, eg,» sa Ranveig.

122«Eg vil ikkje ynskje det.»

«So?»

«Han må ha det kaldvore –.»

Meinte han meir enn han sa? eller noko anna? Ranveig kunde ikkje bli klok på det. Ho måtte rett som det var lye etter noko bak orda. – –

Prestefolket frygda seg ved musikken. Dei bad Hauge koma att so tidt han vilde. Kanskje kunde presten rettleide honom med omsyn til ætter og skyldfolk. So han kunde ha utbyte av ein prestegardstur.

«Eg vil alltid ha det,» sa Hauge. Han var ikkje uhuga på å koma att som det høyrdes. –

Og han kom att. All som tidast kom han og slo av ein prat. Eller spela ei stund.

Ivar og han vart so gode vener. Dei gjekk lange turar. Somtid gjekk Ranveig med. Men det var helst dei to karane som heldt praten med lag.

Ranveig gjekk og lydde til. Eller tenkte på sitt. Ho måtte undras på Ivar gong på gong – kor mykje han visste. Kor tenksam han var. Hadde denne vonde vinteren gjeve vokster med? Det måtte Ranveig undras på. – –

Ho kom på ho skulde veva ei pute åt morbrorkona si. Ho skreiv etter garn og leita etter mønster. Helst vilde ho laga eit sjølv. Ho drøymde om fargar.

På ein fjelltur ein dag stana ho opp og såg på ein krull med blåklokkor som hadde vildra seg opp i urda. Dei var so djupe og reine i fargen, dei lyste mot den grå mosgrodde steinen.

Der har eg motivet, tenkte Ranveig straks. Ho vilde ikkje gå lenger.

123Dei andre talde til, dei bad og skjente. Men Ranveig måtte heim. Mønstret vaks fram i tankane, fargane lyste mot henne – ho måtte feste det på papiret. Straks. Det kribla i fingrane etter å ta til.

«Eg kan vera med lenger ein annan dag,» sa ho, «det er noko eg må gjera heime.» Og ho fortalde kva det var.

Morbrorkona lo og meinte det var ikkje so på livet med denne puta. Ivar sa ikkje noko. Men Hauge meinte det var rimeleg ho vilde heim.

«Eg gler meg til å sjå kva De kan få til,» sa han. –

So sat Ranveig i veven dag etter dag. Arbeidsgleda hadde tak i henne. Det mjuke garnet vart levande i hendene hennar. Det smaug og smetta seg millom renningstrådane, det vart fargar og liv. Blåklokkemønstret vaks fram, mjukt og fint. Det var ei frygd.

«Det blir ingen ferie dette,» sa morbrorkona og vilde ha Ranveig ut.

«Dette er gildaste ferien eg kan tenkje meg,» sa Ranveig. Augo lyste av glede. –

Bak ihugen og arbeidsgleda vaks draumane fram. Og framtidsvoner. Når eg er ferdig med skulen, når eg duger retteleg, når eg meistrar mønster og fargar til fullnads – då reiser eg til Amerika. Då reiser eg til Arvid. Då kan vi hjelpas åt. Eg skal veva so dei skal sukke i lengt etter putor og tjeld. Eg skal veva inn sjølve gamlelandet. Fargane skal lyse mot dei som morgonroden ein vårdag her heime. Eg skal veva so dei kjøpe anten dei vil eller ikkje. –

Amerikanarane skulde vera oppglødde for kunstvevnad, hadde Ranveig høyrt – dei skulde få stette trongen sin!

124Og Arvid og ho skulde bygge sin eigen heim. Si eiga vesle stove, med putor og tjeld. Med fargar frå heimegrendene, frå moserabbar og fjellvatn, frå gullgule åkrar og døkke granskogar.

Draumen vaks fram med blåklokkone i veven. Tok farge av dei, eller gav dei farge. Den dagen puta var ferdig, vakna Ranveig og var i verda. Ferien var snart slutt, og ho hadde ikkje høyrt frå Arvid på heile somaren.

Det var Ketil Hauge som stod der og såg puta, og kytte med vare og gode ord. Han hadde set blomane vekse fram i veven. Han var med i gleda over velgjort arbeid.

Og om kvelden spela han gamle folketonar so dei sat trollbundne og lydde til. – Han la brått frå seg fela og gjekk, mest utan å segja farvel. Ein underleg kveld.

Ei stund etter stod Ranveig på loftet sitt og såg ut over bygda. Ho kulsa og drog sjalet ikring seg. Ho var ferdig med draumane sine. Ferdig med ferien. Ei strofe av Margit Hjuksevisa hang att og leika i hugen: Det er eg som ber sorgi so tunge –.

Nøkken, tenkte Ranveig og kraup til sengs.



Han skreiv ikkje til mor si heller

Det kom brev frå Arvid straks etter ho kom til byen att. Nokre fatigslege og vonlause ord. Modløysa skein beinbert igjenom. Og Ranveig gret seg i svevn den kvelden.

125Dagen etter leita ho fram bileta ho hadde av han. Ho sette dei framfor seg på bordet. Ho skreiv til han. Skreiv om arbeidet sitt, om byen og små hendingar. Ho skreiv om somarferien og Ivar. Ho nemnde sovidt Hauge, men kjende seg utrygg ved det. Ho skreiv om alt, men lite om seg sjølv.

Ho kjende det. Men fekk det ikkje til annleis. Ho var ikkje den same lenger som då han reiste. Og han var vel ògòg] rettet fra: og ein annan? Ho sat og såg på bileta og freista halde han fast. Ho tok fram minna og kjælte for dei.

Men vinteren som gjekk, kasta skugge. Ho kunde ikkje skrive om det som hende då. Kunde ikkje leva det oppatt. Ho undras om det var slik med Arvid òg? Om han ògòg] rettet fra: og dulde noko? Om han hadde det verre enn han vilde vera ved t. d.? Når vi møtes, skal eg fortelja han alt, tenkte Ranveig. Når vi møtes –.

Det var ei fatig trøyst. –

Ho hadde flytta til ein annan hybel. Nærmare industriskulen orsaka ho seg, då ho sa opp hos fru Hansen.

Det var ikkje den røynlege grunnen. Ho vilde berre vekk frå desse veggene som hadde set og høyrt jamringa hennar i fjor vinter, ho vilde vekk frå alle mørkeloftsminne. Ho vilde vekk frå augo og smilen hennar fru Hansen, som kanskje visste –.

Ho vilde ut i sola. – –

Åsa var ikkje i Oslo denne hausten. Ho var ikkje frisk. Dokteren hadde rådd henne til å vera heime til over jul.

Ho likte det ille sjølv. Jæger skulde vera der 126inne frå først i oktober og heile vinteren. Du får sjå etter han litt for meg, skreiv Åsa til Ranveig. Det skulde vera skjemt. Var det vel òg. Men det let beiskt, tykte Ranveig.

Ho møtte Jæger ein dag. Han var fin gut. Pratsam og gladværug. Hadde nye helsingar frå Åsa og tidend frå heimebygda.

«No får du slå deg i lag med oss,» sa Jæger og hadde kjenningar og vener.

Ranveig var glad til. Ho hadde ingen no Anna var reist òg. Ho møtte Ketil Hauge ender og då. Men det var ikkje so stor hugnaden ved det her inne i byen. Han var tung og ålvorsam. Ho kunde ikkje læ saman med han.

Og no vilde ho læ. Ho vilde vera glad. Ho kunde ikkje berre gå og drøyme om ei framtid som var meir enn uviss.

Arvid skreiv mest inkje no. Det var vondt. Men kva visste ho? Det fanns andre gjentor i verda. Venare, klokare gjentor enn ho. Og Arvid var berre eit menneske.

Ho hadde venta på posten so mange gonger. Vona og venta. I morgon kjem det brev. I morgon må det koma. Ho las skipsmeldingar, visste når amerikabåtane kom – venta i spaning på brev, på tidend. Det kom inga.

Ho hadde vore hos fru Berge og spurt. Men han skreiv ikkje til mor si heller.

So fekk det vera. Ho var ung. Ho kunde ikkje gå i skuggen og sture. Ho vilde ut i sola, vilde synge og læ. Vilde leva dagen i dag. Det var vel ikkje synd mot nokon. –

127Ho vart med i Jæger-klikken. Der var mykje moro. Der var gjerne ordskifte. Og alle tala fritt frå levra. Ingen ting var heilagt. –

Dei tala om kjærleik ein kveld. Kva er kjærleik? sa ein og flein. Seksualdrift i arbeid.

«Å,» svara ei gjente og drog litt på det, «når ei kjerring har ein unge annakvart år og slit frå morgon til kveld for å halde heimen saman, so neimen om eg trur det er berre seksualdrifta som arbeider.»

«Det er vanen attåt, morr, vanen –.»

«Eg trur ikkje det er berre vanen heller, eg.»

«Både-og, sa eg. Kva trur du elles? Og kvar har du grunnlaget for trua di? Kom med prov.»

«Heimanfrå. Mor hadde åtte born. Ho var ikkje noko seksualdrive vanedyr. Ho var ikkje noko luksusdyr til leik og gaman heller. Ho var eit godt og eit verdfullt menneske. Ho visste mykje meir om kjærleik enn nokon av oss som diskuterer seksualdrift og dårlege vanar. Det veit eg.»

Den unge gjenta var sint. Ho hadde kloke augo, og bar fram meiningane sine djervt og uredd. Ranveig likte henne.

Ho ynskte ho sjølv kunde gjera det same. Segja ifrå so hugheilt når det var noko ho mislikte. Men ho kjende seg brydd og utrygg. Ho skyna ikkje alt dei sa. Og somtid sa dei ting ho skjemdes ved.

Då lo dei åt henne. Det gjorde henne meir utrygg, meir skamfull. So freista ho fylgje med so godt ho kunde. Ho lo med dei andre. Ho vilde ikkje vera noka snerpe.

Ho lærde seg til å halde ein sigarett millom fingrane, og ho brukte mange ord.

128Når ho gjekk heim frå slike lag, kjendes det tidt som ho hadde graut i hovudet. Dei mange orda gjekk rundt og rundt og mol som ei kvern.

Somtid skilde eit og anna ordet seg ut eller ei meining var noko utanfor det vanlege. Det var helst når den unge gjenta med dei kloke augo var ute med munnen sin. Ho var gjerne saltet i laget.

Ho gjorde kvelden meir verdfull. Det var ikkje berre tull og lått heller. – –

Ein kveld Jæger fylgde Ranveig på heimveg, la han armen sin om henne. Ho skvatt til. Men sa elles ikkje noko.

«No vart du redd,» sa han. Og lo.

Ho lo med. Det var straks tryggare med di han sa det slik, og lo. Det var vel ikkje so gale meint om han tok i henne.

Då dei skildes, kysste han henne. Ho vilde rive seg laus. Men han heldt fast.

«Det er deg eg har vore glad i stødt,» sa han.

Då sprang ho frå han. Kvifor var han slik no att? Kva var det med henne? Hadde dei rett som sa at kjærleik var berre drifter? Var Arvid òg slik? Var det difor han ikkje skreiv? Når han ikkje såg henne, når driftene ikkje drog – då gløymde han? Var det slik?

Var det då ei skam å vera kvinne?

Eller var det den natta som fylgde henne framleides? Redslenatta? Var det fordi han visste, at Jæger no våga seg til igjen?

Ånei, han hadde våga før òg. Det var berre ho som var godtruen att. Fordi han no hadde halde seg i skinnet so lenge. Eller var det noko med henne –?

129Eg har vore glad i deg stødt hermde ho i tankane. Enn Åsa? Sa han ikkje det same til henne òg?

Det var likevel ikkje tanken på Åsa som plaga Ranveig mest. Det var kjensla av at det ikkje baud henne so imot lenger, dette at han kysste henne og tok i henne. Ho fekk ikkje til å minnas det berre med mothug. Det gjorde henne redd.

Ho tenkte alt på næste gong dei skulde møtas. Ho tenkte på det med spaning. Kva vilde han segja då? Korleis vilde han vera?

Eg vil ikkje møte han meir, tenkte ho – eg vil ikkje. Men samstundes visste ho at det vilde ho. Nett det vilde ho. Spaninga ved det drog henne.

Og hadde ikkje ho same retten til å leike seg og vera ung som alle hine?



Ketil Hauge

Ein dag Ranveig skulde i kunstindustrimuséet, møtte ho Ketil Hauge. Han bad om lov til å slå fylgje, og ho kunde ikkje godt segja nei.

Det var vevnaden Ranveig skulde sjå. Hauge spurde henne litt om arbeidet, om vanskane ved det. Og gleda. Med kvart fekk han henne på glid til å fortelja. –

Det var uvant å fortelja om arbeidet sitt. Elles vart det helst prat om bøker og sams kjenningar. No gjekk ho og kjende små ilingar av glede ved dette arbeidet. Ho kjende kor rikt det var, og verdfullt for henne sjølv.

130«Når eg går og ser på desse gamle sakene, kjenner eg kor sterke banda er som bind meg til dei som arbeidde dei. Eg kan leva meg inn i tankane deira og hugmåla, synes eg. Arbeidet mitt er framhald av arbeidet deira. Eg er nyrenningen i dag, som har røtene mine hos dei. Trur ikkje De ògòg] rettet fra: og det?»

«Jau. Vi er alle meir og minder bundne til gamlekarane.»

«Meir og minder berre?»

«Medvite, ja. – Ikkje alle ser –.»

«Det er noko i det. – Elles synes eg somtid vi mest held på og spring ifrå dei –.»

«Det kan sjå ut slik. Men dei er ikkje so lette å springe ifrå, gamlekarane. Trur eg.»

Ranveig tagna. Det var ikkje vevnaden eller fargane ho tenkte på lenger. Far hennar kom henne so sterkt i minne. Han var av gamlekarane. Han var bunden til dei med so sterke band, endå han kanskje hadde trudd han var fri mann ei tid. –

«Torer eg spyrja kva De tenkjer på no?»

«Eg tenkte på det De sa om gamlekarane. Eg trur De har rett.»

«Det var gildt. Alle kjenner reint beinveges skyldskapen med far og farfar sin. Dei ser ættelikskapen t. d. Dei fleste veit litt om arv – han har godt å ættas på segjer dei. Men få tenkjer på kor notida heng djupt fast i tida som gjekk, er eit barn av den – samstundes som ho fostrar nye tider. Samanhengen tenkjer vi lite på. Og ansvaret ved samanhengen.»

«Vi driv berre med, meiner De?»

«Ja. So lenge vi ikkje er vakne. Og mykje godt då med –.»

131Dei gjekk og tagde ei stund. Såg på ein og annan tingen. Og dreiv vidare. Ranveig såg, og såg ikkje. So lenge vi ikkje er vakne, tenkte ho.

«Eg trøytter Dykk visst?»

«Nei, langt ifrå. Vi hadde ein gamal prest heime. Han kom so ofte og tala livsvisdom med far. Og eg lydde. So eg er godt van, skynar De.»

«Det er vel ein grunn til at De kjenner taket frå gamlekarane då? sterkare enn vanleg ungdom?»

Ho måtte sjå på han. Gong på gong fekk han henne til å minnas far.

«De minner meg om far,» sa ho brått.

Han svara ikkje. Han hadde stana framfor eit tjeld. Maria møy ved krossfoten. Ein såg berre litt av krossen. Men Maria med hendene neste til bøn såg ein – og det bleike andletet lyft opp mot frelsaren i sorg, i tru. Ei tåre blenkte på kinnet.

Fargane var bleike. Teppet var slite i kantane. Eit gamalt tjeld som kanskje hadde prydd ei kyrkje ein gong.

«Kva meiner De om dette?» undras Hauge.

Ranveig stana og såg. Motivet tok henne, dei bleike fargane var underleg vedkjømelege.

«Meiner? Det er vent. Det er eit kosteleg tjeld.»

«Ser De ikkje meir?»meir?»] rettet fra: meir? (manglende anførslestegn)

Kva meinte han? Kva kom det han ved kva ho tenkte – eller såg? Ho svara ikkje.

«Ser De ikkje ho som vov det? Ei ung mor kanskje – i bøn for son sin, for det kjæraste ho åtte?»

«Kvifor ei mor?»

«Fordi ei ung gjente kunde ikkje ha røynt so mykje liding som det ligg i dette.»

132Ranveig gjekk vidare. Ho vilde ikkje sjå, vilde ikkje høyre meir. Når ho vart åleine, vilde ho gå hit att. – No stana ho framfor eit teppe med rosor vovne inn i den saugrå botnen. Dei var som kasta ikring og lyste mot ein.

«Dette har sakte ei ung gjente vove,» sa ho og lo mot Hauge. Ho var litt bleik og kasta augo attende på Maria møy. Når eg blir åleine ein dag, tenkte ho.

«Kvifor ei ung gjente?» smilte han.

«Kan De ikkje sjå det? Ho har vore glad for noko – ho har kasta raude rosor ikring seg. Eg kan høyre låtten hennar og sjå augo lyse. Kvar tråd har ho smetta med glede, i von om noko gildt. Trur De ikkje?»

«Visst trur eg. Når De segjer det.» Han lo. «De er so ung enno,» sa han.

«Takk.»

«Og likevel kjenner De taket av gamlekarane.»

«Kor veit De det?»

«De sa det sjølv.»

«Det var merkeleg.»

«So?»

«Eg plar ikkje segja noko om meg sjølv.»

«Vi segjer alltid noko om oss sjølv – anten vi vil eller ikkje.»

«Når vi er vakne, meiner De?»

«Når vi søv òg. Men vi høyrer det først når vi er vakne.»

«De er altso vaken?»

«Somtid. Eller noko på veg.»

«Ingen er kanskje heilt vaken? Anna enn Vårherre då?» Det siste kom med ein snert av spott.

133«Det er mange som trur dei er klokare enn Vårherre.»

«Kanskje er dei det òg. Vårherre tar til å bli noko losliten trur eg.» Ho sa det mest for å terge.

«Han er sakte ikkje meir losliten enn at han når igjen nokon kvar av oss. Når timen hans kjem.»

«Kva meiner De?»

«Vi kan jaga i veg som vi vil – ein dag kjem vi ikkje lenger. Ein dag møter vi – Vårherre. Eller gamlekarane. – Men dette er mi tru – den kan ikkje ha større verd for andre enn meg.»

«Kvart menneske si tru har vel verd – utover òg?»

«Når ein som De er fritenkjar, trudde eg ikkje noka tru hadde større verd.»

«Kven har sagt at eg er fritenkjar?»

«Anna Jenssen nemnde det ein gong.»

«Det visste ikkje Anna noko om. Elles vonar eg alle menneske må bli frie tenkjarar.» –

«No vart De sint.»

«Nei.»

Men ho vart det. Kva hadde Anna Jenssen med hennar fritenkjing? Kva hadde ho med å drøse om det ho ikkje skyna? I denne stunda likte ikkje Ranveig Anna.

«De skal ikkje døme Anna for dette. Eg sa ein gong det var underleg De lo berre med munnen. Ikkje med augo. Tidast då. Elles lær ein både med munnen og augo, veit De. Då fortalde ho De var slikt eit ålvorsmenneske i grunnen. Det var vandt å skyna at De kunde vera fritenkjar sa ho. Kvar ho hadde det ifrå, veit eg ikkje.»

134Ranveig visste det. Men det var det same no. Det kunde vera plent det same kva Anna meinte og sa. –

«Trur De på arvesynda òg?» sa ho brått.

«Ja.»

«De trur ikkje vi har nok med våre eigne synder?»

«Jau – meir enn nok. Men eins eigne synder kan vera ei fylgje av dei nedervde – av arvesynda. Trur De ikkje?»

«Kanskje. Samanhengen altso?»

«Ja. Noko slikt. Nett difor gjeld det om å vera vaken.»

«So?»

«Ein ber lettare når ein er vaken, trur eg. Når ein ser. – Og so kjenner ein ansvaret – for slektene som kjem. Ein vil vel naudleg auke børa for dei.»

«Korleis meiner De?»

«Det er kanskje ikkje so greidt å få sagt det. Eg skal likevel freiste. Gud og Mammon kjenner De til?»

«Sovidt.» Ranveig smilte brått. Ho lo mest.

«De lær?»

«Ja. Men ikkje åt Dykk. – Eg hugsa på ei kjerring heime. Staut og greid og eit skikkeleg menneske på alle vis. Men når verda gjekk henne retteleg imot – og det hende –, då sa ho noko som vi borna tydde som bannskap. Mammon regjere, sa ho. Og vi syntes det var snålt at ho som elles var slikt eit bra menneske, vilde banne.»

Hauge smilte med.

«De er so ung,» sa han igjen – det var som eit lite kjærteikn. «Men dette med Gud og Mammon, 135med englekoret og djevlekoret, dei gode maktene og dei vonde – det er ikkje so greidt. Det gjeld om å vera med på den gode sida meiner eg, på vokstersida – opp og fram i lyset. Då hjelper vi slektene framover. Då bygger vi. Kampen millom Gud og Mammon er der alltid. Og somtid kan ein vel freistas til å segja med kjerringa – mammon regjere. Men dersom vi verkeleg let mammon regjere, då drep vi sjela vår – då øyder vi kreftene våre. Dei gode kreftene. Og Guds lov dømer den som drep sjela si. Det veit vi. Det ser vi.»

Guds lov dømer –. Orda song i øyro hennar Ranveig, dei sette seg fast i hugen, dei tona mot henne. Ho kom seg ikkje til å svara, ho hugsa ikkje meir på vevnaden. Guds lov dømer, tenkte ho, Guds lov dømer –. – –

Dei hadde kome seg ut att. No dreiv dei litt i gatone.

«Eg er so glad Anna fekk posten heime,» sa Ranveig med eitt – og hugsa at no hadde vel Anna Jenssen teke til med arbeidet sitt i småskulen i heimbygda.

«Ja, det var godt for henne. Ho var so heimekjær.»

«Ja, kven er ikkje det?»

På nytt lag kjende Ranveig eit lite stikk av uvilje mot Anna. Ho var so heimekjær, hermde ho i tankane, so heimekjær –. Det var godt ho fekk koma heim.

Enn eg då, tenkte Ranveig, enn eg? Det sveid i henne av lengt etter Landsem, etter tunet heime, etter faster og far. Kvifor er det ikkje godt at eg får koma heim?

136«De har rett,» høyrde ho breiddmed seg, «heimekjære er vi alle. Meir og minder. Sjølv eg som ikkje har ått nokon heim det eg minnes, lengtar etter ein. Meir enn mange som veit kva ein heim er kanskje.»

Ranveig svara ikkje. Denne rolege, litt tunglyndte røysta fekk opprørstankane til å tagne. Den fekk henne til å ynskje at ho kunde vera god med han på eitkvart vis, kunde stryke han over håret og kviskre gode små ord til han. Han vart brått ein liten heimlaus gut berre – ein som hadde lese og tenkt seg til mange vanskelege ord og meiningar.



Låtten vilde seg ikkje

Leif Jæger fylgde Ranveig heim frå teatret ein kveld. Dei hadde set «Gjengangere», og stemninga frå stykket sat i Ranveig. Ho sa lite.

Jæger var òg still. Og stilla vart fårleg med kvart. Den sa meir enn mange ord. Ranveig vart både heit og kald. Hjarta banka i spaning. Og tankane svirra frå det eine til det andre. Urolege.

Ho tenkte på Ketil Hauge. Ho hadde ikkje møtt han sidan den dagen i muséet. No leika orda hans i hugen igjen. Ho såg på Jæger.

«Trur du på arvesynda, du?» sa ho brått.

Jæger lo.

«Nei. Trur du det er arvesynda som dreg deg til meg – eller meg til deg, kanskje?»

Han tok henne innåt seg. Han kysste henne. Ho freista skuve han ifrå seg. Ho kviskra namnet hennar Åsa. Men han brydde seg ikkje om det.

137«Det er deg eg elskar,» sa han, «det er deg eg vil ha. No. – Åsa har ikkje vondt av det ho ikkje veit.»

«Men vi veit det –.»

Han lo mot henne.

«Kva veit vi?» sa han.

«Trur du ikkje gjerningane våre fylgjer oss?»

«Nei so menn. Det vilde elles vera eit forbaska brysamt fylgje, synes eg.»

Ranveig sa ikkje meir. Brysamt fylgje, brysamt fylgje, murra det i tankane.

«Smil til meg, Ranveig. Kast frå deg fylgjet om du har noko. Kvar dag har nok i si plage, veit du vel.»

Då smilte ho. Og lo mot han. Ho let han halde handa si, ho let han kysse seg. Kanskje var ho glad ved det – ho visste det ikkje.

Men då han vilde vera med henne opp, bad ho for seg.

«Ikkje i kveld,» sa ho, «ein annan gong –.»

«Ein annan gong er ein skjelm –.»

Han vilde ikkje gjeva seg. Han bad. Han kviskra ord som fekk henne til å skjelve.

«Er det Arvid Berge du er redd for?» sa han til slutt.

Arvid. Ho hadde ikkje tenkt på Arvid. No kom namnet hans og vekte henne. Det singla som dumbjøllor, det lyste som stjernor ei vinternatt. Arvid. Kor kunde ho gløyme?

«Eg er ikkje redd,» sa ho, «eg er ikkje redd nokon ting. Men no vil eg ikkje meir. Og du blir ikkje med. Godnatt.»

138Ho sprang ifrå han. Opp trappene. Ho slengde av seg kåpa og gøymde det heite andletet i hendene. Ho var skamfull.

Ho hata seg sjølv. Ho hata kroppen sin og blodet som brann. Korleis var ho laga når ho kunde like flikringa hans Leif? Når ho kunde gløyme Arvid? Ho stunde.

Ho sette seg framfor varmen. Men dreiv opp att. Frå det eine til det andre. Ho fann ikkje ro nokon stad.

Eit bil stod ho og stira ned på gata og såg ein og annan natteranglaren baute seg forbi. Ein kar med ei fele under armen gjekk fort – mot eit mål. Heim og i seng venteleg – etter ein slitsam dag på ein eller annan restaurant.

Ei gjente kvein og lo tilgjort då eit par karar kleip i henne. Dei vart ståande ei stund – til gjenta gjekk med den eine.

Ranveig gjekk inn i romet att. Ho fraus, og la på varmen. Ho såg for seg den unge gjenta med dei høgraude lippone. Ho såg den fjonge hatten og skorne som var skeive og utsjaska.

Ein gong hadde ho vel vore ei skuldlaus lita gjente. Kanskje kom ho glad og undrande inn til byen – med mange lyse voner, med eventyret i hugen? Kvar hadde det no vorte av vonene og draumane?

Var det nauda som dreiv henne ut i dette? Var det svolten? Lite brød? Lite glede? Og det unge blodet hadde kanskje brusa og narra henne utfor?

Ranveig hustra. Stakkars gjente, tenkte ho, stakkars gjente –. Ho tykte mest det var seg sjølv ho ynka. –

139– Kvelden etter var klikken samla hos Ranveig. Ranveig hadde kjøpt med seg frukt og sigarettar heim. Kaffe hadde ho tinga på hos vertinna si.

Leif Jæger var der. Han gav handa hennar ein ekstra klem då han helsa. Han såg på henne – talande, spyrjande.

Ho tykte ho såg sigersmilen leike kring munnen hans. Snart er du mi, sa augo. Du og eg, sa smilen. Han umaka seg ikkje med å løyne noko. Han var heime her – og alle fann det sjølvsagt. Ranveig kunde ha slege han. –

Jæger hadde med likør til kaffen. Han hadde med ei flaske vin òg.

Dei skåla og drakk. Dei fekk tunga på glid. Ordskiftet gjekk leikande. Og orda fall lette og dryge.

Med kvart tina Ranveig opp. Ho vart raud i kinna og blank i augo. Ho lo med dei andre. Og det var sjølvsagt at Leif sat henne nærast. Han hadde armen sin kring akslene hennar og såg henne djupt i augo kvar gong dei skåla.

Alle var i godlag. Tobakksrøyken låg tjukk under taket. Ei ung gjente song ei vedkjømeleg lita kjærleiksvise.

Ranveig sjølv sat og leika med sigaretten millom fingrane. Ho smilte mot Leif. Ho hadde kasta frå seg fylgjet sitt. Ho levde med. Var ung. Ho vilde ha lov til å vera ung. Til å leva.

Då banka det på døra. Ketil Hauge kom inn.

Det vart stilt med eitt. Ranveig la frå seg sigaretten. Ho raudna.

«Vil De ikkje sitte ned,» bad ho. Ho måtte noko segja.

140«Nei takk. Eg kan ikkje no.» –

Ranveig undras kva han vel vilde? Ho var brydd. Og arg på seg sjølv fordi ho var det. Dei gjorde då verkeleg ikkje noko gale.

Hauge var ålvorsam, mest høgtideleg.

«Eg kjem med ei helsing,» sa han.

«So?»

Ranveig hadde reist seg.

«Anna Jenssen ligg på rikshospitalet. Ho bad om De vilde sjå til henne.»

«På rikshospitalet? Kva er det då som er tids?»

«Eg veit ikkje visst. Blodforgiftning trur eg. Ho har gått for lenge med eit sår ho ikkje vyrde.»vyrde.»] rettet fra: vyrde. (manglende anførselstegn)

«Det er då ikkje fårleg veit eg?»

«Det er lita von, er eg redd.»

«Ånei då!»

«Det er om å gjera at De kjem snart. Helst i morgon om De kan.»

«De kan vita eg skal koma.»

«Takk. – De må orsaka at eg kjem slik stupande med døra inn i stova på denne tida av døgret – men eg tykte eg måtte bera fram helsinga straks.»

«Takk skal De ha. – Har ho vore der lenge?»

«Nokre dagar. Eg veit ikkje visst når ho kom.»

– So var han ute att. Og det vart stilt. Nokon freista ta opp tråden frå før. Det gjekk ikkje. Hauge hadde teke med seg noko. Låtten vilde seg ikkje meir. Og dei mange sanningsorda frå før let hole.



Der er ein Gud –

141Dagen etter gjekk Ranveig på rikshospitalet. Ho hadde ikkje vore der før og møddes litt før ho fann fram. Det var ein heil liten by – i byen.

Som i draum såg ho hus og gator. I alle husa var det sjuke folk. Og no låg Anna her og skulde døy.

Ein augneblink undras Ranveig kvifor ho hadde kome heilt hit? Nokorleis hang det vel saman. Det var lang veg til sjukehus der heime – kanskje trudde dei det kunde vera større von her?

Ei syster fylgde Ranveig gjenom mange og lange gangar til eit lyst rom med fleire senger. Borte i ei krå låg Anna. Ho var mest ikkje til å kjenne igjen. Augo var store og strålande. Det var berre augo.

Ranveig vilde gråte då ho tok den vesle tunne handa i si.

«Takk for du kom,» sa Anna. Det var som tala ho langt borte frå nokon stad.

Ho var klar. Ho orka so lite no, låg berre og såg på Ranveig med dei store mørke augo sine. Det var som vilde ho sjå tvert igjenom henne. Ender og då gjekk eit drag av liding over andletet hennar.

«Har du mykje vondt?» spurde Ranveig.

«Å nei. Det blir snart bra no,» smilte Anna.

Ranveig svelgde og svelgde. Ho vilde ikkje gråte, men tårone kom lel.

«Du skal ikkje gråte,» sa Anna, «det var berre noko eg vilde segja deg. Du skal ikkje bli sint på meg for det.»

142«Nei – å nei.»

Anna låg heilt still ei stund. Ho samla krefter trudde Ranveig, og undras litt på kva ho vel vilde segja.

Til slutt kom det – forunderleg sterkt, viljande.

«Same kor det går deg i livet, Ranveig, same kor klok du blir, same kva du kan koma til å tru og meine – so skal du vita at det er ein Gud. Du skal hugse at eg som ligg her og skal døy no, eg kjenner det og eg segjer deg det: det er ein Gud over oss alle.»

Ho fall saman i putone. Ho let att augo. Straks trudde Ranveig ho var død, og vart redd. Men Anna såg opp att. Og dei augo gløymde ikkje Ranveig. Slik stråla dei.

«Takk for du kom,» sa Anna endå ein gong. Då skyna Ranveig at no måtte ho helst gå. –

Det var straks føre jul, og grått i grått. Sjølv snøen var grå.

Men Ranveig såg ikkje snøen. Ho såg ikkje byen. Ho såg Anna som lita gjente, ho såg henne som konfirmant, lita og ålvorsam og ærleg.

Ho såg henne heime i bygda, på Landsem og i klokkargarden, i skulestova og på kyrkjeveg. Alltid den same stillferdlege, alltid med ærlege augo ut i livet.

«For meg er det synd,» sa ho. Og gjekk av vegen. Gjekk sin veg.

Ein sann israelitt som det ikkje er svik i. Orda fall Ranveig i tankane. Dei høvde på Anna. Slik var ho. Slik er ho.

Ja, slik er ho. Og no skal ho døy. No skal ho 143gå inn i det ukjende. Ikkje vera meir. Eller gå vegen vidare. Kven visste?

«Du skal hugse det er ein Gud over oss alle. Det er ein Gud

Orda song i Ranveig der ho leita seg heimover i snøslafset. Dei ropte mot henne, dei var der og gav ikkje fred.

I denne stunda kjende ho at dette var sanninga. Der er ein Gud over oss alle.



Gjerningane fylgjer

To dagar etter fekk Ranveig vita at Anna var død.

Ranveig sat i veven då ho fekk bodet. Ho smetta tråd for tråd, ho fekk tak i fargar og mønster reint mekanisk. Fingrane gleid millom trådane – levande, leitande. Arbeidet gjekk sjølve seg.

Men heile tida tenkte ho på Anna. Ho mintes barnedagane, leiken i lensmannstunet, i skog og mark. Ho stod med ei glasskål i hendene. Og skåla var full av glede. Trudde ho. Men då det bar til, var ho ikkje verd nokon ting.

Kvifor snerta tanken Leif Jæger med same? Hadde han noko med skåla å gjera? – Fingrane gleid ikkje so lett lenger. Tanken hefte.

Gleda, livsnytinga han baud henne – var den som skåla? Var det gleda ho lengta imot? Var det lukka ho trådde etter?

Eller skulde ho stå ein dag med hendene tome igjen og vita at det var ikkje verdt nokon ting det ho fekk? Mindre enn ingen ting?

144Anna Jenssen, Leif Jæger, Åsa og kameratane – dei sveiv i tankane, dei minte seg med ord, med hendingar.

Leif ung og glad – utan ansvar, utan tanke som stengde. Kom med oss, lo han, ver glad, ver ung, dagen i dag er vår. Og livet skal levas. –

For meg er det synd, kviskra Anna, for meg er det synd. Stillfarande ord. Sterke ord.

Dei ringde for øyro der Ranveig sat i veven og hugsa at Anna var død no. Ho var ikkje meir.

Men orda hennar levde. Orda hennar kunde ikkje døy.

Ranveig stira med eitt inn i ein forunderleg tanke. Orda. Vi slenger dei ifrå oss i tankeløyse. Dei pressar seg fram. Somtid i naud. I tru. I von og vonløyse.

Dei er der og lever livet sitt vidare, når dei eingong er sagde. So sterke er dei. Til signing. Til sorg. Og vi veit det ikkje. –

Ranveig la frå seg garnnøstet ho sat med. Ho hadde sete ei heil stund gjerandslaus. No reiste ho seg brått. Og gjekk.

Ho fekk tak i ein bundel kvite krysantemum og gjekk til Anna med. Dei skal du ha med deg heim, tenkte ho. Dei skal du ha med deg åt den gamle kyrkjegarden der heime – og du skal helse frå meg.

Ho fekk ikkje sjå Anna. Og det gjorde vondt straks.

«Vi var barndomsvener,» sa ho.

Men sjukesystra ho snakka med, rista berre på hovudet.

«Då skal De helst ikkje sjå henne no,» sa ho berre.

145Men blomane kom då fram. Og Ranveig gjekk att. Ho smilte mest. Det kom so brått for henne at Anna var ikkje død. Ho hadde berre flytta – eller ho levde på ein annan måte enn før. Rikare kanskje. –

Om kvelden møtte Ranveig Leif Jæger. Han venta på henne då ho kom frå skulen. Han bad henne med på kino.

Ranveig sa nei takk.

Han freista overtelja henne. Han bad, han tagg; men ho vilde ikkje.

Då vilde han ha henne med seg ut lel.

«Vi går ein tur, går og driv ei stund og ser på juleutstillingane?»

Nei, Ranveig hadde ikkje stunder.

Fekk han vera med henne heim då?

Nei.

«Men kva er det med deg i dag? Eg har mest ikkje set deg so tverr før.»

Ranveig tenkte ei stund ho skulde fortelja om Anna. Men det var so vanskeleg å få sagt det ho vilde.

«Eg er ikkje tverr,» sa ho endeleg, «men eg vil ikkje dette. Du skynar godt kva eg meiner. – Eg orkar det ikkje. Og det er ikkje rett mot Åsa heller.»

«Åsa har ikkje noko med dette.»

«Jau, ho har. Og eg vil ikkje.»

«Men eg vil. Og i røynda vil du med. Trur du ikkje eg kjenner deg? Kva gale er det elles i at vi to liker kvarandre? Det rår vi då ikkje for sjølv eingong. Nei, lat oss ta imot det livet byd oss og vera glad til. Vi blir tidsnok gamle og sure.»

146«Kva vil du segja til Åsa?»

«Ingen ting. Kva skulde det vera godt for? Det ho ikkje veit, har ho ikkje vondt av.»

«Det er det same. Du får meg ikkje lenger. Om det knip, kan eg bite ifrå meg, må du hugse.»

Det siste skulde halvveges vera skjemt. Men det vart blått ålvor. Ho kjende kor sint han vart. Ho fraus reint ved det.

«Er det no i dag du har vorte so dygdefull?»

Det var iskald spott i røysta hans. Orda sveid som piskesnertar.

«Eg er ikkje meir dygdefull i dag enn eg har vore.»

«Då er det jamen ikkje stort å gjera seg til av.»

Ranveig vart kvit. Ho visste kva han tenkte på no. Ho kjende seg nomen. Ho kunde ikkje svara.

«Det skal bli moro å sjå korleis dei andre tar omvendinga di? Om dei trur på ålvoret?»

«Omvendinga?»

«Ja, for det må det vel vera. Eller er det berre ein ny flirt kanskje? Då må du akte deg so det ikkje går like gale som sist – dei er ikkje å lite på slike heilagmenne skal eg segja deg.»

Ho vassa i søle og vondskap. Snart fanns det ikkje flekken att som var rein.

Dei andre, tenkte ho, dei andre – veit dei òg noko? Kjende dei løyndomen hennar? Ho måtte vita det.

«Er det fleire enn du og Åsa som veit noko? om meg?»

«Kva trur du?»

«Eg veit ikkje. No.»

147«Tenk deg om. Trur du slikt kan løynas? Utan at nokon kviskrar ikring deg? – Det var ikkje småplukk heller. Sjølve lensmannsdottera på kant med lova! Men det ligg vel i blodet truleg. Arvesynda.»

Då slo Ranveig. Og ho la godviljen til. Ho var frå seg av sorg og harm. Dette òg, dette òg – ikkje berre ho, men far òg!

Ho høyrde ikkje meir kva Leif sa. Ho sprang heimover. Ho vilde skrike, gråte – ho åtte ikkje tåror. –

Ho tok arbeidet sitt, men måtte slutte. Ho freista skrive til faster – ho fann ikkje ord. Og ho skalv som i frost.

So tok ho på seg og gjekk ut att. Ho måtte gå, berre gå. Ho møtte mykje folk og kom i vegen for ein og annan. Dei gav vondt frå seg. Ho ansa det ikkje. –

Hadde ho verkeleg trudd at ho kunde koma seg undan? Ho skyna det ikkje no.

No visste ho at gjort gjerning spring ein ikkje ifrå. Den fylgjer som skuggen.

Lausrivne ord og hendingar flaug henne i tankane. Eit brysamt fylgje, eit brysamt fylgje –. Guds lov som dømer, Guds lov som dømer –.

All lyd ikring henne vart til ord, til bilete. Ho såg Anna Jenssen ein somardag dei kom frå presten.

«Eg trudde du visste det,» sa ho, «alle segjer det.» Det var Gunnarguten det galdt. No gjekk orda igjen.

Alle segjer det. Alle segjer det. Alle segjer det. Og faster sine Ord: «Gud ser alt –.» –

Som i ein draum for lenge sidan stod Ranveig framfor avgrunnen og rygde attende. I redsle.

148Ho såg seg sjølv i armane på Leif Jæger. Ho høyrde dei fåfengde orda, og låtten. Ho hadde trudd det var gleda ein gong – den ho òg hadde rett til.

No stod ho med hendene tome. Moro hadde ho funne ei stund, lått og løgje – verdlause ting.

Gleda var noko endelaust mykje meir og rikare. Den var sjølve livet, tyktes ho kjenne. No.



Giftarmål

Dagane etter kjende Ranveig seg naken. Og ho hadde ingen ting å verja seg med.

Ho heldt seg unda folk. Ho kjende seg utrygg same kven ho kom saman med. Ho tyktes sjå tvil og vanvyrdnad alle stader.

Er det ikkje ho, sa augo. Visst er det ho, svara andre. Alle visste. Det var ikkje til å halde ut. –

Ho møtte klikken. Saman. Og kvar for seg. Dei snakka til henne. Vilde ha henne med. Men det var ikkje som før.

Låg det ikkje ei lita duld meining bak orda dei sa? Kva tenkte dei? Kva visste dei? – Ho vart ikkje med. –

Då jula kom, reiste ho til morbror sin att. Og til Ivar.

Ho hadde elles ikkje tenkt seg nokon stad i jula. Men det kom so brått for henne at ho vilde vekk frå byen. Ho vilde ha rein luft ikring seg. Og fred. –

149Ketil Hauge heldt jul hos skyldfolket sitt. Ranveig møtte han ved kyrkja juledagen. Og sidan møttes dei mange gonger både i prestegarden og hos sams kjenningar.

Han hadde fela med. Og dei hadde mange hugnadstunder saman.

Ranveig tok smått til å smile igjen. Og endå det kom for henne at Hauge kanskje hadde reist hit for hennar skuld – so gjorde ikkje det noko.

Med kvart kunde ho ikkje anna enn vera litt glad for det òg. Ho raudna når morbrorfolket terga henne. Og ho sakna Hauge når han vart borte ein kveld.

Var ho glad i han? Ho visste det ikkje. Men ho kjende seg trygg saman med han. Og ho elska musikken hans. –

Då han fridde til henne, visste ho ikkje straks kva ho skulde svara. Endå det kom ikkje uventa.

Ho vilde tenkje seg om. Og ho gjekk ifrå han. Ho gjekk inn i døkke granskogen. Det var so kaldt at det skreik under skorne.

Det minte henne om ein køyretur for lenge sidan. Det minte om Arvid. Om dagane heime.

Ho gjekk og tok fram minne for minne. Levde dei opp att. Og la dei vekk.

No var det lenge sidan ho høyrde frå Arvid. Var han død? Var han gift? Ho visste ikkje.

Var det ho som hadde slutta skrive? Var det han? Ho visste ikkje det heller.

Dei hadde berre kome bort frå kvarandre – det visste ho. Og det var kanskje ikkje so mykje å syrgje over? Ranveig hustra og fraus. Ho snudde.

150Då ho møtte Hauge igjen, sa ho det var noko ho måtte fortelja han før ho svara. Kanskje attra han seg når han høyrde kva ho hadde å segja. Men det fekk våge seg.

Ho fortalde om Arvid. Ikkje so mykje. Men nok til å førebu det som hende straks ho kom til Oslo. Det var det ho vilde fortelja – det var det ho måtte fortelja. Om barnet som måtte døy.

«Eg kan ikkje gå inn til noko samliv utan at du veit dette,» sa ho.

Ketil Hauge sa ikkje noko straks. Han sat og strauk eine handa hennar. Kanskje tenkte han seg om? Kanskje dømde han?

Ranveig kjende seg utrygg med eitt, og vilde reise seg.

Då heldt han henne fast. Kjære, sa han. Og han tok henne innåt seg.

Han kviskra små meiningslause ord. Han var glad. Og dette ho hadde fortalt, brydde han seg visst ikkje større om.

Ranveig kjende munnen hans mot sin. Ho gav seg over. Ho gret litt. Men det var vel fordi spaninga løyste seg opp.

Ho hadde grua seg for denne tilståinga. Ho hadde kjent det slik at ho måtte, både for si eiga skuld og hans. Kanskje var det eit vonbrot at han brydde seg so lite om det ho fortalde.

«Vi har vel alle eit og anna å trega,» sa han berre. So var det ikkje meir. – –

Hauge vilde Ranveig skulde vera i ro hos morbrorfolket til om våren. Då skulde dei gifte seg.

151Ein annan kunde alltid ta plassen hennar i veven og teiknesalen. Det var sakte ingen fåre soleis.

Det stakk til litt då ho tenkte på dette. Snart var ho vel gløymd der inne. Og det ho hadde kosta på seg, var kanskje fåfengt. Skulde ho ikkje likevel reise inn og fullføre utdaninga si før ho gifta seg?

Ho nemnde det til Hauge. Men han var so imot det. Og Ranveig gav seg med det. Ho såg berre litt undrande på han – som ho gruna på noko.

Boken er utgitt av OsloMet

Last ned

Last ned hele boken til mobil/nettbrett i .epub-format eller som .mobi.
Du kan også skrive ut boken som .pdf eller html.

Om Den vene skåla

Sigrun Okkenhaugs roman Den vene skåla kom ut i 1935. I boken tar Okkenhaug opp temaer som tro og tvil, ensomhet, skam, ansvar og ikke minst abort.

Vi følger Ranveig, også kalt «Vesla», gjennom barndom og ungdom og inn i voksenlivet. Hun vokser opp i lensmannsgården Landsem med en far som er «fritenker» og en tante som er svært religiøs, noe som tidlig får Ranveig til å gruble over både liv og religion. Da kjæresten Arvid må reise til Amerika for å søke lykken og faren dør omtrent på samme tid, må Ranveig ta ansvar for eget liv og egne handlinger.

Se faksimiler av førsteutgaven fra 1935 (nb.no).

Les mer..

Om Sigrun Okkenhaug

Sigrun Okkenhaug debuterte med barneboka Vesle Gunnar og dei andre i 1919, og rakk å skrive totalt tretten bøker i forskjellige sjangere (noveller, romaner, artikler, dikt og skuespill) for både barn og voksne før hun døde allerede som 50-åring i 1939.

Les mer..

Faksimiler

For denne boken finnes det også faksimiler tilgjengelig:

Del boken

Tips dine venner om denne boken!

Del på Twitter
Del på Facebook

Gå ikke glipp av ett eneste ord.

Fyll ut e-posten din under så vi kan varsle deg når nye verk publiseres.